Loading AI tools
organizmaları olumsuz etkileyen anormal durum Vikipedi'den, özgür ansiklopediden
Hastalık, bir organizmanın tamamının veya bir kısmının yapısını veya işlevini olumsuz yönde etkileyen ve hemen herhangi bir dış yaralanmaya bağlı olmayan belirli bir anormal durumdur.[1][2] Hastalıklar genellikle belirli belirti ve semptomlarla ilişkili tıbbi durumlar olarak bilinir. Bir hastalığa patojenler gibi dış faktörler veya iç işlev bozuklukları neden olabilir. Örneğin, bağışıklık sisteminin dahili işlev bozuklukları, çeşitli bağışıklık yetmezliği, aşırı duyarlılık, alerjiler ve otoimmün bozukluklar dahil olmak üzere çeşitli farklı hastalıklara neden olabilir.
İnsanlarda hastalık, genellikle etkilenen kişide ağrıya, işlev bozukluğuna, sıkıntıya, sosyal sorunlara veya ölüme ya da kişiyle temas halinde olanlar için benzer sorunlara neden olan herhangi bir durumu ifade etmek için daha geniş bir şekilde kullanılır. Bu geniş anlamda, bazen yaralanmalar, sakatlıklar, bozukluklar, sendromlar, enfeksiyonlar, izole semptomlar, sapkın davranışlar ve yapı ve işlevin atipik varyasyonlarını içerirken, diğer bağlamlarda ve başka amaçlar için bunlar ayırt edilebilir kategoriler olarak kabul edilebilir. Hastalıklar insanları sadece fiziksel olarak değil aynı zamanda zihinsel olarak da etkileyebilir, çünkü bir hastalığa yakalanmak ve onunla yaşamak etkilenen kişinin hayata bakış açısını değiştirebilir.
Hastalık nedeniyle ölüm, doğal nedenlerle ölüm olarak adlandırılır. Dört ana hastalık türü vardır: bulaşıcı hastalıklar, eksiklik hastalıkları, kalıtsal hastalıklar (hem genetik hem de genetik olmayan kalıtsal hastalıklar dahil) ve fizyolojik hastalıklar. Hastalıklar, bulaşıcı ve bulaşıcı olmayan hastalıklar gibi başka şekillerde de sınıflandırılabilir. İnsanlarda en ölümcül hastalıklar koroner arter hastalığıdır (kan akışı tıkanıklığı), bunu serebrovasküler hastalık ve alt solunum yolu enfeksiyonları takip eder.[3] Gelişmiş ülkelerde, genel olarak en fazla hastalığa neden olan hastalıklar depresyon ve anksiyete gibi nöropsikiyatrik durumlardır.
Hastalık çalışması, etiyoloji veya neden çalışmasını içeren patoloji olarak adlandırılır.
Birçok durumda hastalık, bozukluk, morbidite ve rahatsızlık gibi terimler birbirinin yerine kullanılmaktadır; ancak belirli terimlerin tercih edildiği durumlar da vardır.[4]
Bulaşıcı bir hastalıkta kuluçka dönemi, enfeksiyon ile semptomların ortaya çıkması arasında geçen süredir. Latent dönem, enfeksiyon ile hastalığın başka bir kişiye yayılma yeteneği arasında geçen süredir ve semptomların ortaya çıkmasından önce, sonra veya eş zamanlı olabilir. Bazı virüsler ayrıca viral latans adı verilen ve virüsün vücutta inaktif bir durumda saklandığı bir uyku evresi de sergiler. Örneğin, varisella zoster virüsü akut fazda suçiçeğine neden olur; suçiçeğinden iyileştikten sonra virüs sinir hücrelerinde yıllarca uykuda kalabilir ve daha sonra zonaya neden olabilir.
Hastalıklar nedene, patogeneze (hastalığın neden olduğu mekanizma) veya semptom(lar)a göre sınıflandırılabilir. Alternatif olarak, hastalıklar ilgili organ sistemine göre sınıflandırılabilir, ancak birçok hastalık birden fazla organı etkilediği için bu genellikle karmaşıktır.
