From Wikipedia, the free encyclopedia
وحدت الوجود اک صوفیانہ عقیدہ اے جس دی رو توں جو کچھ اس دنیا وچ نظر آندا اے اوہ خالق حقیقی دی ہی مختلف شکلاں نيں تے خالق حقیقی دے وجود دا اک حصہ اے۔ اس عقیدے دا اسلام دی اساس توں کوئی تعلق نئيں، قران و حدیث وچ اس دا کوئی حوالہ نئيں ملدا تے اکثر مسلمان عالماں اس عقیدے نوں ناپسندیدگی دی نظر توں دیکھدے نيں۔ چونکہ اس عقیدے دی ابتدا مسلم صوفیا دے ایتھے توں ہوئی اس لئی اسنوں اسلام توں متعلق سمجھیا جاندا اے۔
لیکھ لڑی![]() |
مولانا اقبال کیلانی لکھدے نيں:بعض لوک ایہ عقیدہ رکھدے نيں کہ انسان عبادت وریاضت دے ذریعے اس مقام اُتے پہنچ جاتاہے کہ اسنوں کائنات دی ہر چیز وچ اللہ نظر آنے لگدا اے یا اوہ ہر چیز نوں اللہ دی ذات دا جزء سمجھنے لگدا اے اس عقیدے نوں وحدت الوجود کہیا جاندا اے۔ عبادت تے ریاضت وچ ترقی کرنے دے بعد انسان اللہ دی ہستی وچ مدغم ہوجاندی اے تے اوہ دونے(خدا تے انسان) اک ہو جاندے نيں، اس عقیدے نوں “وحدت الشہود“ یا فنا فی اللہ کہاجاتااے، عبادت تے ریاضت وچ ہور ترقی توں انسان دا آئینہ دل اس قدر لطیف تے صاف ہوجاتاہے کہ اللہ دی ذات خود اس انسان وچ داخل ہوجاندی اے جسنوں حلول کہیا جاندا اے۔ انہاں تِناں اصطلاحات دے لفظاں وچ کچھ نہ کچھ فرق ضرور اے لیکن نتیجہ دے اعتبار توں انہاں وچ کوئی فرق نئيں تے اوہ ایہ اے کہ انسان اللہ دی ذات دا جزء تے حصہ اے ایہ عقیدہ ہر زمانے وچ کسی نہ کسی شکل وچ موجود رہیا، ہندومت دے عقیدہ اوتار بدھ مت دے عقیدہ نرواں تے جین مت دے ہاں بت پرستی دی بنیاد ایہی فلسفہ وحدت الوجود تے حلول اے۔ (یہودی اسی فلسفہ حلول دے تحت عزیر نوں تے مسیحی عیسی علیہ السلام نوں اللہ دا بیٹا (جزء) قرار دتا دیکھو [سورۃ التوبۃ:30) اہل تصوف دے عقائد دی بنیاد وی ایہی فلسفہ وحدت الوجود تے حلول اے۔[1]
مولانا عبد الرحمن کیلانی لکھدے نيں: انسان چلہ کشی تے ریاضتاں دے ذریعہ اس مقام اُتے پہنچ جاتاہے کہ اسنوں کائنات دی ہر چیز وچ خدا نظر آنے لگدا اے، بلکہ اوہ ہر چیز نوں خدا دی ذات دا حصہ سمجھنے لگدا اے، اس قدر مشترک دے لحاظ توں اک بدکار انسان تے اک بزرگ،اک درخت تے اک بچھو، لہلہاندے باغ تے اک غلاظت دا ڈھیر سب برابر ہُندے نيں،کیونکہ انہاں سب وچ خدا موجود اے۔[2]
شیخ عبد الرحمن عبد الخالق لکھدے نيں کہ:- اللہ دے بارے وچ اہل تصوف دے مختلف عقیدے نيں۔ اک عقیدہ حلول دا اے ،یعنی اللہ اپنی کسی مخلوق وچ اتر آندا اے، ایہ حلاج صوفی دا عقیدہ سی ۔ اک عقیدہ وحدت الوجود دا اے یعنی خالق مخلوق جدا نئيں، ایہ عقیدہ تیسری صدی توں لے کے موجودہ زمانہ تک رائج رہیا تے آخر وچ اسی اُتے تمام اہل تصوف دا اتفاق ہو گیا اے۔ اس عقیدے دے چوٹی دے حضرات وچ ابن عربی، ابن سبعین، تلمسانی، عبد الکریم جیلی، عبد الغنی نابلسی نيں۔ تے جدید طرق تصوف دے افراد وی اسی اُتے کاربند نيں۔[3]
