وحی اس کلام نوں کہندے نيں جس نوں اللہ تعالٰی اپنے نبیاں دی طرف نازل فرماندا اے۔ ابن الانباری نے کہیا کہ اسنوں وحی اس لئی کہندے نيں کہ فرشتہ اس کلام نوں لوکاں توں مخفی رکھدا اے تے وحی نبی دے نال مخصوص اے جو نوں لوکاں دی طرف بھیجیا جاندا اے۔ لوک اک دوسرے توں جو خفیہ گل کردے نيں اوہ وحی دا اصل معنی اے، قرآن مجید وچ اے
وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًا شَيَاطِينَ الْإِنسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَىٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا ۚ وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ ۖ فَذَرْهُمْ وَمَا يَفْتَرُونَ
تے اسی طرح اساں ہر نبی دے لئی انساناں تے جِنّاں وچوں شیطاناں نوں دشمن بنا دتا جو اک دوسرے دے دل وچ ملمع کیتیاں ہوئیاں (چکنی چپڑی) گلاں (وسوسہ دے طور پر) دھوکہ دینے دے لئی ڈالدے رہندے نيں، تے جے آپ دا ربّ (انہاں نوں جبراً روکنا) چاہندا (تو) اوہ ایسا نہ کر پاندے، سو آپ انہاں نوں (بھی) چھڈ دو تے جو کچھ اوہ بہتان بنھ رہے نيں (اسنوں وی)
تے اسی طرح اساں ہر نبی دے لئی انساناں تے جِنّاں وچوں شیطاناں نوں دشمن بنا دتا جو اک دوسرے دے دل وچ ملمع کیتیاں ہوئیاں (چکنی چپڑی) گلاں (وسوسہ دے طور پر) دھوکہ دینے دے لئی ڈالدے رہندے نيں، تے جے آپ دا ربّ (انہاں نوں جبراً روکنا) چاہندا (تو) اوہ ایسا نہ کر پاندے، سو آپ انہاں نوں (بھی) چھڈ دو تے جو کچھ اوہ بہتان بنھ رہے نيں (اسنوں وی)o ترجمہ از عرفان القرآن
ابو اسحق نے کہیا اے کہ وحی دا لغت وچ معنی اے خفیہ طریقے توں خبر دینا، اسی وجہ توں الہام نوں وحی کہندے نيں، ازہری نے کہیا اے اسی طرح توں اشارہ کرنے تے لکھنے نوں وی وحی کہندے نيں۔ اشارہ دے متعلق ایہ آیت اے:
فَخَرَجَ عَلَىٰ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَىٰ إِلَيْهِمْ أَن سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًا
فیر (زکریا علیہ السلام) حجرۂ عبادت توں نکل کے اپنے لوکاں دے پاس آئے تاں انہاں دی طرف اشارہ کیتا (تے سمجھایا) کہ تساں صبح و شام (اللہ دی) تسبیح کیتا کرو
تے انبیاء کرام دے نال جو خفیہ طریقے توں کلام کیتا گیا اس دے متعلق ارشاد فرمایا:
وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ مِن وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشَاءُ ۚ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ
تے ہر بشر دی (ایہ) مجال نئيں کہ اللہ اس نال (براہِ راست) کلام کرے مگر ایہ کہ وحی دے ذریعے (کسی نوں شانِ نبوت توں سرفراز فرما دے) یا پردے دے پِچھے توں (بات کرے جداں موسیٰ علیہ السلام توں طورِ سینا اُتے کتیی) یا کسی فرشتے نوں فرستادہ بنا کے بھیجے تے اوہ اُس دے اِذن توں جو اللہ چاہے وحی کرے (الغرض عالمِ بشریت دے لئی خطابِ اِلٰہی دا واسطہ تے وسیلہ صرف نبی تے رسول ہی ہوئے گا)، بیشک اوہ بلند مرتبہ وڈی حکمت والا اے