Nozolojideki başlıca zorluk, özellikle nedeni veya patogenezi bilinmediğinde, hastalıkların genellikle net bir şekilde tanımlanamaması ve sınıflandırılamamasıdır. Bu nedenle tanı terimleri genellikle sadece bir semptomu veya semptomlar kümesini (sendrom) yansıtır.
İnsan hastalıklarının klasik sınıflandırması, patolojik analiz ve klinik sendromlar arasındaki gözlemsel korelasyondan kaynaklanmaktadır. Günümüzde, biliniyorsa nedenlerine göre sınıflandırmak tercih edilmektedir.[14]
Hastalıkların en bilinen ve kullanılan sınıflandırması Dünya Sağlık Örgütünün ICD'sidir. Bu periyodik olarak güncellenmektedir. Şu anda en son yayınlanan ICD-11'dir.
Hastalıklar herhangi bir sayıda faktörden kaynaklanabilir ve edinsel veya doğuştan olabilir. Mikroorganizmalar, genetik, çevre veya bunların bir kombinasyonu hastalıklı bir duruma katkıda bulunabilir.[15]
Sadece grip gibi bazı hastalıklar bulaşıcıdır. Bu hastalıklara neden olan mikroorganizmalar patojen olarak bilinir ve bakteri, virüs, protozoa ve mantar çeşitlerini içerir. Bulaşıcı hastalıklar, örneğin yüzeylerdeki bulaşıcı materyalle elden ağza temas, böceklerin veya hastalığın diğer taşıyıcılarının ısırması ve kontamine su veya gıdalardan (genellikle dışkı kontaminasyonu yoluyla) vb. bulaşabilir.[16] Ayrıca, cinsel yolla bulaşan hastalıklar da vardır. Bazı durumlarda, insandan insana kolayca yayılmayan mikroorganizmalar rol oynarken, diğer hastalıklar uygun beslenme veya diğer yaşam tarzı değişiklikleri ile önlenebilir veya iyileştirilebilir.
Kanser türlerinin çoğu (hepsi değil), kalp hastalıkları ve ruhsal bozukluklar gibi bazı hastalıklar bulaşıcı olmayan hastalıklardır. Bulaşıcı olmayan birçok hastalığın kısmen veya tamamen genetik bir temeli vardır (bkz. genetik bozukluk) ve bu nedenle bir nesilden diğerine aktarılabilir.
Sağlığın sosyal belirleyicileri, insanların içinde yaşadıkları ve sağlıklarını belirleyen sosyal koşullardır. Hastalıklar genellikle sosyal, ekonomik, politik ve çevresel koşullarla ilişkilidir.[17] Sağlığın sosyal belirleyicileri, Kanada Halk Sağlığı Kurumu ve Dünya Sağlık Örgütü gibi çeşitli sağlık kuruluşları tarafından kolektif ve kişisel refahı büyük ölçüde etkilediği kabul edilmiştir. Dünya Sağlık Örgütünün Sosyal Belirleyiciler Konseyi de yoksullukta sağlığın sosyal belirleyicilerini tanımaktadır.
