From Wikipedia, the free encyclopedia
Srednjobosanska kulturna grupa je grupa bronzanog i željeznog doba, sa nizom lokalnih karakteristika, koja se rasprostirala na područjima oko gornjih, a djelimično i srednjih tokova Bosne i Vrbasa i u slivu Lašve. To područje naseljavalo je ilirsko pleme Desitijati.
Srednjobosanska kulturna grupa postojala je istovremeno sa Glasinačkom kulturom, na dva susjedna prostora koja su se dodirivala na istoku Sarajevskog polja. Jedno od najznačajnijih nalazišta ove grupe je Gradina Pod (Bugojno).[1] Dobro stratificirani materijal sa Poda, uz materijal sa mnogobrojnih drugih gradinskih naselja, omogućio je definiranje srednjobosanske kulturne skupine kasnog bronzanog doba.[2] Njene faze u razvoju su:
Tokom VIII stoljeća stare ere, ova kulturna grupa vršila je utjecaj na sjeverozapadnu Bosnu, na grupu Donja Dolina (kod Bosanske Gradiške) - Sanski Most, kao i na sjevernu Bosnu (lokalitet Grabovik-Zaketuše kod Srebrenika).[4]
Ova grupa podrazumijevala je i samostalnu kulturno-etničku zajednicu s jasnim obilježjima materijalne i duhovne kulture, a to su Desitijati.[7] Za nju su karakteristična naselja gradinskog tipa, smještena u blizini većih kompleksa obradivog zemljišta, i visok nivo stambene arhitekture.[8]
Značajna karakteristika ovog perioda je visok stepen razvoja fortifikacione tehnike, organizacija naselja, nivo stambene arhitekture, bogatstvo keramičkih oblika, oblici nakita i oružja i jedinstvo stila ukrašavanja keramičkih i bronzanih izrađevina.
Među poktrenim nalazima na lokalitetu Pod najbrojniji je keramički materijal, koji je dao mogućnost gotovo potpunog definiranja oblika i ornamentalnih motiva srednjobosanske skupine.
Postojanje ove kulture uglavnom je određeno kroz specifičnu tipologiju keramike i upotrebu određenih ornamenata na predmetima. Analizirajući keramičke oblike i ukrase, kao i ukrase na metalnim predmetima, teritorij srednjobosanske kulturne skupine bio jedan od važnih centara zapadnobalkanskog geometrijskog stila kasnog bronzanog doba. Taj stil je začet u kasnomikenskoj umjetnosti. Srodni pravci tog stila sreću se na Apeninima, Balkanu i Podunavlju i svi stoje u nekoj idejnoj vezi, utičući jedan na drugi. Osnovne odlike ovog stila su: tektonska povezanost ukrasa i oblika po određenim kanonima, stroga simetričnost i apstraktni geometrizam, tj. nedostatak predstava iz realnog svijeta.
Tip zdjele sa uvučenim zadebljanim obodom je jedna od najkarakterističnijih. Rađeni su i: zaobljene loptaste i poluloptaste šolje, lončići sa jedva naglašenim obodom, pehari sa dvije ili tri drške. Ukrasi su rađeni urezivanjem na uglančanoj, nešto prosušenoj površini, prije pečenja.
Nalazi predmeta od metala dokazuju da je ova skupina bila važan činitelj uvođenju metalurgije bronze i željeza u ovim krajevima (lonac sa ostacima od taljenja željezne rude limonita). Nalazom kalupa za srpove dokumentirana je lokalna proizvodnja srpova.
Srednjebosanska kulturna grupa zauzima prostor srednjebosanskog gorja, najstarije rudarske oblast u Bosni i Hercegovini gdje se na području gornjeg i srednjeg toka Vrbasa, Lašve, Bosne, Neretve i Rame odvijala gotovo neprekinuta rudarska aktivnost. Ovaj kraj u kojem se eksploatirao bakar, zlato, olovo, srebro, željezo, a vjerojatno i živa u literaturi je poznat još i pod nazivom srednjobosansko rudogorje.[9]
Sve do početka III stoljeća način sahranjivanja inhumacijom bio je uobičajena praksa na prostoru srednjobosanske kulturne grupe. To potvrđuje Ratnička grobnica Vratnice u Gornjim Skladovima kod Visokog iz IV stoljeća. Sastoji se od zajedničke inhumacijske grobnice dvadesetak muškaraca za koje se pretpostavlja da su žrtve oružanog sukoba, i koji su preneseni s mjesta originalne pogibije, te naknadno sahranjeni skupa. Pronađeni su naizgled skromni grobni prilozi poput nakita, keramike, životinjskih kostiju, željeznih kopalja, ulomaka mačeva, a tretman sahranjenih izgleda jednak, bez vidne socijalne diferencijacije.
U III stoljeću, iz nepoznatih razloga, dolazi do prelaska na incineraciju, koja je bila široko rasprostranjena velikim dijelom Evrope, u nauci poznata kao kultura polja sa urnama. Nekropola Kamenjača[6] u Brezi je najpoznatija nekropola koja pripada Desitijatima. Ova nekropola pokazuje opipljiviju socijalnu diferencijaciju, što se vidi po različitim grobnim konstrukcijama[5] i različitim grobnim prilozima.