Но́белеўская прэ́мія па фі́зіцы (шведск. : Nobelpriset i fysik ) — прэстыжная ўзнагарода , якая штогод ўручаецца Нобелеўскім фондам за навуковыя дасягненні ў вобласці фізікі . Адна з пяці Нобелеўскіх прэмій .
Рэверс медаля, які ўручаецца лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па фізіцы і хіміі
Нобелеўская прэмія па фізіцы была заснавана Альфрэдам Нобелем у яго завяшчанні, напісаным 27 лістапада 1895 года ў Парыжы, дзе яна згадваецца самай першай:
Указаныя даходы трэба падзяліць на пяць роўных частак, якія павінны размяркоўвацца наступным чынам: першая частка таму, хто зробіць найбольш важнае адкрыццё ці вынаходства ў вобласці фізікі.[1]
Арыгінальны тэкст (шведск.)
Räntan delas i fem lika delar som tillfalla: en del den som inom fysikens område har gjort den vigtigaste upptäckt eller uppfinning[2]
Нобелеўская прэмія па фізіцы прысуджаецца штогод з 1901 года і толькі шэсць разоў гэтага не адбывалася: у 1916, 1931, 1934, 1940, 1941 і 1942 гадах.[3] Першым лаўрэатам у 1901 годзе стаў Вільгельм Рэнтген . З тых часоў 203 чалавекі атрымаў 204 прэміі.[3]
Паводле статута Нобелеўскага фонду, высоўваць кандыдатаў на прэмію па фізіцы могуць наступныя асобы[4] :
члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук;
члены Нобелеўскага камітэта па фізіцы;
лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы;
Прафесары фізічных навук універсітэтаў і тэхнічных ВНУ Швецыі , Даніі , Фінляндыі , Ісландыі , Нарвегіі , а таксама стакгольмскага Каралінскага інстытута ;
загадчыкі адпаведных кафедр, сама меней, у шасці ўніверсітэтах ці ўніверсітэцкіх каледжах, абраных Акадэміяй навук у відах належнага размеркавання паводле краін;
іншыя вучоныя, ад якіх Акадэмія палічыць патрэбным прыняць прапановы.
Выбар асоб, згаданых у пунктах 5 і 6 для вылучэння кандыдатаў, павінен быць зроблены да канца верасня кожнага года, папярэдняга году ўзнагароджання.
Адбор кандыдатаў ажыццяўляе Нобелеўскі камітэт па фізіцы. З іх ліку Шведская каралеўская акадэмія навук выбірае лаўрэатаў.[4] Адначасова могуць быць узнагароджаны адна ці дзве працы, але пры гэтым агульная колькасць узнагароджаных не павінна перавышаць трох.[5]
Лаўрэаты прэміі па фізіцы звычайна аб’яўляюцца ў пачатку кастрычніка адразу пасля лаўрэатаў прэміі па медыцыне і фізіялогіі. Цырымонія ўручэння прэміі праходзіць 10 снежня ў Стакгольме , у дзень смерці Альфрэда Нобеля . Як і лаўрэатам іншых нобелеўскіх прэмій, лаўрэатам прэміі па фізіцы ўручаюцца дыплом і медаль, а таксама грашовая ўзнагарода.[6] Медаль для лаўрэатаў у вобласці фізікі і хіміі адрозніваецца рэверсам, — на ім сярод аблокаў намалявана жанчына, якая ўвасабляе геній навукі, яна зрывае вэлюм з жаночай фігуры з рогам дастатку ў руках, што ўвасабляе прыроду.[7]
1900-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
1901
Вільгельм Конрад Рэнтген
У знак прызнання выключных паслуг, якія ён аказаў навуцы адкрыццём выдатных прамянёў , названых пасля ў яго гонар
Арыгінальны тэкст (англ.)
in recognition of the extraordinary services he has rendered by the discovery of the remarkable rays subsequently named after him
[8]
1902
Хендрык Антон Лорэнц
У знак прызнання выключных паслуг, якія яны аказалі навуцы сваімі даследаваннямі ўплыву магнетызму на з’явы выпраменьвання (Гл. эфект Зеемана )
Арыгінальны тэкст (англ.)
in recognition of the extraordinary service they rendered by their researches into the influence of magnetism upon radiation phenomena
[9]
Пітэр Зееман
1903
Антуан Анры Бекерэль (1/2 прэміі)
У знак прызнання выключных паслуг, якія ён аказаў навуцы сваім адкрыццём самаадвольнай радыеактыўнасці
Арыгінальны тэкст (англ.)
in recognition of the extraordinary services he has rendered by his discovery of spontaneous radioactivity
[10]
П’ер Кюры (1/4 прэміі)
У знак прызнання выключных заслуг, якія яны аказалі навуцы сумеснымі даследаваннямі з’яў радыяцыі, адкрытай прафесарам Анры Бекерэлем
Арыгінальны тэкст (англ.)
in recognition of the extraordinary services they have rendered by their joint researches on the radiation phenomena discovered by Professor Henri Becquerel
Марыя Кюры (1/4 прэміі)
1904
Джон Уільям Стрэт (лорд Рэлей)
За даследаванні шчыльнасцей найбольш распаўсюджаных газаў і за адкрыццё аргону падчас гэтых даследаванняў
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his investigations of the densities of the most important gases and for his discovery of argon in connection with these studies
[11]
1905
Філіп Эдуард Антон фон Ленард
За даследчыя працы па катодных прамянях
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his work on cathode rays
[12]
1906
Джозеф Джон Томсан
У знак прызнання яго тэарэтычных і эксперыментальных даследаванняў, прысвечаных праводнасці электрычнасці газамі
Арыгінальны тэкст (англ.)