Bir hastalığın nedeni tam olarak anlaşılamadığında, toplumlar hastalığı mitleştirme ya da o kültürün kötü olarak gördüğü şeylerin bir metaforu veya sembolü olarak kullanma eğilimindedir. Örneğin, 1882'de tüberkülozun bakteriyel nedeni keşfedilene kadar, uzmanlar hastalığı çeşitli şekillerde kalıtıma, hareketsiz bir yaşam tarzına, depresif ruh haline ve sekse, zengin yiyeceklere veya alkole aşırı düşkünlüğe bağladılar; bunların hepsi o zamanlar toplumsal sorunlardı.[18]
Bir hastalığa patojen bir organizma neden olduğunda (örneğin, sıtmaya Plasmodium neden olduğunda), patojen (hastalığın nedeni) ile hastalığın kendisi karıştırılmamalıdır. Örneğin, Batı Nil virüsü (patojen) Batı Nil ateşine (hastalığa) neden olur. Epidemiyolojideki temel tanımların yanlış kullanımı bilimsel yayınlarda sıkça görülmektedir.[19]
Birçok hastalık ve rahatsızlık çeşitli yollarla önlenebilir. Bunlar arasında sanitasyon, doğru beslenme, yeterli egzersiz, aşılar ve yüz maskesi zorunluluğu gibi diğer öz bakım ve halk sağlığı önlemleri yer almaktadır.[kaynak belirtilmeli]
Tıbbi terapiler veya terapiler, bir hastalığı veya diğer sağlık sorunlarını iyileştirme çabalarıdır. Tıp alanında terapi, tedavi kelimesiyle eş anlamlıdır. Psikologlar arasında bu terim özellikle psikoterapi veya "konuşma terapisi" anlamına gelebilir. Yaygın tedaviler arasında ilaçlar, ameliyat, tıbbi cihazlar ve kişisel bakım yer alır. Tedaviler organize bir sağlık sistemi tarafından veya gayri resmi olarak hasta veya aile üyeleri tarafından sağlanabilir.
Önleyici sağlık hizmetleri, bir yaralanma, hastalık veya rahatsızlığı ilk etapta önlemenin bir yoludur. Tedavi veya iyileştirme, tıbbi bir sorun başladıktan sonra uygulanır. Bir tedavi bir sorunu iyileştirmeye veya ortadan kaldırmaya çalışır, ancak tedaviler, özellikle kronik hastalıklarda kalıcı kürler üretmeyebilir. Kürler, hastalıkları tamamen tersine çeviren veya tıbbi sorunları kalıcı olarak sona erdiren tedavilerin bir alt kümesidir. Tamamen iyileştirilemeyen birçok hastalık hala tedavi edilebilir. Ağrı yönetimi (ağrı tıbbı olarak da adlandırılır), ağrının giderilmesi ve ağrıyla yaşayanların yaşam kalitesinin iyileştirilmesi için disiplinler arası bir yaklaşım kullanan tıp dalıdır.[20]
Tıbbi acil durumlar için tedavi, genellikle bir acil servis veya daha az kritik durumlarda bir acil bakım tesisi aracılığıyla derhal sağlanmalıdır.
Epidemiyoloji, hastalıklara neden olan veya teşvik eden faktörlerin incelenmesidir. Bazı hastalıklar belirli coğrafi bölgelerde, belirli genetik veya sosyoekonomik özelliklere sahip kişiler arasında veya yılın farklı zamanlarında daha yaygındır.
Epidemiyoloji, halk sağlığı araştırmalarının temel taşı olan bir metodoloji olarak kabul edilir ve hastalıklar için risk faktörlerini belirlemek için kanıta dayalı tıpta oldukça saygındır. Bulaşıcı ve bulaşıcı olmayan hastalıkların incelenmesinde epidemiyologların çalışmaları, salgın araştırmasından çalışma tasarımına, veri toplamaya ve hipotezleri test etmek için istatistiksel modellerin geliştirilmesi ve sonuçların hakemli dergilere sunulmak üzere belgelenmesi de dahil olmak üzere analize kadar uzanmaktadır. Epidemiyologlar aynı zamanda bir popülasyondaki hastalıkların etkileşimini de incelerler, bu durum sindemik olarak bilinir. Epidemiyologlar biyoloji (hastalık süreçlerini daha iyi anlamak için), biyoistatistik (mevcut ham bilgiler), coğrafi bilgi bilimi (verileri depolamak ve hastalık modellerini haritalamak için) ve sosyal bilim disiplinleri (yakın ve uzak risk faktörlerini daha iyi anlamak için) gibi bir dizi başka bilimsel disipline güvenirler. Epidemiyoloji, önleme çabalarına rehberlik etmenin yanı sıra nedenlerin belirlenmesine de yardımcı olabilir.