وحدت الوجود تے اللہ تعالٰی دا کسی مخلوق وچ حلول کرنا یا مخلوق تے خالق دے یکجان ہونے دا عقیدہ رکھنا دین توں خارج کردینے والا کف رہے۔[4]
امام ابن تیمیہ وحدت الوجود نوں تسلیم نئيں کردے سن تے انہاں دا استدلال ایہ سی کہ ایہ نت نويں چیزاں نيں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے صحابہ دے دور وچ نہ سن۔ لہٰذا پیروان ابن عربی دے متعلق اک جگہ اُتے فرمایا۔ ان لوکاں دے عقائد اس بنیاد اُتے قائم نيں کہ تمام مخلوقات عالم جنہاں وچ شیطان، کافر، فاسق، کتا، سور وغیرہ خدا دا عین نيں۔ ایہ سب چیزاں مخلوق ہونے دے باوجود ذات خدا وندی توں متحد نيں تے ایہ کثرت جو نظر آ رہی اے فریب نظر اے۔ (رسالہ حقیقۃ مذہب الاتحادین، ص 160)
اسی رسالے وچ انہاں نے ابن عربی دا اک شعر نقل کیتا اے
الرب حق“ و العبد حق“
یا لیتَ شعری مَن المکلف“
جس دا ترجمہ اے کہ رب وی خدا اے تے انسان وی خدا اے۔ کاش! مینوں ایہ معلوم ہُندا کہ انہاں وچوں مکلف (یعنی دوسرے نوں احکام دی پابندی دا حکم دینے والا) کون اے۔ اسی جداں عقائد دی بنا اُتے شیخ الاسلام امام ابن تیمیہسانچہ:رح ابن عربی نوں کافر قرار دیندے نيں۔
بعض صوفیا دے ہاں اتحاد یا وحدت الوجود توں مراد اللہ دی ذات وچ فنا ہوجانا اے۔ امام دے ہاں فنا دے تن درجات نيں۔
اول۔ مناہی نوں ترک کرکے اوامر دی تعمیل وچ ڈُب جانا
دوم۔ عبادت کردے کردے اللہ دی ذات وچ فنا ہوجانا
سوم۔ اپنے آپ نوں عین خداسمجھنا
امام دے ہاں پہلی صورت محمود اے تے باقی دونے مذموم۔ کیونکہ انہاں دی تائید نہ تاں حضور محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے کسی قول نال ہُندی اے تے نہ فعل توں ۔
مولوی محمد یار دربار محمدیہ گڑھی شریف محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نوں خدا قرار دیندے ہوئے لکھدے نيں:-
گر محمد نے محمد نوں خدا مان لیا
فیر تاں سمجھو کہ مسلمان اے دغاباز نئيں
بریلوی علامہ سید احمد سعید کاظمی اس شعر دی تشریح کردے ہوئے لکھدے نيں کہ ((قبلہ حضرت یار صاحب دا ایہ شعر تے اس ورگی دوسری عبارات (جو مسلم بین الفریقین عالماں دی کتاباں وچ بکثرت پائی جاندیاں نيں) مسئلہ وحدت الوجود اُتے مبنی اے، جس دا خلاصہ ایہ اے کہ تعینات توں قطع نظر کرکے موجود حقیقی یعنی مابہ الموجودیت حق سبحانہ وتعالی دے سوا کچھ نئيں۔۔۔۔ مولانا یار صاحب دے شعر دا مضمون شیخ اکبر محی الدین ابن عربی دے کلام وچ اے۔