Yaman Mutavakkiliylar Qirolligi (arabcha: – al-Mamlakah al-Mutawakkilīyah al-Yamanīyah) – 1918-yildan 1962-yilgacha mavjud boʻlgan hozirgi Yamandagi davlat.
1918-yil – Usmonli imperiyasi magʻlub boʻldi, Zaydiylar yana Yamanning katta qismi ustidan nazorat oʻrnatdilar. 1918-yil30-oktabrda, Birinchi jahon urushidaUsmonlilar imperiyasi magʻlubiyatga uchragach, zaydiimomi Shayx Yahyo bin Muhammad Hamid ad-Din mamlakat mustaqilligini eʼlon qildi, uch kundan keyin esa oʻzini podshoh deb eʼlon qildi.
Urush paytida ingliz qoʻshinlari Yamanning Kamaran orolini (1915) va qirgʻoq boʻyidagi Tihoma choʻlini (jumladan, Angliya 1921-yilda Asir Amirligiga oʻtkazgan Xodeyda port shahrini) egalladi; 1918—1928-yillarda ingliz-yaman mojarosi boshlandi. Togʻli Yaman bloklandi, tashqi savdo aloqalari uzildi. Janubiy hududlar ingliz qoʻshinlari va Yaman qabilalari oʻrtasidagi doimiy toʻqnashuvlar teatriga aylandi.
1918-yil – Turklar Toizni yangi mustaqil Yaman qirolligiga berdilar.
1919-yil – 1919-yilda oʻzini Yaman qiroli deb eʼlon qilgan Yahyo bin Muhammad Hamid-ad-Din nihoyat Turkiya bilan vassal munosabatlarini uzdi. Oʻsha paytda togʻli Yamanni bosib olgan Yahyo davlati Yaman qabilalarini birlashtirish harakatining markaziga aylandi[1]. Yahyo ibn Muhammadning saʼy-harakatlari bilan qirollik qoʻshini yaratildi.
1920-yil – Yaman qirolligi „Yaman Mutavakkiliy podsholigi“ deb ataldi.
1921-yil – Turklar taslim boʻlganidan keyin inglizlar 1918-yildan 1921-yilgacha Xodeyda portini egallab oldilar[1].
Imom Yahyo ham Yaman davlatchiligini mustahkamlash, Shimoliy Yaman qabilalarini birlashtirish va 1922-1923 yillardagi ayirmachilar qoʻzgʻolonlarini bostirish uchun faol kampaniya boshladi va Yamanni xalqaro miqyosda tan olish yoʻlini tutdi.
1923-yil – Zamonaviy Turkiyaning chegaralarini belgilagan Lozanna tinchlik shartnomasining imzolanishi.
1923-yil – Lozanna tinchlik shartnomasi imzolanib, Usmonlilar imperiyasi parchalanganidan keyin Kamaran oroli ingliz mustamlakasi Aden maʼmuriyatiga boʻysundi.
1926-yilda Makkada tuzilgan shartnomadan keyingi xarita, Hijoz va Najd podshohi Abdul-Aziz va boshqalar, shuningdek, Idrisiy knyazligi imomi Hasan bin Ali Idrissiy tomonidan imzolangan.
1925-yilda Xodeyda va Tihomaning qolgan qismi ozod qilindi[1].
1926-yil – Birinchi xalqaro shartnoma qirollik va Italiya oʻrtasida 1926-yilda Sanoda imzolangan shartnoma boʻldi.
1926-yil – Anqarada (Turkiya) Yaman rasmiylari va SSSR diplomatlari oʻrtasida birinchi muloqotlar boʻlib oʻtdi.
1928-yil1-noyabr – SSSR va Yaman Mutavakkil qirolligi oʻrtasida doʻstlik va savdo toʻgʻrisida shartnoma tuzildi.
1932-yil – Amir Asir al-Idrisiy amirlikning Saudiya Arabistonidan mustaqilligini eʼlon qildi. Asir qoʻzgʻoloni bostirilgandan soʻng al-Idrisiy Yamanga qochdi.
1933-yil mart – Yaman imomi Yahyo va Saudiya qiroli Abdulazizning elchilari uchrashib, al-Idrisiy hokimiyatini tiklash imkoniyatlarini muhokama qildi. Abdulazizning elchilari shimoliy Asirni topshirish va al-Idrisiy oilasi aʼzolarini ekstraditsiya qilishni talab qildilar.
1933-yil may – Yaman Yamanliklar tomonidan Yamanning bir qismi deb hisoblangan Najronni egallab oldi, Asirdan Najdgacha boʻlgan transport yoʻllarini toʻsib qoʻydi.
1934-yil – Angliya-Yaman shartnomasining tuzilishi (Sano), unga koʻra Buyuk Britaniya Adan protektoratlarini saqlab qoldi.
1934-yil – Saudiya Arabistoni shahzodasi Faysal va uning ukasi Qirol Saud Ibn Abdulaziz qoʻshinlari Asir viloyatini bosib oldi.
1934-yil – Toif shartnomasining imzolanishi (Xodeyda shahri yaqinida), unga koʻra Asir viloyati Saudiya Arabistoniga oʻtdi.
1930-yillarning oʻrtalari – Ozod Yaman harakati tashkil topdi.
1935-yil – Ingliz ayoli Freya Stark Hazramavtga tashrif buyurdi.
1948-yil17-fevral – Qirol Yahyo bin Muhammad al-Vaziriylar oilasining fitnasi natijasida qotil tomonidan otib tashlandi.
