From Wikipedia, the free encyclopedia
Larysa Petrivna Kosatch (ukraineg : Лари́са Петрі́вна Ко́сач, lesanvet Ле́ся Украї́нка Lesya Ukrayinka "Lesya an Ukrainadez"), bet ganet d'an 13 a viz C'hwevrer (J) / 25 a viz C'hwevrer (G) 1871 e Novohrad-Volynskyi, Gouarnelezh Volyn, Ukraina, Impalaeriezh Rusia, ha marvet d'an 19 a viz Gouere (J) / 1añ a viz Eost (G) 1913 e Sourami, Gouarnelezh Tiflis, Jorjia, Impalaeriezh Rusia, a oa ur varzhez, ur skrivagnerez hag un dramaourez ukrainat.
Lesya Ukrayinka | |
---|---|
Леся Українка | |
![]() | |
Lesya Ukrayinka en he yaouankiz | |
Ganedigezh | 13 a viz C'hwevrer (J) / 25 a viz C'hwevrer (G) 1871 e Novohrad-Volynskyi ![]() ![]() |
Marv | 19 a viz Gouere (J) / 1añ a viz Eost (G) 1913 e Sourami ![]() ![]() |
Broadelezh | Ukrainat |
Micher | Barzhez, skrivagnerez, dramaourez |
Luskad | Плеяда Pleyada |
Remzad | 1884-1913 |
A-hed he buhez he deus stourmet evit an demokratelezh hag evit gwirioù ar merc'hed. Lakaet e vez da unan eus an Ukrainadezed vrudetañ a-bep-amzer[1].
Ganet e oa bet Larysa Petrivna Kosatch e 1871 e kêr Novohrad-Volynsky[2], eil bugel ar skrivagnerez Olha Petrivna Drahomanova "Ptchilka" (1849-1930) hag he fried Petro Kosatch, un noblañs kozak desket-bras hag a oa perc'henn font hag e penn kuzul an distrig. Teir c'hoar yaouankoc'h he devoa, hag ur breur yaouankoc'h ivez[3].
Goude bezañ bet skoliataet e Tchernihiv ec'h eas Petro Kosatch da studiañ ar matematik e Skol-veur Sankt-Peterbourg ma chomas e-pad daou vloaz kent dilojañ da Gyiv, ma timezas gant Olga Dragomanova e 1868. Engouestlet da ziorren sevenadur Ukraina e oa P. Kosatch, skoazellañ an embann ukrainek a rae sof-kont.
Donezonet e oa Petro evit ar matematik, hogen evit ar yezhoù ne oa ket ; en enep e oa Larysa : dic'houest e oa da jediñ, met ouzhpenn an ukraineg e ouie alamaneg, bulgareg, galleg, henc'hresianeg, italianeg, latin, poloneg, ruseg ha saozneg[3].
Ar vamm a skrive barzhonegoù hag istorioù berr en ukraineg evit ar vugale ; oberiant war dachenn gwirioù ar merc'hed e oa ivez. Pouezus e voe he levezon war he merc'h : ukraineg hepken a veze er gêr, ha kelennet gant Ukrainiz e oa ar vugale e-lec'h bezañ kaset d'ar skolioù ma oa ar ruseg yezh ar c'helenn. D'an oad a 4 bloaz e teskas Larysa lenn e meur a yezh ; koulz hi hag he breur a c'helle lenn levrioù en o yezh-vamm[4]
E 1879, hag hi 8 vloaz, e skrivas Larysa he barzhoneg kentañ, Goanag (надія Nadiya), a-c'houde harzidigezh he moereb Olena Antonovna Kosatch peogwir e kemere perzh en ul luskad politikel enep unveliezh an tsar Aleksandr II. Er bloaz-se tilojas an tiegezh da Loutsk, ur 100 km pelloc'h er c'hornôg, ma lakaas Petro Kosatch sevel tiez evit ar familh a-bezh. D'ar mare-se e voe broudet Larysa gant hec'h eontr Myc'hailo Drahomanov da studiañ an hengoun ukrainek : an Istor, ar c'hanaouennoù hag an istorioù-pobl, ha da deurel ur sell war barzhoniezh ha dodennoù anamzerel ar Bibl[5].
Studiañ seniñ ar piano betek ul live uhel a reas Larysa a-hed he yaouankiz, hogen dre ma oa taget gant torzhellegezh an eskern ne c'helle ket mont d'ur skol-sonerezh da zeskiñ hiroc'h, neuze e ouestlas he buhez d'ar skrivañ[6].
E 1884, pa oa oadet a 13 vloaz, e voe embannet he barzhonegoù « Конвалія » Konvalyia "Louzaouenn-an-hañv" ha « Сапфо » Sapfo er gazetenn Zorya[7] e Lviv, sinet gant an anv-pluenn Lesya Ukrayinka diwar ali he mamm abalamour ma oa berzet embann skridoù en ukraineg en Impalaeriezh Rusia ; dre guzh e voe moullet, ha dre laer ec'h erruas e Kyiv[8]. Bloaz goude e voe embannet e Lviv un dastumad skridoù troet ganti hag he breur diwar ar Rus Nikolay Vasilyevich Gogol[9].
