Đặng hoàng hậu (Hán Hòa Đế)
Hoàng hậu nhà Hán / From Wikipedia, the free encyclopedia
Hòa Hi Đặng Hoàng hậu (chữ Hán: 和熹鄧皇后; 81 - 121), hay còn gọi Hòa Hi Đặng thái hậu (和熹鄧太后), Đông Hán Đặng thái hậu (東漢鄧太后), là Hoàng hậu thứ hai của Hán Hòa Đế Lưu Triệu nhà Đông Hán.
Hòa Hi Đặng Hoàng hậu 和熹鄧皇后 | |||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Hán Hòa Đế Hoàng hậu | |||||||||
Nhiếp chính nhà Hán | |||||||||
Tại vị | 105 - 121 (16 năm) | ||||||||
Quân chủ | Hán Thương Đế Lưu Long Hán An Đế Lưu Hỗ | ||||||||
Tiền nhiệm | Đậu Thái hậu | ||||||||
Kế nhiệm | Diêm Thái hậu | ||||||||
Hoàng hậu nhà Hán | |||||||||
Tại vị | 102 - 105 | ||||||||
Tiền nhiệm | Phế hậu Âm thị | ||||||||
Kế nhiệm | An Tư Diêm Hoàng hậu | ||||||||
Hoàng thái hậu nhà Hán | |||||||||
Tại vị | 105 - 121 | ||||||||
Tiền nhiệm | Chương Đức Đậu Thái hậu | ||||||||
Kế nhiệm | An Tư Diêm Thái hậu | ||||||||
Thông tin chung | |||||||||
Sinh | 81 Tân Dã, Nam Dương | ||||||||
Mất | 17 tháng 4, 121 (41 tuổi) Lạc Dương | ||||||||
An táng | Thuận lăng (顺陵) | ||||||||
Phối ngẫu | Hán Hòa Đế Lưu Triệu | ||||||||
| |||||||||
Thân phụ | Đặng Huấn | ||||||||
Thân mẫu | Âm thị |
Xuất thân gia tộc họ Đặng ở Tân Dã, Đặng hậu là cháu nội của Đặng Vũ - khai quốc công thần của triều Đông Hán. Sau khi nhập cung, bà được sủng ái và trở thành Kế hậu của Hán Hòa Đế. Sau khi Hòa Đế băng, trước cục diện “Chủ ấu quốc nguy”, Đặng hậu với cương vị Hoàng thái hậu đã thực hiện nhiếp chính triều đình nhà Hán dưới thời Hán Thương Đế và Hán An Đế, được tán dương là người uyên bác và lễ độ[1]. Trong lịch sử Trung Quốc nói chung và triều Hán nói riêng, bà được đánh giá là chính trị gia cai trị hiệu quả cuối cùng của thời Đông Hán, vì các Hoàng đế và Thái hậu của các triều đại sau đều bị cuốn vào việc tranh giành quyền lực và hưởng lạc, khiến chính quyền nhà Hán suy vong. Dưới thời đại của bà, có cuộc hạn hán lớn kéo dài 10 năm được gọi là "Thủy hoạn Thập niên", cùng sự nổi dậy của thế lực Hung Nô và người Khương từ phương Bắc dữ dội, Đặng thái hậu thân là nhiếp chính đã giải quyết ổn thỏa, được lưu danh sử sách.
Dẫu có thực hiện lâm triều xưng chế kiêng kỵ của Nho giáo, nhưng Đặng thái hậu cùng Minh Đức Mã hoàng hậu vẫn được đời sau gọi ["Mã Đặng hiền hậu"], là chuẩn mực một Hoàng hậu hiền huệ tài năng, hiếm có khó tìm. Thời đại xưng chế của bà cũng là cao nhất trong các Thái hậu triều Hán, tổng cộng 15 năm. Mặc dù vang danh hiền minh nhưng Đặng thái hậu vẫn vướng vào khúc mắc chuyên quyền khi nắm giữ đại cục hơn 10 năm mà không chịu hoàn chính cho Hán An Đế, lại còn chủ động thực hiện một việc rất kiêng kỵ là "Phế trưởng lập Ấu", về phương diện chính trị hành động của bà đã để lại không ít lời phê bình.