Hastalıkları incelerken, epidemiyoloji onları tanımlama zorluğuyla karşı karşıya kalır. Özellikle tam olarak anlaşılmamış hastalıklar için farklı gruplar önemli ölçüde farklı tanımlar kullanabilir. Üzerinde uzlaşılmış bir tanım olmadan, farklı araştırmacılar farklı sayıda vaka ve hastalığın özelliklerini rapor edebilirler.[21]
Bazı morbidite veri tabanları, ulusal düzeyde[22][23] veya daha büyük ölçekte (Avrupa Hastane Morbidite Veri Tabanı (HMDB) gibi)[24] devlet ve bölge sağlık otoriteleri tarafından sağlanan verilerle derlenir ve ayrıntılı tanı, yaş ve cinsiyete göre hastane taburcu verilerini içerebilir. Avrupa HMDB verileri Avrupa ülkeleri tarafından Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisine sunulmuştur.
Hastalık yükü, bir bölgedeki sağlık sorununun maliyet, ölüm oranı, morbidite veya diğer göstergelerle ölçülen etkisidir.
Hastalıkların insanlar üzerindeki yükünü ölçmek için kullanılan çeşitli ölçütler vardır. Kaybedilen potansiyel yaşam yılı (YPLL), bir hastalık nedeniyle bir kişinin yaşamının kısaldığı yıl sayısının basit bir tahminidir. Örneğin, bir kişi 65 yaşında bir hastalıktan ölürse ve bu hastalık olmasaydı muhtemelen 80 yaşına kadar yaşayabilseydi o zaman bu hastalık 15 yıllık potansiyel yaşam kaybına neden olur. YPLL ölçümleri, bir kişinin ölmeden önce ne kadar engelli olduğunu hesaba katmaz, bu nedenle ölçüm, aniden ölen bir kişi ile onlarca yıl süren bir hastalıktan sonra aynı yaşta ölen bir kişiyi eşdeğer olarak ele alır. 2004 yılında Dünya Sağlık Örgütü 932 milyon yıllık potansiyel yaşamın erken ölüm nedeniyle kaybedildiğini hesaplamıştır.[25]
Kaliteye göre ayarlanmış yaşam yılı (QALY) ve engelliliğe göre ayarlanmış yaşam yılı (DALY) ölçümleri benzerdir ancak kişinin tanıdan sonra sağlıklı olup olmadığını dikkate alır. Erken ölüm nedeniyle kaybedilen yılların sayısına ek olarak, bu ölçümler hasta olmak nedeniyle kaybedilen yılların bir kısmını da ekler. YPLL'den farklı olarak, bu ölçümler çok hasta olan ancak normal bir yaşam süren insanlara yüklenen yükü gösterir. Morbiditesi yüksek ancak mortalitesi düşük olan bir hastalığın DALY'si yüksek, YPLL'si ise düşüktür. Dünya Sağlık Örgütü 2004 yılında 1,5 milyar engelliliğe göre ayarlanmış yaşam yılının hastalık ve yaralanma nedeniyle kaybedildiğini hesaplamıştır.[25] Gelişmiş dünyada, kalp hastalıkları ve inme en fazla yaşam kaybına neden olurken, majör depresif bozukluk gibi nöropsikiyatrik durumlar hasta olmaktan dolayı en fazla yıl kaybına neden olmaktadır.
Hastalık kategorisi | Dünya çapında kaybedilen tüm YPLL'lerin yüzdesi[25] | Dünya çapında kaybedilen tüm DALY'lerin yüzdesi[25] | Kaybedilen tüm YPLL'lerin yüzdesi, Avrupa[25] | Kayıp tüm DALY'lerin yüzdesi, Avrupa[25] | Kaybedilen tüm YPLL'lerin yüzdesi, ABD ve Kanada[25] | Kayıp tüm DALY'lerin yüzdesi, ABD ve Kanada[25] |
---|---|---|---|---|---|---|
Bulaşıcı ve paraziter hastalıklar, özellikle alt solunum yolu enfeksiyonları, ishal, AIDS, tüberküloz ve sıtma | %37 | %26 | %9 | %6 | %5 | %3 |
Nöropsikiyatrik durumlar, örneğin depresyon | %2 | %13 | %3 | %19 | %5 | %28 |
Yaralanmalar, özellikle motorlu taşıt kazaları | %14 | %12 | %18 | %13 | %18 | %10 |
Kardiyovasküler hastalıklar, özellikle kalp krizi ve felç | %14 | %10 | %35 | %23 | %26 | %14 |
Erken doğum ve diğer perinatal ölümler | %11 | %8 | %4 | %2 | %3 | %2 |
Kanser | %8 | %5 | %19 | %11 | %25 | %13 |
Bir toplumun hastalıklara nasıl tepki verdiği tıbbi sosyolojinin konusudur.