بشر دی طرف وحی کرنے دا معنی ایہ اے کہ اللہ تعالٰی اس بشر نوں خفیہ طور توں کسی چیز دی خبر دے یا الہام دے ذریعے یا خواب دے ذریعے یا اس اُتے کوئی کتاب نازل فرمائے جداں حضرت موسیٰ علیہ السلام اُتے کتاب نازل کیتی سی یا جس طرح حضرت سیدنا محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم اُتے قرآن نازل کیتا تے ایہ سب اعلام (خبر دینا) نيں اگرچہ انہاں دے اسباب مختلف نيں۔[1]
== لغوی و اصط لاحی معنی ==
ہر مسلمان جاندا اے کہ اللہ تعالٰی نے انسان نوں اس دنیا وچ آزمائش دے لئی بھیجیا اے تے اس دے ذمے کچھ فرائض عائد کرکے پوری کائنات نوں اوہدی خدمت وچ لگادتا اے لہٰذا دنیا وچ آنے دے بعد انسان دے لئی دو کم ناگزیر نيں، اک ایہ کہ اس کائنات توں تے اس وچ پیدا دی ہوئی اشیاء توں ٹھیک ٹھیک کم لے تے دوسرے ایہ کہ اس کائنات نوں استعمال کردے ہوئے اللہ تعالٰی دے احکام نوں مد نظر رکھے تے کوئی ایسی حرکت نہ کرے جو اللہ تعالٰی دی مرضی دے خلاف ہوئے۔
انہاں دونے کماں دے لئی انسان نوں علم دی ضرورت اے ،اس لئی کہ جدوں تک اسنوں ایہ معلوم نہ ہو کہ اس کائنات دی حقیقت کیتا اے ؟ اوہدی کیہڑی چیز دے کیہ خواص نيں؟ انہاں توں کس طرح فائدہ اٹھایا جاسکدا اے ؟ اس وقت تک اوہ دنیا دی کیہڑی وی چیز اپنے فائدے دے لئی استعمال نئيں کر سکدا ہور اسنوں جدوں تک ایہ معلوم نہ ہو کہ اللہ تعالٰی دی مرضی کیتا اے ؟ اوہ کونسے کماں نوں پسند تے کن کماں نوں ناپسند فرماندا اے ؟ اس وقت تک اس دے لئی اللہ تعالٰی دی مرضی دے مطابق زندگی گزارنا ممکن نئيں ۔
چنانچہ اللہ تعالٰی نے انسان نوں پیدا کرنے دے نال نال تن چیزاں ایسی پیدا کيتیاں نيں جنہاں دے ذریعے اسنوں مذکورہ بالا گلاں دا علم حاصل ہُندا رہے، اک انسان دے حواس یعنی اکھ، کان، منہ تے ہتھ پیر دوسرے عقل تے تیسرے وحی، چنانچہ انسان نوں بہت ساریاں گلاں اپنے حواس دے ذریعہ معلوم ہوجاندیاں نيں، بہت ساریاں عقل دے ذریعے تے جوگلاں انہاں دونے ذرائع توں معلوم نئيں ہوسکتاں انہاں دا علم وحی دے ذریعے عطا کیتا جاندا اے۔
جتھے تک حواس خمسہ کم دیندے نيں اوتھے تک عقل کوئی رہنمائی نئيں کردی تے جتھے تک حواس خمسہ جواب دے دیندے نيں اوتھے توں عقل دا کم شروع ہُندا اے، لیکن اس عقل دی رہنمائی وی غیر محدود نئيں اے ایہ وی اک حد تک جاکے رک جاندی اے تے بہت ساریاں گلاں ایسی نيں جنہاں دا علم نہ حواس دے ذریعے ہو سکدا اے تے نہ عقل دے ذریعے، کسی چیز دے بارے وچ ایہ معلوم کرنا کہ اسنوں کس طرح استعمال کرنے توں اللہ تعالٰی راضی ہُندے نيں تے کس طرح استعمال کرنے توں ناراض ہُندے نيں، اس علم دا جو ذریعہ اللہ تعالٰی نے مقرر فرمایا اے اوہ "وحی" اے تے اس دا طریقہ ایہ ہُندا اے کہ اللہ تعالٰی اپنے بندےآں وچوں کسی نوں منتخب فرماکر اسنوں پیغمبر قرار دیندے نيں تے اس اُتے اپنا کلام نازل فرماندے نيں اسی کلام نوں وحی کہیا جاندا اے ۔