in recognition of his theoretical and experimental investigations on the conduction of electricity by gases
[13]
1907
Альберт Абрахам Майкельсан
За стварэнне дакладных аптычных інструментаў і спектраскапічныя і метралагічныя даследаванні, выкананыя з іх дапамогай (Гл. вопыт Майкельсана )
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his optical precision instruments and the spectroscopic and metrological investigations carried out with their aid
[14]
1908
Габрыэль Ліпман
За стварэнне метаду фатаграфічнай перадачы колераў на аснове з’явы інтэрферэнцыі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his method of reproducing colours photographically based on the phenomenon of interference
[15]
1909
Гульельма Марконі
У знак прызнання іх унёску ў развіццё бесправадной тэлеграфіі
Арыгінальны тэкст (англ.)
in recognition of their contributions to the development of wireless telegraphy
[16]
Карл Фердынанд Браўн
Закрыць
1910-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
1910
Ян Дыдэрык Ван-дэр-Ваальс
За працу, прысвечаную ўраўненню стану газаў і вадкасцей
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his work on the equation of state for gases and liquids
[17]
1911
Вільгельм Він
За адкрыцці, якія тычацца законаў, што кіруюць цеплавым выпраменьваннем (Гл. Закон зрушэння Віна )
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his discoveries regarding the laws governing the radiation of heat
[18]
1912
Нільс Густаў Дален
За вынаходства аўтаматычных рэгулятараў, якія выкарыстоўваюцца ў спалучэнні з газавымі акумулятарамі для крыніц святла на маяках і буях
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his invention of automatic valves designed to be used in combination with gas accumulators in lighthouses and buoys
[19]
1913
Хейке Камерлінг-Онес
За даследаванні ўласцівасцей рэчыва пры нізкіх тэмпературах, што прывяло, сярод іншага, да атрымання вадкага гелію
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his investigations on the properties of matter at low temperatures which led, inter alia, to the production of liquid helium
[20]
1914
Макс фон Лаўэ (прысуджана ў 1915 г.)
[21]
1915
Уільям Генры Брэг
За заслугі ў даследаванні структуры крышталёў з дапамогай рэнтгенаўскіх прамянёў
Арыгінальны тэкст (англ.)
For their services in the analysis of crystal structure by means of X-rays
[22]
Уільям Лорэнс Брэг
1916
Прэмія не прысуджалася
Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі
[23]
1917
Чарлз Гловер Баркла
За адкрыццё характарыстычнага рэнтгенаўскага выпраменьвання элементаў
Арыгінальны тэкст (англ.)
For his discovery of the characteristic Rontgen radiation of the elements, another important step in the development of X-ray spectroscopy
[24]
1918
Макс Карл Эрнст Людвіг Планк
У знак прызнання паслуг, якія ён аказаў развіццю фізікі сваім адкрыццём квантаў энергіі
Арыгінальны тэкст (англ.)
in recognition of the services he rendered to the advancement of Physics by his discovery of energy quanta
[25]
1919
Іаганес Штарк
За адкрыццё эфекту Доплера у каналавых прамянях і расшчаплення спектральных ліній у электрычным полі (Гл. эфект Штарка )
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his discovery of the Doppler effect in canal rays and the splitting of spectral lines in electric fields
[26]
Закрыць
1920-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
1920
Шарль Эдуар Гіём
У знак прызнання паслуг, якія ён аказаў дакладным вымярэнням у фізіцы сваім адкрыццём анамалій у сплавах нікелю і сталі
Арыгінальны тэкст (англ.)
in recognition of the service he has rendered to precision measurements in physics by his discovery of anomalies in nickel-steel alloys
[27]
1921
Альберт Эйнштэйн
За заслугі перад тэарэтычнай фізікай і асабліва за адкрыццё закона фотаэлектрычнага эфекту
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his services to Theoretical Physics, and especially for his discovery of the law of the photoelectric effect
[28]
1922
Нільс Бор
За заслугі ў даследаванні будовы атамаў і іх выпраменьвання
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his services in the investigation of the structure of atoms and of the radiation emanating from them
[29]
1923
Роберт Эндрус Мілікен
За працы па вызначэнню элементарнага электрычнага зараду і па фотаэлектрычнаму эфекту
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his work on the elementary charge of electricity and on the photoelectric effect
[30]
1924
Манэ Сігбан
За адкрыцці і даследаванні ў вобласці рэнтгенаўскай спектраскапіі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his discoveries and research in the field of X-ray spectroscopy
[31]
1925
Джэймс Франк
За адкрыццё законаў сутыкнення электрона з атамам
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their discovery of the laws governing the impact of an electron upon an atom
[32]
Густаў Людвіг Герц (прысуджана ў 1926 г.)
1926
Жан Батыст Перэн
За даследаванні дыскрэтнай структуры матэрыі і асабліва за адкрыццё седыментацыйнай раўнавагі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his work on the discontinuous structure of matter, and especially for his discovery of sedimentation equilibrium
[33]
1927
Артур Холі Комптан
За адкрыццё эфекту , названага яго імем
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his discovery of the effect named after him
[34]
Чарлз Томсан Рыз Вільсан
За метад візуальнага выяўлення траекторый электрычна зараджаных часціц з дапамогай кандэнсацыі пары
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his method of making the paths of electrically charged particles visible by condensation of vapour
1928
Оўэн Уіланс Рычардсан (прысуджана ў 1929 г.)