: تساں محمد عظیم الشان صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نوں محمد گمان کردے ہو جداں تساں سراب نوں دور توں دیکھ کے پانی سمجھدے ہو، اوہ ظاہری نظر وچ پانی ہی اے مگر حقیقتًا آب نئيں اے، بلکہ سراب اے، جدوں تساں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے قریب آؤگے تاں تساں محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نوں نہ پاؤ گے بلکہ صورت محمدیہ وچ اللہ تعالٰی نوں پاؤ گے تے رویت محمدیہ وچ اللہ تعالٰی نوں دیکھو گے۔[5]
{{{1}}} |
حوالہ مکمل داں
دیوبندی علامہ انور شاہ کاشمیریسانچہ:رح اپنی کتاب فیض الباری وچ لکھدے نيں :- (کنت سمعہ الذی) دے ایہ معنی بیان کرنا کہ بندہ کہ کان، اکھ وغیرہ اعضاء حکم الہی دی نافرمانی نئيں کردے حق لفظاں توں عدول کرنا اے، اس لئی کہ اللہ تعالٰی دے قول( کنت سمعہ الذی) وچ کنت صیغۂ متکلم اس گل اُتے دلالت کرتاہے کہ متقرب بالنوافل یعنی بندہ وچ سوائے جسد وصورت دے کوئی چیز باقی ہی نئيں رہی تے اس وچ صرف اللہ تعالٰی ہی متصرف اے
تے ایہی اوہ معنی نيں جنہاں نوں صوفیائے کرام فنا فی اللہ توں تعبیر کردے نيں۔
حدیث مذکور(کنت سمعہ) وچ وحدت الوجود دی طرف چمکتا ہويا اشارہ اے تے ساڈے شاہ عبد العزیز صاحب، محدثسانچہ:رح دہلوی دے زمانے تک اس مسئلہ وحدت الوجود وچ وڈے متشدد تے حریص سن ۔ وچ اس دا قائل تاں ہاں لیکن متشدد نئيں ہاں[6]
ڈاکٹر ابوعدنان سہیل اس اُتے تنقید کردے ہوئے لکھدے نيں:- عقیدۂ وحدت الوجود کوئی نواں عقیدہ نئيں اے بلکہ عقیدۂ تثلیث ہی دی بدلی ہوئی شکل اے۔ مسیحی کہندے نيں کہ اللہ، روح القدس تے عیسی علیہ السلام اک نيں تے گمراہ مسلمان کہندے نيں کہ کائنات دی ہر چیز اللہ اے۔ کم علم زاہداں تے عبادت گزاراں نے اس توں اک قدم اگے ودھ کے عابد تے معبود، خالق تے مخلوق تے حق تے باطل دے مطلب ہی نوں سرے توں بدل دتا، انہاں دے نزدیک جو کچھ دکھادی دیندا اے، اوہ اللہ تعالٰی ہی دے مختلف مظاہر نيں تے دنیا وچ پائے جانے والے تمام ادیان و مذاہب رب تک پہنچنے دے مختلف بر حق راستے نيں۔ ایداں ہی اک کم علم زاہد دا قول اے: چونکہ ہر شے وچ اسی دا جلوہ اے، ساری کائنات اسی دی جلوہ گاہ اے، ہر شے توں اوہی ظاہر ہو رہااے، اس لئی ہر انسان مظہرِ ذات الہی اے تے اس دی صفات انسان وچ جلوہ گر نيں۔ جے ہندو وچ اس دا جلوہ اے تاں مسلمان وچ وی اوہی اللہ جلوہ گر اے، اس لئی صوفی، جملہ انسانی افراد نوں مظاہر ذات سمجھ کر سب توں یکساں محبت کرتااے، اسی لئی مسجد دے علاوہ گرجے، صومعے تے مندر نوں وی عزت دی نگاہ توں دیکھدا اے۔[7]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.