صرف عقل تے مشاہدہ انسان دی رہنمائی دے لئی کافی نئيں؛ بلکہ اوہدی ہدایت دے لئی وحی اک ناگزیر ضرورت اے تے چونکہ بنیادی طور اُتے وحی دی ضرورت پیش ہی اس جگہ آندی اے جتھے عقل کم نئيں دیندی اس لئی ایہ ضروری نئيں اے کہ وحی دی ہر گل دا ادراک عقل توں ہی ہو جائے بلکہ جس طرح کسی چیز دا رنگ معلوم کرنا عقل دا کم نئيں بلکہ حواس دا کم اے اسی طرح بوہت سارے دینی عقائد دا علم عطا کرنا وی عقل دی بجائے وحی دا منصب اے تے انہاں دے ادراک دے لئی نری عقل اُتے بھروسا کرنا درست نئيں؛ جے اللہ تعالٰی دی حکمت بالغہ اُتے ایمان اے تاں فیر ایہ وی مننا پئے گا کہ اس نے اپنے بندےآں نوں اندھیرے وچ نئيں چھڈیا بلکہ انہاں دی رہنمائی دے لئی کوئی باقائدہ نظام ضرور بنایا اے بس رہنمائی دے اسی باقاعدہ نظام دا ناں وحی تے رسالت اے، اس توں صاف واضح ہوجاندا اے کہ وحی محض اک دینی اعتقاد ہی نئيں بلکہ اک عقلی ضرورت اے جس دا انکار در حقیقت اللہ تعالٰی دی حکمت بالغہ دا انکار اے، ایہ وحی اللہ تعالٰی نے انہاں ہزاراں پیغمبراں اُتے نازل فرمائی جنھاں نے اپنے اپنے زمانے وچ لوکاں دی ہدایت دا سامان کیا؛ ایتھے تک کہ حضور اقدس محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وسلم اُتے اس مقدس سلسلے دی تکمیل ہو گئی۔.
آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم اُتے جو وحی نازل ہوئی اوہ دو قسم دیاں سی،
اک تاں قرآن کریم دی آیات جنہاں دے الفاظ تے معنی دونے اللہ دی طرف توں سن تے جو قرآن کریم وچ ہمیشہ دے لئی محفوظ کردتی گئياں کہ انہاں دا اک نقطہ تے شوشہ وی نہ بدلا جاسکیا اے تے نہ بدلا جاسکدا اے، اس وحی نوں علما دی اصطلاح وچ "وحی متلو" کہیا جاندا اے یعنی اوہ وحی جس دی تلاوت کيتی جاندی اے۔
دوسری قسم اس وحی دی اے جو قرآن کریم دا جز نئيں بنی؛ لیکن اس دے ذریعہ آپ نوں بوہت سارے احکام عطا فرمائے گئے نيں اس وحی کو"وحی غیر متلو" کہندے نيں یعنی اوہ وحی جس دی تلاوت نئيں کيتی جاندی ،عموماً وحی متلو یعنی قرآن کریم وچ اسلام دے اصول عقائد تے بنیادی تعلیمات دی تشریح اُتے اکتفا، کیتا گیا اے انہاں تعلیمات دی تفصیل تے جزوی مسائل زیادہ تر وحی غیر متلو دے ذریعے عطا فرمائے گئے ایہ وحی غیر متلو صحیح احادیث دی شکل وچ موجود اے تے اس وچ عموماً صرف مضامین وحی دے ذریعے آپ اُتے نازل کیتے گئے نيں انہاں مضامین نوں تعبیر کرنے دے لئی الفاظ دا انتخاب آپ نے خود فرمایا اے۔
ارشاد باری تعالٰیٰ اے: وَمَایَنْطِقُ عَنِ الْہَوٰیo اِنْ ہُوَ اِلَّا وَحْیٌ یُّوْحٰی (النجم:3،4)