За працы, прысвечаныя тэрміённым з’явам , і асабліва за адкрыццё закона, які носіць яго імя
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his work on the thermionic phenomenon and especially for the discovery of the law named after him
[35]
1929
Луі дэ Бройль
За адкрыццё хвалевай прыроды электронаў (Гл. Карпускулярна-хвалевы дуалізм )
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his discovery of the wave nature of electrons
[36]
Закрыць
1930-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
1930
Чандрасекхара Венката Раман
За працы па рассейванні святла і за адкрыццё эфекту, названага ў яго гонар
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his work on the scattering of light and for the discovery of the effect named after him
[37]
1931
Прэмія не прысуджалася
Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі
[38]
1932
Вернер Карл Гейзенберг
За стварэнне квантавай механікі , прымяненне якой прывяло, акрамя іншага, да адкрыцця алатрапічных форм вадароду
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the creation of quantum mechanics, the application of which has, inter alia, led to the discovery of the allotropic forms of hydrogen
[39]
1933
Эрвін Шродзінгер
За адкрыццё новых прадуктыўных форм атамнай тэорыі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of new productive forms of atomic theory
[40]
Поль Адрыен Марыс Дзірак
1934
Прэмія не прысуджалася
Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі (2/3) і Нобелеўскі фонд (1/3)
[41]
1935
Джэймс Чэдвік
За адкрыццё нейтрона
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of the neutron
[42]
1936
Віктар Франц Гес
За адкрыццё касмічных прамянёў
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his discovery of cosmic radiation
[43]
Карл Дэйвід Андэрсан
За адкрыццё пазітрона
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his discovery of the positron
1937
Клінтан Джозеф Дэвісан
[44]
Джордж Паджэт Томсан
1938
Энрыка Фермі
За доказ існавання новых радыеактыўных элементаў, атрыманых пры апрамяненні нейтронамі, і звязанае з гэтым адкрыццё ядзерных рэакцый, якія выклікаюцца павольнымі нейтронамі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his demonstrations of the existence of new radioactive elements produced by neutron irradiation, and for his related discovery of nuclear reactions brought about by slow neutrons
[45]
1939
Эрнест Арланда Лоўрэнс
За вынаходства і ўдасканаленне цыклатрона і за атрыманыя з яго дапамогай вынікі, асабліва ў адносінах да штучных радыеактыўных элементаў
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the invention and development of the cyclotron and for results obtained with it, especially with regard to artificial radioactive elements
[46]
Закрыць
1940-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
1940
Прэмія не прысуджалася
Грашовыя сродкі ўключаны ў спецфонд секцыі (2/3) і Нобелеўскі фонд (1/3)
[47]
1941
[48]
1942
[49]
1943
Ота Штэрн
За ўклад у развіццё метаду малекулярных пучкоў і за адкрыццё магнітнага моманту пратона
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his contribution to the development of the molecular ray method and his discovery of the magnetic moment of the proton
[50]
1944
Ісідар Айзек Рабі
За рэзанансны метад вымярэнняў магнітных уласцівасцей атамных ядраў
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his resonance method for recording the magnetic properties of atomic nuclei
[51]
1945
Вольфганг Паўлі
За адкрыццё прынцыпу забароны , названага яго імем
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of the Exclusion Principle, also called the Pauli principle
[52]
1946
Персі Уільямс Брыджмен
За вынаходства апаратуры, якая дазваляе ствараць звышвысокія ціскі, і за адкрыцці, зробленыя ў сувязі з гэтым у фізіцы высокіх ціскаў
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the invention of an apparatus to produce extremely high pressures, and for the discoveries he made there within the field of high pressure physics
[53]
1947
Эдуард Віктар Эплтан
За даследаванні фізікі верхніх пластоў атмасферы, асабліва за адкрыццё так званага слою Эплтана
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his investigations of the physics of the upper atmosphere especially for the discovery of the so-called Appleton layer
[54]
1948
Патрык Мейнард Сцюарт Блэкет
За ўдасканаленне метаду камеры Вільсана і зробленыя ў сувязі з гэтым адкрыцці ў вобласці ядзернай фізікі і фізікі касмічнага выпраменьвання
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his development of the Wilson cloud chamber method, and his discoveries therewith in the fields of nuclear physics and cosmic radiation
[55]
1949
Хідэкі Юкава
За прадказанне існавання мезонаў на аснове тэарэтычнай працы па ядзерных сілах (Гл. патэнцыял Юкавы )
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his prediction of the existence of mesons on the basis of theoretical work on nuclear forces
[56]
Закрыць
1950-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
1950
Сесіл Фрэнк Паўэл
За распрацоўку фатаграфічнага метаду даследавання ядзерных працэсаў і адкрыццё мезонаў , ажыццёўленае з дапамогай гэтага метаду
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his development of the photographic method of studying nuclear processes and his discoveries regarding mesons made with this method
[57]
1951
Джон Дуглас Кокрафт
За даследчую працу па ператварэнні атамных ядраў з дапамогай штучна паскораных атамных часціц
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their pioneer work on the transmutation of atomic nuclei by artificially accelerated atomic particles
[58]
Эрнест Томас Сінтан Уолтан
1952
Фелікс Блох
За развіццё новых метадаў для дакладных ядзерных магнітных вымярэнняў і звязаныя з гэтым адкрыцці
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their development of new methods for nuclear magnetic precision measurements and discoveries in connection therewith
[59]
Эдвард Мілс Пёрсел
1953
Фрыц Цэрніке
За абгрунтаванне фазава-кантрастнага метаду, асабліва за вынаходства фазава-кантрастнага мікраскопа
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his demonstration of the phase contrast method, especially for his invention of the phase contrast microscope