Bir durum bazı kültürlerde veya çağlarda hastalık olarak kabul edilirken diğerlerinde edilmeyebilir. Örneğin, obezite zenginlik ve bereketi temsil edebilir ve kıtlığa eğilimli bölgelerde ve HIV/AIDS'in kötü etkilediği bazı yerlerde bir statü sembolüdür.[27] Epilepsi, Hmong halkı arasında ruhani yeteneklerin bir işareti olarak kabul edilir.[28]
Hastalık; hastalık yardımları, işten kaçınma ve başkaları tarafından bakılma gibi belirli faydaların sosyal olarak meşrulaştırılmasını sağlar. Hasta olan kişi, hasta rolü adı verilen sosyal bir rol üstlenir. Kanser gibi korkunç bir hastalığa kültürel olarak kabul edilebilir bir şekilde yanıt veren bir kişi, kamusal ve özel olarak daha yüksek sosyal statü ile onurlandırılabilir.[29] Bu faydalar karşılığında hasta kişi tedavi görmek ve yeniden iyi olmak için çalışmakla yükümlüdür.
Çoğu din, hasta olan kişilere dini görevlerden istisna tanır. Örneğin, Yom Kippur'da ya da ramazan ayında oruç tutması halinde hayatı tehlikeye girecek olan bir kişi bu yükümlülükten muaf tutulur, hatta oruç tutması yasaklanır. Hasta olan kişiler de sosyal görevlerden muaf tutulur. Örneğin, bir Amerikalının Beyaz Saray'a davet edilmeyi reddetmesinin sosyal açıdan kabul edilebilir tek nedeni sağlık durumudur.[30]
Bir durumun sadece insan yapısı veya işlevinin bir varyasyonu olarak değil de bir hastalık olarak tanımlanmasının önemli sosyal veya ekonomik sonuçları olabilir. Tekrar eden eklem incinmesi (RSI) ve travma sonrası stres bozukluğu (PTSD) gibi hastalıkların tartışmalı bir şekilde tanınmasının, hükûmetlerin, şirketlerin ve kurumların bireylere karşı mali ve diğer sorumluluklarının yanı sıra bireylerin kendileri üzerinde de bir dizi olumlu ve olumsuz etkisi olmuştur. Yaşlanmayı bir hastalık olarak görmenin sosyal sonuçları derin olabilir, ancak bu sınıflandırma henüz yaygın değildir.
Cüzzamlılar, bulaşıcı bir hastalığa sahip oldukları için tarihsel olarak dışlanan insanlardı ve "cüzzamlı" terimi hala sosyal damgalamayı çağrıştırmaktadır. Hastalık korkusu hala yaygın bir sosyal fenomen olabilir, ancak tüm hastalıklar aşırı sosyal damgalamaya neden olmaz
Sosyal konum ve ekonomik statü sağlığı etkiler. Yoksulluk hastalıkları yoksulluk ve düşük sosyal statü ile ilişkili hastalıklardır; refah hastalıkları ise yüksek sosyal ve ekonomik statü ile ilişkili hastalıklardır. Hangi hastalıkların hangi durumlarla ilişkili olduğu zamana, yere ve teknolojiye göre değişmektedir. Diabetes mellitus gibi bazı hastalıklar, farklı mekanizmalar aracılığıyla hem yoksullukla (kötü gıda seçimleri) hem de refahla (uzun yaşam süreleri ve hareketsiz yaşam tarzları) ilişkilendirilebilir. Yaşam tarzı hastalıkları terimi, uzun ömürlülükle ilişkili ve yaşlı insanlar arasında daha yaygın olan hastalıkları tanımlamaktadır. Örneğin kanser, üyelerinin çoğunun 80 yaşına kadar yaşadığı toplumlarda, üyelerinin çoğunun 50 yaşına gelmeden öldüğü toplumlara kıyasla çok daha yaygındır.
