Ituzumdoshlar (lotincha: Solanaceae) — ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Oʻt, butachalar, lianalar va kichik daraxtlardan iborat. Barglari yonbargchasiz, ketma-ket joylashgan, gullari ikki jinsli. Kosachasi va gultoji 5 boʻlakli. Changchisi 5 ta. Mevasi — rezavor yoki koʻsakcha. Ituzumdoshlarning 90 turkumi, 2900 turi boʻlib, ular yer sharining tropik mintaqalarda, xususan, Janubiy va Markaziy Amerikada keng tarqalgan. Ituzum, pomidor, baqlajon, qalampir, paqpaq va goji oqchingʻil kabi turkumlari katta ahamiyatga ega. Ituzumdoshlarga kartoshka, pomidor, tamakigul, tamaki, maxorka va boshqa ekinlar kiradi. Koʻpchilik ituzumdoshlar — belladonna, mehrigiyoh, skopoliya, mingdevona, bangidevona, fisoxlaina va boshqa tarkibida alkaloidlar bor. Baʼzi ituzumdoshlar manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.[1][2]
Hozirgi kunda ushb oila o`z ichiga 7 ta turkumga bo`lingan 2700 turga ajratiladi:
- Andoza:Bt-latrus turkumi
- 11 turni o`z ichiga oladi:
- Benthamielleae
- Browallieae
- Cestreae
- Salpiglossideae
- Goetzeoideae turkumi
- 7 turni o`z ichiga oladi;
- Nicotianoideae turkumi
- 8 turni o`z ichiga oladi;
- Petunioideae turkumi
- 10 turni o`z ichiga oladi;
- Schizanthoideae turkumi
- 1 ta turni o`z ichiga oladi — Schizanthus;
- Schwenckioideae turkumi
- 3 turni o`z ichiga oladi;
- Solanoideae turkumi
- 56 turni o`z ichiga oladi:
- Capsiceae
- Datureae
- Hyoscyameae
- Juanulloeae
- Lycieae
- Physaleae
- Solaneae
Gullar
Janubiy Amerika ituzum turlari (Solanum bonariense)
Kartoshka (Solanum tuberosum)
Pomidor (Solanum lycopersicum)
Baqlajon (Solanum melongena)
Yevrosiyo paqpaqi (Physalis alkekengi)
"Hind jensheni" "Ot hidi ildizi" (Withania somnifera)
Rokoto (Peru achchiq qalampir turlari, Capsicum pubescens)
Habanero ("Xitoy achchiq qalampir", Capsicum chinense)
Goji / Tibet bo'ri mevasi (Lycium barbarum)
Mehrigiyoh (Mandragora, "Odam ildizi")
Petuniya
"Peru olma" "Yo'qol pashsha! o'simligi" (Nicandra physalodes)
Tamaki (Nicotiana tabacum)
Maxorka (Nicotiana rustica)
Skopoliya, "Ko'p yillik sloveniyalik mingdevona" (Scopolia carniolica)
Mingdevona, "Kofirning afyun" (Hyoscyamus Niger)
Bangidevona, "Jimson oʻti", "Tikanli olma" (Datura stramonium)
Tropik bangidevona-daraxti turlari, "Anxelning karnayi" (Brugmansia suaveolens)
Xiyoli / Fisoxlaina / Pufak o'simligi
Belladonna, "Chiroyli ayol o'ti", "Halokatli ituzum"
"Ekvador kolibri guli", "Marmelad tupi"(Streptosolen jamesonii)
"Kecha-bugun-ertaga" (Brunfelsia pauciflora)
Chililik sehrgarlar daraxti (Latua pubiflora)
Mevalar
Kartoshkaning yemirilmaydigan reza mevalari.
Pomidor navlari.
Solanum aethiopicum, "T'oq siraq baqlajon", "Achchiq pomidor", "Efiopiya baqlajoni".
Oq baqlajon, "Tuxum-o'simlik".
Baqlajon.
Eski baqlajon navlarini rangli namoyish
Yevrosiyo paqpaqi, "Xitoy fonar" (Physalis alkekengi)
Peru paqpaqi
"Hind jensheni" "Ot hidi ildizi" (Withania somnifera)
"Peru olma" (Nicandra physalodes)
Achchiq qalampir navlari (Capsicum annuum).
Shirin qalampir navlarini rangli namoyish
Goji: "Tibet boʻri mevasi", (Lycium barbarum).
Goji: "Xitoy bo'ri mevasi" (Lycium chinense).
Mehrigyoh: "Jin tuxumlari".
Mehrigyoh: yarmida kesilgan bitta meva.
Skopoliya: gul kosachasi kapsulani ochish uchun ochildi.
Mingdevona: jingalak tishlari va qopqoqlari bo'lgan kapsulalar (o'ta zaharli).
Bangidevona: "Tikanli olma"
Xiyoli kapsulalari
Belladonna: "Iblisning gilosi"
Chili sehrgarlari daraxtining zaharli mevasi
Bu oila vakillarining ko`p qismi aholi tomoidan iste'mol qilinadi. Masalan, kartoshka (Solanum tuberosum), pomidor (Lycopersicum esculentum), ispan qalampiri (Capsicum annuum) va boshqalar O`zbekistonda ham ovqatlarga asosiy masalliq sifatida ishlatiladi. Shuningdek, tamaki o`simligi (Nicotiana) dan ham foydalaniladi.
Belladonna, mingdevona, bangidevona, skopoliya, mehrigiyoh va duboiziya kabi o`simliklarning tarkibida alkaloidlardan giotsiamin va atropin mavjud.
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil Armando T. Hunziker: The Genera of Solanaceae (o'zbek tilida: Ituzumdoshlarning Turkumi). A.R.G. Gantner Verlag K.G., Ruggell, Liechtenstein 2001. ISBN 3-904144-77-4