[60]
1954
Макс Борн
За фундаментальныя даследаванні па квантавай механіцы, асабліва за статыстычную інтэрпрэтацыю хвалевай функцыі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his fundamental research in quantum mechanics, especially for his statistical interpretation of the wavefunction
[61]
Вальтэр Ботэ
За метад супадзенняў для выяўлення касмічных прамянёў і зробленыя ў сувязі з гэтым адкрыцці
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the coincidence method and his discoveries made therewith
1955
Уіліс Юджын Лэмб
За адкрыцці, звязаныя з тонкай структурай спектра вадароду (Гл. Лэмбаўскае зрушэнне )
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his discoveries concerning the fine structure of the hydrogen spectrum
[62]
Палікарп Куш
За дакладнае вызначэнне магнітнага моманту электрона
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his precision determination of the magnetic moment of the electron
1956
Уільям Брэдфард Шоклі
За даследаванні паўправаднікоў і адкрыццё транзістарнага эфекту
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their researches on semiconductors and their discovery of the transistor effect
[63]
Джон Бардзін
Уолтэр Хаўзер Братэйн
1957
Янг Чжэньнін
За праніклівае даследаванне так званых законаў цотнасці , якое прывяло да важных адкрыццяў у фізіцы элементарных часціц
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their penetrating investigation of the so-called parity laws which has led to important discoveries regarding the elementary particles
[64]
Лі Чжэндаа
1958
Павел Аляксеевіч Чаранкоў
За адкрыццё і вытлумачэнне эфекту Вавілава — Чаранкова
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery and the interpretation of the Cherenkov effect
[65]
Ілья Міхайлавіч Франк
Ігар Яўгенавіч Там
1959
Эміліа Джына Сегрэ
За адкрыццё антыпратона
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their discovery of the antiproton
[66]
Оўэн Чэмберлен
Закрыць
1960-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
1960
Дональд Артур Глазер
За вынаходства пузырковай камеры
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the invention of the bubble chamber
[67]
1961
Роберт Хофштатэр
За асноватворныя даследаванні рассейвання электронаў на атамных ядрах і за звязаныя з імі адкрыцці, якія тычацца структуры нуклонаў
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his pioneering studies of electron scattering in atomic nuclei and for his thereby achieved discoveries concerning the structure of the nucleons
[68]
Рудольф Людвіг Мёсбаўэр
За даследаванні рэзананснага паглынання гама-выпраменьвання і адкрыццё ў сувязі з гэтым эфекту, які носіць яго імя
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his researches concerning the resonance absorption of gamma radiation and his discovery in this connection of the effect which bears his name
1962
Леў Давідавіч Ландау
За наватарскія тэорыі кандэнсаваных асяроддзяў , асабліва вадкага гелію
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his pioneering theories for condensed matter, especially liquid helium
[69]
1963
Юджын Вігнер (1/2 прэміі)
За ўклад у тэорыю атамнага ядра і элементарных часціц , асабліва з дапамогай адкрыцця і прымянення фундаментальных прынцыпаў сіметрыі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his contributions to the theory of the atomic nucleus and the elementary particles, particularly through the discovery and application of fundamental symmetry principles
[70]
Марыя Гёперт-Маер (1/4 прэміі)
За адкрыцці, якія тычацца абалонкавай структуры ядра
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their discoveries concerning nuclear shell structure
Ганс Енсен (1/4 прэміі)
1964
Чарлз Хард Таўнс (1/2 прэміі)
За фундаментальныя працы ў вобласці квантавай электронікі, якія прывялі да стварэння генератараў і узмацняльнікаў на лазерна -мазерным прынцыпе
Арыгінальны тэкст (англ.)
for fundamental work in the field of quantum electronics, which has led to the construction of oscillators and amplifiers based on the maser-laser principle
[71]
Мікалай Генадзевіч Басаў (1/4 прэміі)
Аляксандр Міхайлавіч Прохараў (1/4 прэміі)
1965
Сін’ітыра Таманага
За фундаментальныя працы па квантавай электрадынаміцы , якія мелі глыбокія вынікі для фізікі элементарных часціц
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their fundamental work in quantum electrodynamics, with deep-ploughing consequences for the physics of elementary particles
[72]
Джуліян Швінгер
Рычард Філіпс Фейнман
1966
Альфрэд Кастлер
За адкрыццё і распрацоўку аптычных метадаў даследавання рэзанансаў Герца ў атамах
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery and development of optical methods for studying Hertzian resonances in atoms
[73]
1967
Ханс Альбрэхт Бетэ
За ўклад у тэорыю ядзерных рэакцый, асабліва за адкрыцці, якія тычацца крыніц энергіі зорак
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his contributions to the theory of nuclear reactions, especially his discoveries concerning the energy production in stars
[74]
1968
Луіс Уолтэр Альварэс
За вырашальны ўклад у фізіку элементарных часціц, у прыватнасці за адкрыццё вялікай колькасці рэзанансаў , што стала магчымым дзякуючы распрацаванай ім методыцы выкарыстання вадароднай пузырковай камеры і апрацоўцы даных
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his decisive contributions to elementary particle physics, in particular the discovery of a large number of resonance states, made possible through his development of the technique of using hydrogen bubble chamber and data analysis
[75]
1969
Мюрэй Гел-Ман
За адкрыцці, звязаныя з класіфікацыяй элементарных часціц і іх узаемадзеянняў (Гл. Васьмярковы шлях )
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his contributions and discoveries concerning the classification of elementary particles and their interactions
[76]
Закрыць
1970-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
1970
Ханес Альфвен
За фундаментальныя працы і адкрыцці ў магнітнай гідрадынаміцы і плённыя прыкладанні іх у розных абласцях фізікі плазмы
Арыгінальны тэкст (англ.)