1948-yil – Birinchi Yaman inqilobi. Oʻldirilgan podshoh Yahyoning oʻrnini Imom Ahmad egalladi. Poytaxt Toiz shahriga koʻchirildi, u ham imomning qarorgohiga aylandi.
1950-yil – Londonda Angliya-Yaman konferensiyasi, Angliya-Yaman shartnomasini imzolanishi.
1950—1951-yillar – Amerikalik arxeolog Vendel Fillips Marib shahrida arxeologik qazishmalarni boshladi, u yerda oy xudosiga bagʻishlangan oval maʼbad topilgan.
1952-yil – Imom Ahmad jamoat joylarida radio tinglashni taqiqladi.
1954-yil – Buyuk Britaniya qirolichasi Yelizaveta II Adan shahriga tashrif buyurdi.
1954-yil – „British Petroleum“ tomonidan qurilgan neftni qayta ishlash zavodi va Kichik Adandagi portning ochilishi.
1955-yil – Adandagi qonunchilik kengashiga birinchi saylovlar.
1955-yil – Toizdagi garnizon qoʻzgʻoloni bir necha kundan keyin bostirildi.
1955-yil31-oktyabr – Qohirada (Misr) 1928-yilgi shartnomani yangilagan va SSSR va Yaman oʻrtasida diplomatik munosabatlar oʻrnatgan Doʻstlik shartnomasi imzolandi (ratifikatsiya yorliqlari 1956-yil 30-martda Qohirada almashtirilgan).
1956-yil23-aprel – SSSR va Yaman Qirolligi oʻzaro diplomatik vakolatxonalarni ochish toʻgʻrisida kelishib oldilar (1956—1958-yillarda SSSR missiyasi Qohirada joylashgan boʻlib, u yerdan 1958-yilda Toizga koʻchirilgan).
1956-yil21-iyundan – 11-iyulgacha – YMK valiahd shahzodasi Muhammad al-Badr SSSRga doʻstona tashrif bilan boʻldi, uning davomida Iqtisodiy va texnik hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma imzolandi.
1957-yil – SSSR va YMK oʻrtasidagi harbiy-texnik hamkorlikning boshlanishi.
1958-yilning boshi – Jamol Abdul Nosirning Yaqin Sharqdagi ingliz mustamlakachiligiga qarshi qaratilgan siyosati taʼsirida Adanda hali oʻzini ochiq-oydin namoyon etmagan inglizlarga qarshi harakat paydo boʻla boshladi. Birlashgan Arab Respublikasi tashkil etilgandan soʻng (1958-yil fevral) Nosir Yamanni unga qoʻshilishga taklif qildi, bu Adan protektoratining mavjudligiga tahdid soldi. Britaniya hukumati mustamlakani yoʻqotishdan qoʻrqib, Yamanning janubiy knyazliklarini ingliz toji ostida birlashtirishga qaror qildi.
1958-yil – Toizda SSSR missiyasi ochildi (Qohiradan koʻchirildi).
1958—1961-yillar – Sovet mutaxassislari Xodeydada yangi port („Ahmadi“ porti) qurdi.
1959-yil fevral – Janubiy Arab Amirliklari Federatsiyasi tuzilib, keyinchalik Janubiy Arabiston Federatsiyasi deb nomlandi, unga Gʻarbiy protektoratning 6 knyazligi kirdi. Sharqda Katiri va Quayti sultonliklari Federatsiyaga qoʻshilishdan bosh tortdilar.
1962-yilda qirollik lageri. Yaman.
1959-yil – Sovet Qizil Xoch va Qizil Yarim Oy Jamiyati qurgʻoqchilik oqibatlarini bartaraf etish uchun Yamanga 10 ming tonna bugʻdoy joʻnatdi.
1960-yillar – Yamandagi birinchi suv tozalash inshooti Toizda ochildi.
1961-yil – Sovet mutaxassislari Xodeydada (Ahmadi porti) port inshootlarini qurib bitirdilar. Qurilish 1958-yilda boshlangan edi.
1962-yil24-iyun – Sanoda, shahzoda Qosimning sobiq qarorgohida SSSR elchixonasi joylashdi (Toizdan koʻchirilgan).
1962-yil18-sentyabr – Yaman podshohi Imom Ahmad ibn Yahyo Hamididdin Toizda vafot etdi. Shahzoda Muhammad al-Badr qirol deb eʼlon qilindi[2]
1962-yil26-sentyabr – Yaman armiyasi tanklar yordamida Sanodagi Dar al-Bashoir qirollik saroyiga bostirib kirdi. Toʻntarish otasi vafotidan keyin bir hafta oldin hokimiyatga kelgan yangi Imom Muhammad al-Badrni agʻdardi; Yaman Arab Respublikasi eʼlon qilindi[3]. Inqilobiy qoʻmondonlik kengashi tuzilib, unga Abdulloh as-Sallol rahbarlik qildi. Shu kuni Misr qoʻshinlari Sano va Toizga yetib keldi[4][5].
1962-yil 29-sentyabr – SSSR Inqilobiy qoʻmondonlik kengashini tan oldi.
Yaman Mutavakkiliy podsholigi (1918—1923-yillar)
Yaman Mutavakkiliy podsholigi (1923—1927-yillar)
Yaman Mutavakkiliy podsholigi (1927—1962-yillar)
1928-yil1-noyabrdaSSSR va Yaman Mutavakkil qirolligi oʻrtasida doʻstlik va savdo toʻgʻrisida shartnoma tuzildi[6].