"تے نہ آپ اپنی خواہشِ نفسانی توں گلاں بناندے نيں، انہاں دا ارشاد نری وحی اے جو انہاں اُتے بھیجی جاندی اے "۔
ہور ارشاد خداوندی اے: "اِنْ اَتَّبِعُ اِلَّا مَایُوْحٰی اِلَیَّ" (یونس:15)
بس میں تاں اسی دی اتباع کراں گا جو میرے پاس وحی دے ذریعہ توں پہنچیا اے۔
اک حدیث وچ حضور اکرم صلی اللہ و آلہ علیہ وسلم دا ارشاد اے: "أُوتِيتُ الْقُرْآنَ وَمِثْلَهُ مَعَهُ"۔ (مسند احمد، حدیث مقدام بن معدی کرب، حدیث نمبر:16546)
"مینوں قرآن وی دتا گیا اے تے اس دے نال اس ورگی تعلیمات وی"
اس وچ قرآن کریم توں مراد وحی متلو اے تے دوسری تعلیمات توں مراد وحی غیر متلو اے۔
ارشاد باری تعالٰیٰ اے کہ:
"اِنَّانَحْنُ نَزَّلْنَاالذِّکْرَ وَإنَّالَہٗ لَحَافِظُوْنَ" (الحجر:9)
ترجمہ: "اساں ہی اس ذکر (وحی) نوں نازل فرمایا اے تے بلاشبہ اسيں ہی اس دے محافظ نيں"۔
آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے مختلف طریقےآں توں وحی نازل ہُندی سی، صحیح بخاری دی اک حدیث وچ مروی اے:
عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَاأَنَّ الْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يَأْتِيكَ الْوَحْيُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحْيَانًا يَأْتِينِي مِثْلَ صَلْصَلَةِ الْجَرَسِ وَهُوَ أَشَدُّهُ عَلَيَّ فَيُفْصَمُ عَنِّي وَقَدْ وَعَيْتُ عَنْهُ مَا قَالَ وَأَحْيَانًا يَتَمَثَّلُ لِي الْمَلَكُ رَجُلًا فَيُكَلِّمُنِي فَأَعِي مَا يَقُولُ قَالَتْ عَائِشَةُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا وَلَقَدْ رَأَيْتُهُ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ فِي الْيَوْمِ الشَّدِيدِ الْبَرْدِ فَيَفْصِمُ عَنْهُ وَإِنَّ جَبِينَهُ لَيَتَفَصَّدُ عَرَقًا۔ (بخاری،باب بدءالوحی، حدیث نمبر:2)
حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا فرماندیاں نيں دے اک مرتبہ حضرت حارث بن ہشام رضی اللہ عنہ نے حضور اکرم صلی اللہ و آلہ علیہ وسلم توں پُچھیا دے آپ اُتے وحی کس طرح آندی اے ؟ تاں آپ صلی اللہ و آلہ علیہ وسلمنے فرمایا کہ کدی تاں مینوں گھنٹی ورگی آواز سنائی دیندی اے تے وحی دی ایہ صورت میرے لئی سب توں زیادہ سخت ہُندی اے فیر جدوں ایہ سلسلہ ختم ہوجاندا اے تاں جو کچھ اس آواز نے کہیا ہُندا اے مینوں یاد ہوچکيا ہُندا اے تے کدی فرشتہ میرے سامنے اک مرد دی صورت وچ آجاندا اے، فیر میرے توں گل کردا اے، جو کچھ اوہ کہندا اے وچ اسنوں یاد کرلیندا ہاں حضرت عایشہؓ فرماندیاں نيں : ميں نے سخت سردی دے دن وچ آپ اُتے وحی نازل ہُندے دیکھی اے (ایسی سردی وچ بھی)جب وحی کاسلسلہ ختم ہوجاندا تاں آپ دی پیشانی مبارک پسینہ توں شرابور ہوچکی ہُندی سی۔