for fundamental work and discoveries in magneto-hydrodynamics with fruitful applications in different parts of plasma physics
[77]
Луі Эжэн Фелікс Неель
За фундаментальныя працы і адкрыцці ў вобласці антыферамагнетызму і ферамагнетызму , якія прывялі да важных прыкладанняў у вобласці фізікі цвёрдага цела
Арыгінальны тэкст (англ.)
for fundamental work and discoveries concerning antiferromagnetism and ferrimagnetism which have led to important applications in solid state physics
1971
Дэніс Габар
За вынаходства і ўдасканаленне галаграфічнага метаду
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his invention and development of the holographic method
[78]
1972
Джон Бардзін
За стварэнне тэорыі звышправоднасці , вядомай як БКШ-тэорыя
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their jointly developed theory of superconductivity, usually called the BCS-theory
[79]
Леон Нейл Купер
Джон Роберт Шрыфер
1973
Браян Дэвід Джозефсан (1/2 прэміі)
За тэарэтычнае прадказанне ўласцівасцей току звышправоднасці праз тунэльны бар’ер , у прыватнасці з’яў, вядомых як эфект Джозефсана
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his theoretical predictions of the properties of a supercurrent through a tunnel barrier, in particular those phenomena which are generally known as the Josephson effect
[80]
Леа Эсакі (1/4 прэміі)
За эксперыментальныя адкрыцці тунэльных з’яў у паўправадніках і звышправадніках адпаведна
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their experimental discoveries regarding tunneling phenomena in semiconductors and superconductors, respectively
Айвар Джаевер (1/4 прэміі)
1974
Марцін Райл
За вынікі навуковых назіранняў і вынаходствы, у прыватнасці метаду апертурнага сінтэзу
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his observations and inventions, in particular of the aperture synthesis technique
[81]
Энтані Х’юіш
За яго вызначальную ролю ў адкрыцці пульсараў
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his decisive role in the discovery of pulsars
1975
Оге Нільс Бор
За адкрыццё ўзаемасувязі паміж калектыўным рухам і рухам асобнай часціцы ў атамным ядры і развіццё тэорыі будовы атамнага ядра, заснаванай на гэтай узаемасувязі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of the connection between collective motion and particle motion in atomic nuclei and the development of the theory of the structure of the atomic nucleus based on this connection
[82]
Бен Рой Мотэльсан
Леа Джэймс Рэйнуотэр
1976
Бертан Рыхтэр
За асноватворны ўклад у адкрыццё цяжкай элементарнай часціцы новага тыпу (Гл. J/ψ-мезон )
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their pioneering work in the discovery of a heavy elementary particle of a new kind
[83]
Сэмюэл Тынг
1977
Філіп Уорэн Андэрсан
За фундаментальныя тэарэтычныя даследаванні электроннай структуры магнітных і неўпарадкаваных сістэм
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their fundamental theoretical investigations of the electronic structure of magnetic and disordered systems
[84]
Невіл Франсіс Мот
Джон Ван Флек
1978
Пётр Леанідавіч Капіца (1/2 прэміі)
За фундаментальныя вынаходствы і адкрыцці ў вобласці фізікі нізкіх тэмператур
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his basic inventions and discoveries in the area of low-temperature physics
[85]
Арно Алан Пензіяс (1/4 прэміі)
Роберт Вудра Вільсан (1/4 прэміі)
1979
Шэлдан Лі Глэшау
[86]
Абдус Салам
Стывен Вайнберг
Закрыць
1980-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
1980
Джэймс Уотсан Кронін
За адкрыццё парушэнняў фундаментальных прынцыпаў сіметрыі ў распадзе нейтральных K-мезонаў (Гл. парушэнне CP-сіметрыі )
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of violations of fundamental symmetry principles in the decay of neutral K-mesons
[87]
Вал Логсдан Фіч
1981
Нікалас Бломберген (1/4 прэміі)
За ўклад у развіццё лазернай спектраскапіі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their contribution to the development of laser spectroscopy
[88]
Артур Леанард Шаўлаў (1/4 прэміі)
Кай Сігбан (1/2 прэміі)
За ўклад у развіццё электроннай спектраскапіі высокага распазнавання
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his contribution to the development of high-resolution electron spectroscopy
1982
Кенет Вільсан
За тэорыю крытычных з’яў у сувязі з фазавымі пераходамі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his theory for critical phenomena in connection with phase transitions
[89]
1983
Субрахманьян Чандрасекар
За тэарэтычныя даследаванні фізічных працэсаў, істотных для будовы і эвалюцыі зорак (Гл. Мяжа Чандрасекара )
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his theoretical studies of the physical processes of importance to the structure and evolution of the stars
[90]
Уільям Алфрэд Фаўлер
За тэарэтычнае і эксперыментальнае даследаванне ядзерных рэакцый, істотных для ўтварэння хімічных элементаў у Сусвеце
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his theoretical and experimental studies of the nuclear reactions of importance in the formation of the chemical elements in the universe
1984
Карла Рубіа