Er bloaz 1888, hag hi 17 vloaz, e vodas Larysa a-gevret gant he breur ur c'helc'h lennegel a anvjont Pleyada (Плеяда "Pléiade", diwar al luskad lennegel gallek) evit diorren al lennegezh ukrainek ha broudañ an treiñ diwar oberennoù klasel a bellvro. E 1889 e savas ar varzhez ul listennad oberennoù da dreiñ ; he-unan e troas Buch der Lieder ("Levr ar C'hanoù") Heinrich Heine, a voe embannet e 1892.
E 1893 e voe embannet kentañ dastumad barzhonegoù Lesya Ukrayinka, War eskell ar c'hanaouennoù (На крилах пісень) ; dre ma oa berzet ar skridoù ukrainek en Impalaeriezh Rusia e voe moullet en Ukraina ar C'hornôg, a oa en Aostria-Hungaria d'ar mare-se, ha silet e Kyiv. Adalek 1893 betek 1906 e tremenas Larysa Petrivna Kosatch hogos an holl hañvezhioù e Hadyatch (Гадяч), e Raion Myrhorod, Oblast Poltava, war-dro 100 km er reter da Gyiv. Eno e kejas ouzh ar gelennerez A. S. Marakova, a lezas eñvorennoù diwar-benn ar varzhez[10].
Er bloaz 1894 e voe embannet e kazetennoù ur varzhoneg hir diwar-benn Raibeart am Brusach (1274-1329), kentañ roue Bro-Skos dizalc'h ; ul levrig a voe da-heul.
Etre 1895 ha 1897, dre ma oa awenet he oberennoù gant frankiz ha dizalc'hiezh he bro, ec'h emezelas e Kevredigezh Lennegel hag Arzel Kyiv, a voe berzet e 1905 en abeg da zarempredoù gant dispac'herien[8].
En abeg d'he c'hleñved e ranke Larysa beajiñ da lec'hioù sec'hoc'h : en Alamagn, Aostria, Bulgaria, Egipt, Kaokaz ha Krimea. Plijet-bras e veze o kejañ gant sevenadurioù all, alese al levr-skol a skrivas evit he c'hoarezed, Henistor pobloù ar Reter (Стародавня історія східніх народів). Er bloaz 1897 p'edo e Yalta e Krimea e kejas ouzh Serhiy Kostyantynovitch Merjinskyi (1870-1901), ur Belarusad hag a oa eno koulz en abeg d'an dorzhellegezh hag evit brudañ ar varksouriezh en Ukraina. Karantez a voe etrezo, a awenas ar varzhez meur a wech. En e gichen e voe pa varvas Merjinskyi, hag en un nozvezh ouzh troad e wele e skrivas he barzhoneg Ur vaouez darvredet (Одержима) ; un oberenn all zo gouestlet d'he c'harantez : « Marv eo da viken ! » eme ar genoù (Уста говорять: "він навіки згинув!", 1901 ivez).
Bloaz a-raok bezañ e Yalta, e 1896, he devoa skrivet he fezh-c'hoari kentañ, Ar rozenn bers (Блакитна троянда) ; ar c'hentañ pezh-c'hoari ukrainek o plediñ gant an intelligentsia e oa, pa oa bet ar re all a-zivout buhez ar gouerien.
A-zevri e stourmas Larysa Kosatch ouzh an dsarelouriezh, dre veur a aozadur marksour en Ukraina. E 1901 e roas d'ar sindikadour ukrainat Mykola Hankevitch (1869-1931) un droidigezh ukrainek eus Manifest der Kommunistischen Partei Karl Marx (1848) "graet gant he mignoned e Kyiv".
E 1907 e timezas gant ar c'herzoniour ha denoniour ukrainat Klyment Vasylovytch Kvitka (1880-1953) ; er bloaz-se ivez e voe harzet ar varzhez, a-gevret gant he c'hoar Olga ha tud all, gant poliserien an tsar hep abeg resis ebet ha lezet en he frankiz goude un nozvezh er vac'h, hogen evezhiet e voe a-hed an nemorant eus he buhez[11]. E Krimea e reas ar c'houblad e annez kent dilojañ da Jorjia, ma varvas Lesya Ukrayinka e 1913 en ur sanatoriom d'an oad a 42 vloaz.
Lod pezhioù-c'hoari zo e gwerzennoù.
Kalz oberennoù estren e meur a yezh zo bet treuzyezhet gant Lesya Ukrayinka adalek 1884 betek 1910.
Par da Gervarker e oa bet Lesya Ukrayinka en he bro : meur a ganaouenn, a vojenn hag a bennad-kaoz he deus dastumet ha lakaet da ganañ, da seniñ ha da gontañ evit o enrollañ ha mirout an hengoun e-tal ar rusekaat he bro.
Meur a vonumant zo bet savet en enor da Lesya Ukraina en he bro hag e meur a republik soviedel. Unan zo e Kyiv er Straed Lesya Ukraina, hag unan all e Mariyinskyy Park (Маріїнський парк) ; ur monumant all zo e rannvro Bakou, en Azerbadidjan. Lod all zo e Kanada hag e Stadoù-Unanet Amerika, a-drugarez d'an diaspora ukrainat.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.