From Wikipedia, the free encyclopedia
El cabilio o taqbaylit ye una llingües bereber (de la macrofamilia afroasiática), falada na rexón de Cabilia, nel norte d'Arxelia.
![]() 'Taqbaylit' | |
---|---|
Faláu en | ![]() inmigrantes en: ![]() ![]() |
Falantes | 8 millones |
Familia | Afroasiáticu Bereber |
Estatus oficial | |
Oficial en | segunda llingua d'Arxelia (2002) |
Reguláu por | Nun ta reguláu |
Códigos | |
ISO 639-1 | nengún |
ISO 639-2 | kab |
ISO 639-3 | kab |
![]() Llingües bereberes del nordés d'Arxelia (Kabyle o cabilio), y (Chaouïa o shawia). |
Ye la segunda n'orde de falantes con cerca de 8 millones de persones que la usen davezu, por detrás del tachelhit (chleuh), faláu nel sur de Marruecos por ente ocho y diez millones. Unos 5 millones de falantes viven n'Arxelia[1] y el restu faen parte de la población migrante que vive o trabaya en Francia y otros países d'Europa.
El cabilio (taqbaylit), ye xunto al chenoui y el chaoui una de les tres llingües d'orixe bereber usaes n'Arxelia.
Una reforma constitucional aprobada'l 10 d'abril de 2002 reconoció'l "tamazight" (bereber) como llingua nacional d'Arxelia.[2]
Amar Saïd Boulifa (1861-1931 foi'l precursor de la llingüística cabilia y un recopilador y trescriptor de la lliteratura oral de la llingua.[3] Nel sieglu XIX Adolphe Hanoteau arrexuntó poesíes populares[4] y Auguste Mouliéras les lleendes.[5]
Na lliteratura de los sieglos XIX y XX, destaca'l poeta Si Mohand polos sos poemes en cabilio. L'escritor y llingüista Mouloud Mammeri publicó en 1976 la primer gramática de cabilio escrita en cabilio, Tajerrumt n tmazigt (tantala taqbaylit), y en 1980 editó Poemes cabilios antiguos (Poèmes kabyles anciens) en francés y en cabilio.
De Salem Zenia son bien conocíes les noveles Tafrara (Aurora, 1995) y Ighil d wefru (La violencia y el cuchiellu, 2002). Munches otres noveles en cabilio fueron publicaes, como Asfel (El Sacrificiu), de Rachid Aliche (1981); Akal (La Tierra), de Meziane Boulariah (1996; y Bururu (El Uxu), de Tahar Ould-Amar (2006).
Un cine cabilio apaeció a partir de finales de los años 1970, con realizadores como M. Bouguermouh, Azzedine Meddour, Belkacem Hadjadj, Rachid Ben Allel y Yazid Khodja.
Cantantes famosos en cabilio son anguaño Matoub Lounès, Lounis Aït Menguellet y el músicu Idir.
L'inventariu vocálicu vien dau por:
Anteriores | Centrales | Posteriores | |
---|---|---|---|
Altes | [ɪ] (i) | [ʊ] (o) | |
Medies | [ə] (y) | ||
Baxes | [æ] (a) |
L'inventariu consonánticu ye:
Billabial | Llabiu dental |
Interdental | Dental | Alveolar | Postalveolar | Palatal | Velar | Uvular | Faringal | Glotal | ||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Plain | Lab. | Plain | Emf. | Plain | Emf. | Plain | Emf. | Plain | Emf. | Plain | Lab. | Plain | Lab. | Plain | Lab. | |||||
Oclusiva | sordes | t [t̪] | ṭ [t̴] | k [k] | k [kʷ] | q [q] | q [qʷ] | |||||||||||||
sonores | b [b] | b [bʷ] | d [d̪] | g [g] | g [gʷ] | |||||||||||||||
Africaes | sordes | tt [ts] | č [tʃ] | |||||||||||||||||
sonores | zz [dz] | ǧ [dʒ] | ||||||||||||||||||
Fricativa | sordes | b [β] | f [f] | t [θ] | s [s̺] | ṣ [s̴] | c [ʃ] | c [ʃˁ] | k [ç] | k [çʷ] | x [χ] | x [χʷ] | ḥ [ħ] | h [h] | ||||||
sonores | d [ð] | ḍ [ðˁ] | z [s̟] | ẓ [z̴] | j [ʒ] | j [ʒˁ] | g [ʝ] | g [ʝʷ] | ɣ [ʁ] | ɣ [ʁʷ] | ɛ [ʕ] | |||||||||
Nasales | m [m] | n [n] | ||||||||||||||||||
Llaterales | l [l] | l [l̴] | ||||||||||||||||||
Vibrantes | r [ɾ̪] | r [r̴] | ||||||||||||||||||
Aspiraes | w [w] | y [j] |
Como les demás llingües afroasiátiques, el cabilio tien solamente dos xéneros, masculín y femenín. Como la mayoría de les llingües bereberes, los sustantivos y los axetivos masculinos empiecen xeneralmente con una vocal (a, i, o), ente que los sustantivos femeninos empiecen cola consonante t- y terminen xeneralmente con una -t (hai delles esceiciones). La mayoría de los sustantivos femeninos son de fechu versiones feminizadas de los masculinos.
Exemplos:
Los nomes en singular xeneralmente empiecen con una a- y escarecen de sufixu. Los plurales xeneralmente empiecen con una i- y frecuentemente tienen un sufixu, como -en. Hai tres tipos de plural: esternu, internu y mistu:
"vieyu" → imɣaren "vieyos".