За вырашальны ўклад у вялікі праект, ажыццяўленне якога прывяло да адкрыцця квантаў поля W і Z — пераносчыкаў слабага ўзаемадзеяння
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their decisive contributions to the large project, which led to the discovery of the field particles W and Z, communicators of weak interaction
[91]
Сімон ван дэр Мер
1985
Клаус фон Клітцынг
[92]
1986
Эрнст Руска (1/2 прэміі)
За фундаментальную працу па электроннай оптыцы і за стварэнне першага электроннага мікраскопа
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his fundamental work in electron optics, and for the design of the first electron microscope
[93]
Герд Бініг (1/4 прэміі)
За вынаходства сканіруючага тунэльнага мікраскопа
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their design of the scanning tunneling microscope
Генрых Рорэр (1/4 прэміі)
1987
Георг Беднарц
За важны прарыў у адкрыцці звышправоднасці ў керамічных матэрыялах
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their important break-through in the discovery of superconductivity in ceramic materials
[94]
Карл Мюлер
1988
Леон Ледэрман
За метад нейтрыннага пучка і доказ дублетнай структуры лептонаў праз адкрыццю мюоннага нейтрына
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the neutrino beam method and the demonstration of the doublet structure of the leptons through the discovery of the muon neutrino
[95]
Мелвін Шварц
Джэк Стэйнбергер
1989
Норман Рамзей (1/2 прэміі)
За вынаходства метаду разнесеных асцылюючых палёў і яго выкарыстанне ў вадародным мазеры і іншых атамных гадзінніках
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the invention of the separated oscillatory fields method and its use in the hydrogen maser and other atomic clocks
[96]
Ханс Дэмельт (1/4 прэміі)
За распрацоўку метаду ўтрымання адзіночных іонаў
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the development of the ion trap technique
Вольфганг Паўль (1/4 прэміі)
Закрыць
1990-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
1990
Джэром Фрыдман
За піянерскія даследаванні глыбоканяпругкага рассейвання электронаў на пратонах і звязаных нейтронах, што мела вялікае значэнне для развіцця кваркавай мадэлі ў фізіцы часціц
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their pioneering investigations concerning deep inelastic scattering of electrons on protons and bound neutrons, which have been of essential importance for the development of the quark model in particle physics
[97]
Генры Кендал
Рычард Тэйлар
1991
П’ер Жыль дэ Жэн
За выяўленне таго, што метады, развітыя для вывучэння з’яў упарадкаванасці ў простых сістэмах, могуць быць абагульнены на больш складаныя формы матэрыі, у прыватнасці, на вадкія крышталі і палімеры
Арыгінальны тэкст (англ.)
for discovering that methods developed for studying order phenomena in simple systems can be generalized to more complex forms of matter, in particular to liquid crystals and polymers
[98]
1992
Жорж Шарпак
За вынаходства і ўдасканаленне дэтэктараў часціц, у прыватнасці шматдрацяной прапарцыянальнай камеры
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his invention and development of particle detectors, in particular the multiwire proportional chamber
[99]
1993
Расел Халс
За адкрыццё новага тыпу пульсараў , якое дало новыя магчымасці ў вывучэнні гравітацыі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of a new type of pulsar, a discovery that has opened up new possibilities for the study of gravitation
[100]
Джозеф Тэйлар мал.
1994
Бертрам Брокхаўз
За стварэнне нейтроннай спектраскапіі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the development of neutron spectroscopy
[101]
Кліфард Шал
За стварэнне метаду нейтроннай дыфракцыі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the development of the neutron diffraction technique
1995
Марцін Перл
За адкрыццё тау-лептона
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of the tau lepton
[102]
Фрэдэрык Райнес
За эксперыментальнае выяўленне нейтрына
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the detection of the neutrino
1996
Дэвід Лі
За адкрыццё звышцякучасці гелію-3
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their discovery of superfluidity in helium-3
[103]
Дуглас Ошэраў
Роберт Рычардсан
1997
Стывен Чу
За стварэнне метадаў ахаладжэння і ўтрымання атамаў з дапамогай лазернага святла
Арыгінальны тэкст (англ.)
for development of methods to cool and trap atoms with laser light
[104]
Клод Коэн-Тануджы
Уільям Філіпс
1998
Роберт Лафлін
За адкрыццё новай формы квантавай вадкасці з дробна зараджанымі ўзбуджэннямі (Гл. квантавы эфект Хола )
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their discovery of a new form of quantum fluid with fractionally charged excitations
[105]
Хорст Штормер
Дэніел Цуі
1999
Герард ’т Хоафт
За праясненне квантавай структуры электраслабых узаемадзеянняў
Арыгінальны тэкст (англ.)
for elucidating the quantum structure of electroweak interactions in physics
[106]
Марцінус Велтман
Закрыць
2000-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
2000
Жарэс Іванавіч Алфёраў (1/4 прэміі)
За распрацоўку паўправадніковых гетэраструктур , якія выкарыстоўваюцца ў высокачастотных схемах і оптаэлектроніцы
Арыгінальны тэкст (англ.)