اک ہور روایت وچ حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا بیان فرماندیاں نيں کہ جدوں آپ صلی اللہ علیہ وسلم اُتے وحی نازل ہُندی تاں آپ دا سانس رکنے لگدا چہرۂ انور متغیر ہوکے کھجور دی شاخ دی طرح زرد پڑجاندا، سامنے دے دانت سردی توں کپکپانے لگدے تے آپ نوں اِنّا پسینہ آندا کہ اس دے قطرے موتیاں دی طرح ڈھلکنے لگدے سن ۔ (الطبقات الکبری لابن سعد:8/379)
وحی دی اس کیفیت وچ بعض اوقات اِنّی شدت پیدا ہوجاندی کہ: إِنْ كَانَ لَيُوحَى إِلَيْهِ وَهُوَ عَلَى نَاقَته فَيَضْرِب حِزَامهَا مِنْ ثِقَل مَا يُوحَى إِلَيْه۔ (فتح الباری: 1/3)
جے وحی اس حالت وچ آندی کہ آپ اپنی اونٹی اُتے سوار ہُندے تاں وحی دے بجھ توں اونٹنی بیٹھ جاندی۔
بعض اوقات اس وحی دی ہلکی ہلکی آواز دوسرےآں نوں وی محسوس ہُندی سی ،حضرت عمر رضی اللہ عنہ فرماندے نيں کہ جدوں آپ صلی اللہ و آلہ علیہ وسلم اُتے وحی نازل ہُندی تاں آپ دے چہرۂ انور دے قریب شہد دی مکھیاں دی بھنبھناہٹ ورگی آواز سنائی دیندی سی۔ (بیہقی، ابواب کیفیۃ نزول الوحی، حدیث نمبر:2983)
وحی دی دوسری صورت ایہ سی کہ فرشتہ کسی انسانی شکل وچ آپ صلی اللہ و آلہ علیہ وسلم دے پاس آکے اللہ تعالٰی دا پیغام پہنچادیندا سی، ایداں مواقع اُتے عموماً حضرت جبرئیل علیہ السلام مشہور صحابی حضرت دحیہ کلبی رضی اللہ عنہ دی صورت وچ تشریف لیایا کردے سن ۔(مصنف بن ابی شیبہ، ماذکر فی عائشۃ رضی اللہ عنہ، حدیث نمبر:32945)
وحی دی تیسری صورت ایہ سی کہ حضرت جبرئیل علیہ السلام کسی انسانی شکل اختیار کیتے بغیر اپنی اصل صورت وچ دکھادی دیندے سن، لیکن ایسا آپ صلی اللہ و آلہ علیہ وسلمدی تمام عمر وچ صرف تن مرتبہ ہويا اے، اک مرتبہ اس وقت جدوں آپ نے خود حضرت جبرئیل علیہ اسلام نوں انہاں دی اصلی شکل وچ دیکھنے دی خواہش ظاہر فرمائی سی، دوسری مرتبہ معراج وچ تے تیسری بار نبوت دے بالکل ابتدائی زمانے وچ مکہ مکرمہ دے مقام اَجیاد اُتے ، پہلے دو واقعات تاں صحیح سند توں ثابت نيں، البتہ ایہ آخری واقعہ سنداً کمزور ہونے دی وجہ توں مشکوک اے۔ (فتح الباری1/18،19)
وحی دی چوتھی صورت ایہ سی کہ آپ نوں نزول قرآن توں پہلے سچے خواب نظر آیا کردے سن جو کچھ خواب وچ دیکھدے بیداری وچ ویسا ہی ہوجاندا، حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا فرماندیاں نيں کہ: أَوَّلُ مَا بُدِئَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ الْوَحْيِ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ فِي النَّوْمِ فَكَانَ لَايَرَى رُؤْيَا إِلَّا جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْح۔ (بخاری،حدیث نمبر:3/باب بدءالوحی)
آپ اُتے وحی دی ابتدا نیند دی حالت وچ سچے خواباں توں ہوئی اس وقت جو آپ خواب وچ دیکھدے اوہ صبح دی روشنی دی طرح سچا نکلدا۔