Bir hastalık anlatısı, tıbbi bir deneyimi, hasta bireyin kişisel deneyimini gösteren tutarlı bir hikâye halinde organize etmenin bir yoludur.
İnsanlar hastalıkla ilgili deneyimlerini anlamlandırmak için metaforlar kullanırlar. Metaforlar hastalığı var olan nesnel bir şeyden duygusal bir deneyime taşır. En popüler metaforlar askeri kavramlardan yararlanır: Hastalık; korkulması, savaşılması, mücadele edilmesi ve bozguna uğratılması gereken bir düşmandır. Hasta ya da sağlık hizmeti sağlayıcısı pasif bir kurban ya da seyirci olmaktan ziyade bir savaşçıdır. Bulaşıcı hastalıkların etkenleri istilacılardır; bulaşıcı olmayan hastalıklar ise isyan ya da iç savaş teşkil eder. Tehdit acil, belki de bir ölüm kalım meselesi olduğu için, düşünülemeyecek kadar radikal, hatta baskıcı önlemler toplumun ve hastanın yıkıma karşı mücadele etmek için cesaretle seferber olurken ahlaki görevidir. Kansere karşı savaş, dilin bu metaforik kullanımına bir örnektir.[31] Bu dil bazı hastalara güç verirken, diğerlerinin kendilerini başarısız hissetmelerine yol açmaktadır.[32]
Bir başka metafor sınıfı ise hastalık deneyimini bir yolculuk olarak tanımlar: Kişi hastalıklı bir yere gider veya hastalıklı bir yerden gelir ve yol boyunca kendini değiştirir, yeni bilgiler keşfeder veya deneyimini arttırır. "İyileşme yolunda" seyahat edebilir veya "doğru yola girmek" için değişiklikler yapabilir veya "patikaları" seçebilir.[31][32] Bazıları açıkça göçmenlik temalıdır: hasta, sağlıklı olduğu topraklardan hasta olduğu topraklara sürgün edilmiştir ve bu süreçte kimliğini ve ilişkilerini değiştirmiştir.[33] Bu dil, İngiliz sağlık çalışanları arasında fiziksel saldırganlık dilinden daha yaygındır.[32]
Bazı metaforlar hastalığa özgüdür. Kölelik, bağımlılıklar için yaygın bir metafordur: Alkolik içkinin, sigara tiryakisi ise nikotinin esiri olmuştur. Bazı kanser hastaları kemoterapi nedeniyle saçlarının dökülmesini, hastalığın neden olduğu tüm kayıplar için bir metonimi veya metafor olarak ele alır.[31]
Bazı hastalıklar, toplumsal hastalıklar için metafor olarak kullanılır: "Kanser", yoksulluk, adaletsizlik veya ırkçılık gibi toplumda endemik ve yıkıcı olan her şey için yaygın bir tanımlamadır. AIDS, ahlaki çöküş için ilahi bir hüküm olarak görülüyordu ve ancak "istilacı"nın "kirliliğinden" arınarak toplum yeniden sağlıklı hale gelebilirdi.[31] Daha yakın zamanlarda, AIDS daha az tehdit edici göründüğünde, bu tür duygusal dil kuş gribi ve tip 2 diabetes mellitus'a uygulandı.[34] 19. yüzyılda yazarlar tüberkülozu genellikle bir sembol ve aşkınlık metaforu olarak kullanmışlardır. Hastalığa yakalanan kişiler edebiyatta günlük yaşamın üzerine çıkarak ruhani ya da sanatsal başarıların geçici nesneleri haline gelmiş olarak tasvir edilmiştir. 20. yüzyılda, nedeni daha iyi anlaşıldıktan sonra, aynı hastalık yoksulluğun, sefaletin ve diğer sosyal sorunların simgesi haline geldi.[33]