for developing semiconductor heterostructures used in high-speed- and optoelectronics
[107]
Герберт Кромер (1/4 прэміі)
Джэк Кілбі (1/2 прэміі)
За ўдзел у вынаходстве інтэгральнай схемы
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his part in the invention of the integrated circuit
2001
Эрык Корнел
За дасягненне кандэнсацыі Бозэ — Эйнштэйна ў разрэджаных газах шчолачных металаў і за пачатковыя фундаментальныя даследаванні ўласцівасцей кандэнсатаў
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the achievement of Bose-Einstein condensation in dilute gases of alkali atoms, and for early fundamental studies of the properties of the condensates
[108]
Вольфганг Кетэрле
Карл Віман
2002
Райманд Дэвіс мал. (1/4 прэміі)
За піянерскі ўклад у астрафізіку , у прыватнасці, за выяўленне касмічных нейтрына
Арыгінальны тэкст (англ.)
for pioneering contributions to astrophysics, in particular for the detection of cosmic neutrinos
[109]
Масатосі Косіба (1/4 прэміі)
Рыкарда Джаконі (1/2 прэміі)
За пошукі ў вобласці астрафізікі , якія прывялі да адкрыцця касмічных крыніц рэнтгенаўскага выпраменьвання
Арыгінальны тэкст (англ.)
for pioneering contributions to astrophysics, which have led to the discovery of cosmic X-ray sources
2003
Аляксей Аляксеевіч Абрыкосаў
[110]
Віталь Лазаравіч Гінзбург
Энтані Легет
2004
Дэвід Грос
За адкрыццё асімптатычнай свабоды ў тэорыі моцных узаемадзеянняў
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of asymptotic freedom in the theory of the strong interaction
[111]
Дэвід Політцэр
Фрэнк Вільчэк
2005
Рой Глаўбер (1/2 прэміі)
За ўклад у квантавую тэорыю аптычнай кагерэнтнасці
Арыгінальны тэкст (англ.)
for his contribution to the quantum theory of optical coherence
[112]
Джон Хол (1/4 прэміі)
За ўклад у развіццё лазернай дакладнай спектраскапіі , уключаючы тэхніку прэцызіённага разліку светлавога зруху ў аптычных стандартах частаты (аптычных грабянёў)
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their contributions to the development of laser-based precision spectroscopy, including the optical frequency comb technique
Тэадор Хэнш (1/4 прэміі)
2006
Джон Мазер
[113]
Джордж Смут
2007
Альбер Ферт
За адкрыццё эфекту гіганцкага магнетасупраціўлення
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of giant magnetoresistance
[114]
Петэр Грунберг
2008
Ёіціра Намбу (1/2 прэміі)
За адкрыццё механізму спантаннага парушэння сіметрыі ў субатамнай фізіцы
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of the mechanism of spontaneous broken symmetry in subatomic physics
[115]
Макота Кабаясі (1/4 прэміі)
За адкрыццё крыніцы парушэння сіметрыі, якое дазволіла прадказаць існаванне ў прыродзе сама меней трох пакаленняў кваркаў
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of the origin of the broken symmetry which predicts the existence of at least three families of quarks in nature
Тосіхідэ Масукава (1/4 прэміі)
2009
Чарлз Каа (1/2 прэміі)
За рэвалюцыйныя дасягненні, якія тычацца перадачы святла ў валокнах для патрэб аптычнай сувязі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for groundbreaking achievements concerning the transmission of light in fibers for optical communication
[116]
Уілард Бойл (1/4 прэміі)
За вынаходства паўправадніковай схемы для рэгістрацыі выяў — ПЗС-сэнсара
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the invention of an imaging semiconductor circuit – the CCD sensor
Джордж Элвуд Сміт (1/4 прэміі)
Закрыць
2010-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
2010
Андрэй Гейм
За наватарскія эксперыменты па даследаванні двухмернага матэрыялу графену
Арыгінальны тэкст (англ.)
for groundbreaking experiments regarding the two-dimensional material graphene
[117] [118]
Канстанцін Навасёлаў
2011
Сол Перлмутэр (1/2 прэміі)
За адкрыццё паскоранага пашырэння Сусвету праз назіранні далёкіх звышновых
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of the accelerating expansion of the Universe through observations of distant supernovae
[119]
Браян Шміт (1/4 прэміі)
Адам Рыс (1/4 прэміі)
2012
Серж Арош
За стварэнне прарыўных тэхналогій маніпулявання квантавымі сістэмамі , якія зрабілі магчымымі вымярэнне асобных квантавых сістэм і кіраванне імі
Арыгінальны тэкст (англ.)
for ground-breaking experimental methods that enable measuring and manipulation of individual quantum systems
[120]
Дэвід Вайнленд
2013
Франсуа Энглер
За тэарэтычнае адкрыццё механізма , які дапамагае нам зразумець паходжанне масы субатамных часціц і быў нядаўна пацверджаны выяўленнем прадказанай фундаментальнай часціцы ў эксперыментах ATLAS і CMS на Вялікім адронным калайдары ў ЦЕРН
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the theoretical discovery of a mechanism that contributes to our understanding of the origin of mass of subatomic particles, and which recently was confirmed through the discovery of the predicted fundamental particle, by the ATLAS and CMS experiments at CERN's Large Hadron Collider
[121]
Пітэр Хігс
2014
Ісаму Акасакі
За вынаходніцтва эфектыўных блакітных святлодыёдаў, якое прывяло да з’яўлення яркіх і энергазберагальных белых крыніц святла
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the invention of efficient blue light-emitting diodes which has enabled bright and energy-saving white light sources
[122]
Хіросі Амана
, Сюдзі Накамура
2015
Такаакі Кадзіта
За адкрыццё нейтрынных асцыляцый, якія даказваюць наяўнасць масы нейтрына .
