From Wikipedia, the free encyclopedia
Sasandar Inperioa[2] (pehlevieraz: , Erānšahr edo Iranšæhr, «Iraniarren lurraldeak») Antzinaro Berantiarreko eta Goi Erdi Aroko estatu ahaltsua izan zen, erdigunea gaur egungo Iranen zeukana. Sasanen leinuko Asdaxir I.ak sortu zuen, 226an, Artaban IV.a partiar agintaria tronutik kendu ondoren. Xapur I.aren agintaldian (241–272) inperioa Sogdianatik Arabiako Mazun lurralderaino zabaldu zen hegoaldean, Indus ibairaino ekialdean eta Tigris eta Eufrates ibaien haranetaraino mendebaldean. Inperioaren garaian zoroastrismoa erlijio nagusi bilakatu zen, aginpidea zentralizatu eta gobernuaren diru laguntzaz errepideak, hiriak eta nekazaritza lanak egin ziren. 641. urtean desagertu zen, arabiarren erasoen ondorioz[3].
Sasandar Inperioa![]() Erānshahr | |||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
224 – 651 | |||||||||||||||
Monarkia | |||||||||||||||
| |||||||||||||||
![]() Sasandar Inperioa 620 aldean | |||||||||||||||
Geografia | |||||||||||||||
Hiriburua | Istakhr (224–226)[1] Ktesifon (226–637) | ||||||||||||||
Kultura | |||||||||||||||
Hizkuntza(k) | Pehleviera, aramera, partiera, greziera | ||||||||||||||
Erlijioa | Zoroastrismoa (estatu erlijioa), Nestorianismoa, Judaismoa | ||||||||||||||
Historia | |||||||||||||||
|
Inperioaren eremuak gaur egungo Iran, Irak, Armenia eta Afganistan osorik, Turkia eta Siriaren ekialdea eta Pakistan, Kaukasia, Erdialdeko Asia eta Arabiaren zatiak hartzen zituen. Horrezaz gainera, Kosroes II.aren erregealdian (590-628) egungo Israel, Egipto, Jordania, Libano eta Palestinaren lurraldeak gehitu ziren, eta protektoratu bat egin zuen Oman eta Yemeni dagozkien lurraldeetan.
Musulmanen konkistaren aurreko azken persiar inperioa izan zen, eta Irango historiako arorik garrantzitsuenetakotzat hartzen da. Garai horretan erdietsi zuen gailurra antzinako persiar kulturak alor askotan. Sasandar Inperioak eragin handia izan zuen Antzinako Erromako kulturan, haren itzala Mendebaldeko Europa, Afrika, Txina eta Indiaraino iritsi zen, eta funtsezkoa izan zen Erdi Aroko asiar eta europar artearen eraketan[4]. Islamdar munduko arte, arkitektura, idazkera eta musikara ere hedatu zen eragina.
K.a. II. mendetik aurrera, Persisko erregeak Partiar Inperioaren basailuak izan ziren. Baina, 211. urtearen aldean, Ardaxir I.a, Sasandarren leinuko agintaria, partiaren aurka matxinatu zen[5]; 224an, Hormizdaghango guduan, garaipena lortu zuen, Sasandar Inperioari hasiera emanez.
Xapur I.a, Ardaxirren ondorengoa, agintari ahaltsua izan zen. Haren erregealdian estatuaren agintea sendotu zen, eta zoroastrismoa estatu erlijio bilakatu zen. Mendebalderantz hedatu ahala, sasandarrak gatazkan hasi ziren Erromarekin. 260an, Edesako guduan, Xapur I.ak gatibu hartu zuen Valeriano erromatar enperadorea. Xapur hiltzerako, Sasandar Inperioak Eufratesetik Induserainoko lurrak hartzen zituen, gaur egungo Armenia eta Georgia barne[6].
Gainbehera labur baten ostean, Xapur II.aren agintaldian (309–379) sasandarrek berreskuratu zituzten lehengo lurraldeak. Kusandarrak menderatu zituzten ekialdean, eta basamortuan arabiarren aurka borrokatu ziren. Bestalde, erromatarrei iparraldeko Mesopotamia eta Armenia kendu zieten[6]. Erregealdi horretan erdietsi zuen hedadurarik handiena Sasandar Inperioak[5].
V. mendean, Huno zuriek inperio zabala eratu zuten, erdigunea Afganistanen zuena. Kanpaina ezin txarrago baten ondoan, sasandarrak behartuak izan ziren hunoei zerga ordaitzera. Kosroes I.ak (501-579) hunoak azpiratu zituen, eta inperioak bere une gorenetako bat izan zuen haren erregealdian (531-579). Kosroes hil osteko urteetan, ordea, barne gatazkek eta Bizantziar Inperioaren aurkako gerrek ahuldu zuten Persia. 642an, Islamak batutako arabiarrek garaitu zuten sasandar armada; azken sasandar agintaria, Jazdgard III.a, 651n hil zen[6].
Sasandarrek akemenestarren ondorengotzat jotzen zuten beren burua, eta eginahalak egin zituzten irandar tradizioak berpizteko eta greziar eragin kulturala ezeztatzeko. Zentralizazioa, hiri-plangintza handinahia, nekazaritzaren garapena eta hobekuntza teknologikoak izan ziren haien gobernuaren ezaugarri nagusiak. Agintariek xahanxah («erregeen errege») titulua erabiltzen zuten, hainbat errege basailu baitzuten mendean[7].
Historialarien arabera, lau gizarte klase zeuden: apaizak (asronan), gerlariak (artextaran), eskulangileak (hutukhxan) eta nekazariak (wastaryoxan). Printzeak, errege basailuak, lurjabe handiak eta apaizak ziren abantailatuak (wuzurgan). Inperioaren erlijio ofizial bilakatu zen zoroastrismoak sendotu zuen gizarte estratifikazio hori. Apaizeriak botere handia erdietsi zuen, eta apaiz-burua, mobadan mobad, estatuko buruzagietako bat zen, armadako komandantearekin (eran spahbod) eta burokrazia-buruarekin batera[7].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.