وحی دی پنجويں صورت ایہ سی کہ حضرت جبرئیل علیہ السلام کسی وی صورت وچ سامنے آئے بغیر آپ دے قلب مبارک وچ کوئی گل القاء (ڈالنا) فرمادیندے سن اسنوں اصطلاح وچ "نفث فی الروع" کہندے نيں: جداں حدیث پاک وچ اے: وَإِنَّ الرُّوْحَ الْأَمِيْنَ قَدْ نَفَثَ فِيْ رَوْعِيْ أَنَّهُ لَنْ تَمُوْتَ نَفْسٌ حَتّٰى تُسْتَوْفٰي رِزْقُهَا فَأَجْمِلُوْا فِي الطَّلَبِ۔ (شعب الایمان،حدیث نمبر:1190)
حضرت جبریل علیہ السلام نے میرے دل وچ گل پائی اے کہ کوئی نفس مرتا نئيں ایتھے تک کہ اس دا رزق مکمل ہو جائے، لہٰذا تلاش رزق وچ اعتدال اختیار کرو۔
اس دے علاوہ نزول وحی دی تے وی صورتاں نيں اختصاراً ایتھے چند صورتاں نوں ذکر کیتا گیا اے۔
سارے قرآن کریم نوں اک دفعہ نازل کرنے دی بجائے تھوڑا تھوڑا کرکے کیوں نازل کیتا گیا؟یہ سوال خود مشرکین عرب نے آپ صلی اللہ و آلہ علیہ وسلم توں کیتا سی ،باری تعالٰی نے اس سوال دا جواب خود انہاں الفاظ وچ دتا اے: وَقَالَ الَّذِیْنَ کَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَیْہِ الْقُرْآنُ جُمْلَۃً وَاحِدَۃً کَذَلِکَ لِنُثَبِّتَ بِہِ فُؤَادَکَ وَرَتَّلْنَاہُ تَرْتِیْلاًo وَلَایَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلَّاجِئْنَاکَ بِالْحَقِّ وَأَحْسَنَ تَفْسِیْراً"(الفرقان: 32،33)
تے ایہ کافر لوک کہندے نيں کہ: انہاں اُتے سارا قرآن اک ہی دفعہ وچ کیوں نازل نئيں کر دتا گیا؟ (اے پیغمبر!)اساں ایسا اس لئی کیتا اے تاکہ اس دے ذریعے تواڈا دل مضبوط رکھن تے اساں اسنوں ٹھہرٹھہرکے پڑھوایا اے اورجب کدی ایہ لوک تواڈے پاس کوئی انوکھی گل لے کے آندے نيں ،ہم توانوں (اس کا)ٹھیک ٹھیک جواب تے زیادہ وضاحت دے نال عطا کردیندے نيں۔ امام رازی رحمہ اللہ نے اس آیت دی تفسیر وچ قرآن کریم دے تدریجی نزول دی جو حکمتاں بیان فرمائی نيں ایتھے انہاں دا خلاصہ سمجھ لینا کافی اے، فرماندے نيں کہ:
1۔ جے پورا قرآن اک دفعہ نازل ہوجاندا تاں تمام احکام دی پابندی فوراً لازم ہوجاندی تے ایہ اس حکیمانہ تدریج دے خلاف ہُندا جو شریعت محمدی وچ ملحوظ رہی اے ۔
2۔ آپ صلی اللہ و آلہ علیہ وسلم نوں اپنی قوم دی طرف توں ہر روز نويں اذیتاں برداشت کرنی پیندی سن، جبرئیل علیہ السلام دا بار بار قرآن کریم لے کے آنا انہاں اذیتاں دے مقابلے نوں آسان بنادیندا سی تے آپ دی تقویت قلب دا سبب بندا سی ۔
3۔ قرآن کریم دا اک وڈا حصہ لوکاں دے سوالات دے جوابات تے مختلف واقعات توں متعلق اے اس لئی انہاں آیتاں دا نزول اسی وقت مناسب سی جس وقت اوہ سوالات کیتے گئے ،یا اوہ واقعات پیش آئے؛ اس توں مسلماناں دی بصیرت وی ودھدی سی تے قرآن کریم دی غیبی خبراں بیان کرنے توں اوہدی حقانیت تے زیادہ آشکار ہوجاندی سی۔ (تفسیر کبیر: 6/336)
Wikiwand in your browser!
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.