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of neutrino oscillations, which shows that neutrinos have mass
[123]
Артур Мак-Дональд
2016
Дэвід Таўлес
[124]
Данкан Холдэйн
Джон Майкл Костэрліц
2017
Райнер Вайс
За назіранні за гравітацыйнымі хвалямі .
Арыгінальны тэкст (англ.)
for decisive contributions to the LIGO detector and the observation of gravitational waves
[125]
Бары Бэрыш
Кіп Торн
2018
Артур Эшкін
За вынаходства аптычнага пінцэта і яго ужыванне ў біялагічных сістэмах.
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the optical tweezers and their application to biological systems
[126]
Жэрар Муру
За метад генерацыі высокаінтэнсіўных ультракароткіх аптычных імпульсаў.
Арыгінальны тэкст (англ.)
for their method of generating high-intensity, ultra-short optical pulses
Дона Стрыкленд
2019
Джэймс Піблз
За тэарэтычныя даследаванні ў фізічнай касмалогіі.
Арыгінальны тэкст (англ.)
for theoretical discoveries in physical cosmology
[127]
Мішэль Маёр
За адкрыццё экзапланеты на арбіце сонцападобнай зоркі.
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of an exoplanet orbiting a solar-type star
Дзідзье Кэлё
Закрыць
2020-я
Больш інфармацыі Год, Партрэт ...
Год
Партрэт
Краіна, лаўрэат
Абгрунтаванне ўзнагароды
#
2020
Роджэр Пенроўз
За адкрыццё таго, што ўтварэнне чорных дзірак з патрэбай вынікае з агульнай тэорыі рэлятыўнасці.
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery that black hole formation is a robust prediction of the general theory of relativity
[128]
Райнхард Генцэль
За адкрыццё звышмасіўнага кампактнага аб’екта ў цэнтры нашай галактыкі .
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of a supermassive compact object at the centre of our galaxy
Андрэа Гез
2021
Сюкура Манабэ
За фізічнае мадэляванне клімату Зямлі, колькаснага вызначэння зменлівасці і надзейнага прагназавання глабальнага пацяплення .
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the physical modelling of Earth’s climate, quantifying variability and reliably predicting global warming
[129]
Клаус Хасельман
Джорджыа Парызі
За адкрыццё ўзаемадзеяння бязладзіцы і флуктуацый у фізічных сістэмах ад атамных да планетарных маштабаў.
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the discovery of the interplay of disorder and fluctuations in physical systems from atomic to planetary scales
2022
Ален Аспэ
За эксперыменты з заблытанымі фатонамі, усталяванне парушэння няроўнасцей Бэла і наватарскай навукі аб квантавай інфармацыі.
Арыгінальны тэкст (англ.)
for the physical modelling of Earth’s climate, quantifying variability and reliably predicting global warming
[130]
Джон Клаўзер
Антон Цайлінгер
2023
Анн Л’Юе
За эксперыментальныя метады, якія генеруюць атасекундныя імпульсы святла для вывучэння дынамікі электронаў у рэчыве.
Арыгінальны тэкст (англ.)
for experimental methods that generate attosecond pulses of light for the study of electron dynamics in matter
[131]
Ферэнц Краус
П’ер Агасціні
Закрыць
лаўрэаты з адным грамадзянствам
лаўрэаты, якія не маюць вызначанай дзяржаўнай прыналежнасці
За ўсю гісторыю Нобелеўскай прэміі па фізіцы яе лаўрэатамі сталі толькі тры жанчыны — Марыя Кюры ў 1903 годзе, якая стала таксама першай жанчынай-лаўрэатам Нобелеўскай прэміі наогул, Марыя Гёперт-Маер у 1963 годзе[3] і Дона Стрыкленд у 2018 годзе.
Адзіным чалавекам, які атрымаў Нобелеўскую прэмію па фізіцы два разы, быў Джон Бардзін — у 1956 і 1972 гадах.[3] }}
Самым маладым на момант прысуджэння лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па фізіцы і Нобелеўскай прэміі наогул стаў Уільям Лорэнс Брэг , які атрымаў яе ў 1915 годзе разам са сваім бацькам Уільямам Генры Брэгам ва ўзросце ўсяго 25 гадоў.[3] }}
Самым старым на момант прысуджэння лаўрэатам стаў Райманд Дэвіс , ганараваны прэміяй 2002 года ва ўзросце 88 гадоў.[3] }}
Найбольш доўгае жыццё дасталася лаўрэату 1967 года Хансу Бетэ , які пражыў 98 гадоў. Менш за ўсіх пражыў лаўрэат 1903 года П’ер Кюры , які ўжо ў 1906 годзе трагічна загінуў у дарожным здарэнні ва ўзросце 46 гадоў.
Даўжэй за ўсіх з моманту атрымання Нобелеўскай прэміі па фізіцы і Нобелеўскай прэміі наогул пражыў лаўрэат 1929 года Луі дэ Бройль , які памёр у 1987 годзе.
Чолаков В. Нобелевские премии: Учёные и открытия / Валерий Чолаков; Пер. с болг. А. С. Никольского; Под ред. и с предисл. д-ра хим. наук А. Н. Шамина . — М .: Мир , 1987. — 270 с. — (Библиотечная серия). — Доп. тир. 100 000 экз. (у зав.)