Como en toles llingües bereberes, en cabilio hai dos tipos d'estáu o casos del nome: unu nun ye marcáu, ente que l'otru sirvi ergativamente como suxetu d'un verbu transitivu o oxetu d'una preposición, ente otros contestos. El primeru ye frecuentemente llamáu "estáu llibre" y el segundu "estáu de construcción" (o anexu), que deriva del estáu llibre por aciu una de les siguientes regles:
La primera implica la alternación vocálica, de manera que la a inicial convertir en o :
La segunda implica la perda de la primer vocal en dellos nomes femeninos (y nun se porta como una verdadera vocal y namái facilita la llectura):
La tercera implica la adición d'una semivocal (w o y), al empiezu de la pallabra:
Finalmente, dellos nomes caltener ensin cambeos d'un estáu a otru:
Dependiendo del papel del nome na frase, adquier l'estáu llibre o
Dempués d'una preposición (sacante ar y s), tolos nomes adquieren l'estáu amiesto:
Comúnmente úsense trés tiempos: el pretéritu (pasáu), aoristo intensivu (presente perfectu, presente continuu, pasáu continuu) y el futuru (Ad+Aoristo). A diferencia d'otres llingües bereberes, el aoristo úsase bien pocu en cabilio.
Verbu | Pretéritu | ad + aoristo | Aoristo intensivu |
---|---|---|---|
If (superar) | ifeɣ | ad ifeɣ | ttifeɣ |
Muqel (reparar) | muqleɣ | ad muqleɣ | ttmuqleɣ |
Krez (llabrar) | kerzeɣ | ad kerzeɣ | kerrzeɣ |
Verb | Pretéritu | ad + aoristo | Aoristo intensivu |
---|---|---|---|
Aru (escribir) | uriɣ | ad aruɣ | ttaruɣ |
La conxugación verbal en cabilio faise añadiendo afixos (prefixos, sufixos o dambos) y cambeos vocálicos (flexón interna). Los sufixos qu'indiquen les persones y el númberu son idénticos y estáticos pa tolos tiempos, anque los prefixos y los cambeos vocálicos dependen varien según el tiempu y manera:
Persona !
Singular |
Plural | |
---|---|---|
1ª | — (y)ɣ | n(y) — |
2ª (m) | t(y) — (y)ḍ | t(y) — (y)m |
2ª (f) | t(y) — (y)ḍ | t(y) — (y)mt |
3ª (m) | i/y(y) — | — (y)n |
3ª (f) | t(y) — | — (y)nt |
Persona | Pretéritu | Pretéritu Negativu | Ad+Aoristo | Aoristo Intensivu | Imperativu | Imperativu intensivu | ||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Singular | Plural | Singular | Plural | Singular | Plural | Singular | Plural | Singular | Plural | Singular | Plural | |
1ª | ufgeɣ | nufeg | ur ufigeɣ | ur nufig | ad afgeɣ | ad
nafeg | ttafgeɣ |
nettafeg | |||||
2ª (m) | tufgeḍ | tufgem | ur tufigeḍ | ur tufigem | ad tafgeḍ | ad
tefgem | tettafgeḍ |
tettafgem | afeg | afget | ttafeg | ttafget | |
2ª (f) | tufgeḍ | tufgemt | ur tufigeḍ | ur tufigemt | ad tafgeḍ | ad
tefgemt | tettafgeḍ |
tettafgemt | afeg | afgemt | ttafeg | ttafgemt | |
3ª (m) | yufeg | ufgen | ur yufig | ur ufigen | ad
yafeg | ad afgen | yettafeg |
ttafgen | ||||||
3ª (f) | tufeg | ufgent | ur tufig | ur ufigent | ad
tafeg | ad afgent | tettafeg |
ttafgent |
Participiu Pretéritu | Participiu Aoristo | Participiu Aoristo Intensivu | ||
---|---|---|---|---|
Positivu | Negativu | Positivu | Negativu | |
yufgen | ur nufig | llabra yafgen | yettafeg | ur nettafeg |
El cabilio ye una llingua de tipu satelital, pos los sos verbos usen dos partícules p'amosar la direición del movimientu:
Exemplos:
Usualmente espresa la negación en dos partes, cola partícula gramatical ur añadida al verbu y con una o más partícules o pallabres negatives [que modifiquen el verbu o la so argumentación. Por casu, la negación verbal simple ye espresada por « ur » antes del verbu y la partícula « llabra » dempués del verbu:
Otres pallabres negatives (como acemma) son usaes en combinación con ur pa espresar tipos más complexos de negación.
La derivación verbal faise añadiendo prefixos. Hai tres tipos de tipos de derivación: causativu, reflexivu y pasivu.
Ye interesante que dos prefixos pueden anulase mutuamente:
Cada verbu tien el so correspondiente nome axente, que se llogra prefijando el verbu con « am- », o con « an- » si la primer lletra ye b / f / m / w (hai esceiciones).
Cada verbu tien el so correspondiente nome d'aición:
Hai 6 estructures regulares pa la formación de nomes d'aición y una séptima usar pa verbos de cualidá: (c pa consonante, v pa vocal)
Estructura !
Verbu ! Nome d'aición | ||
---|---|---|
cvcv |
acvcv | |
c(c)vc(c) |
ac(c)vc(c)v | |
c(c)ecc |
ac(c)ecci | |
IV | (c)cac(c) | a(c)cac(c)i |
V | c1c2ec3 | accac |
ccec |
tuccca | |
ic1c2vc3 |
tec1c2ec3 |
La partícula d ye una ferramienta indispensable pa falar cabilio. Ye equivalente tantu a "ello ye + axetivu" como a "ser + axetivu", pero nun puede ser reemplazada pol verbu ili (ser). Ye siempres siguida por un nome n'estáu llibre.
Examples:
La pertícula predicativa d nun tien de confundir se cola partícula de coordinación d, que va siguida d'un nome n'estáu anexáu.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.