کشف المحجوب حضرت سید ابوالحسن علی بن عثمان الجلابی الہجویری ثم لاہوری معروف بہ حضرت داتا گنج بخش رحمة الله عليه دی روحانیت و تصوف دے موضوع اُتے لکھی ہوئی شہرہ آفاق تصنیف اے جو فارسی وچ لکھی گئی ہن اس دے کئی تراجم دستیاب نيں مسلک صوفیہ وچ اس توں بہتر کوئی کتاب نئيں۔[1]
شیخ محمد اکرام مرحوم تریخ ملی وچ ”علی ہجویری لاہوری ” دے تحت عنوان لکھدے نيں
- ”فارسی نثر دی سب توں پہلی مذہبی کتاب جو برصغیر پاک و ہند وچ پایہ تکمیل نوں پہنچی ” کشف المحجوب” اے تے حضرت داتا گنج بخش علی ہجویری نے قبتہ الاسلام لاہور وچ مکمل کیا”کشف المحجوب اپنے موضوع تے مباحث دے اعتبار توں جس قدر بلند پایہ کتاب اے اوہ تعریف و توصیف توں مستغنی اے۔
- کشف المحجوب دی بدولت برصغیر پاک و ہند وچ صحیح اسلامی تصوف نے فروغ پایا تے اس وصف خاص دی بدولت اج وی کشف المحجوب دی قدر و منزلت اِنّی اے جتنی اج توں نوسو برس پہلے سی ۔
- ایہ کتاب آپ نے اپنے رفیق ابو سعید ہجویری دی خواہش اُتے جوآپ دے نال غزنی چھڈ کے لاہور آئے سن لکھی تے اس وچ تصوف دے طریقے دی تحقیق اہل تصوف دے تھاںواں دی کیفیت انہاں دے اقوال تے صوفیانہ فرقےآں دا بیان معاصر صوفیاں دے رموز و اشارات اورمتعلقہ مباحث بیان کیتے نيں اہل طریقت وچ اس کتاب نوں وڈا مرتبہ حاصل اے۔
- کشف المحجوب وچ جورموز طریقت اورجن حقائق معرقت نوں منکشف کیتا گیا اے انہاں دی بنیاد حضرت داتا صاحب نے اپنے مکاشفات اُتے نئيں رکھی اے بلکہ انہاں دا ماخذ قرآن و سنت نوں قرار دتا اے یا دنیائے عرفان دی مستند کتاباں نيں جنہاں دا ذکر کشف المحجوب وچ کیہ اے
- اس دی قبولیت دا راز اے کہ آپ دے بعد دے بزرگان طریقت اورارباب تصوف دے لئی اوہ ہمیشہ ماخذ دا کم دیندی رہی اے
- صاحب کشف المحجوب جس مسئلہ اُتے رمزطریقت اُتے قلم اٹھاندے نيں اولاًقرآن حکیم تے ارشاد نبوی ۖ توں اس دی سند لاندے نيں فیر اس دا استدلال آثار واخبار توں کردے نيں جے اوہ اس استدلال وچ کامیاب نئيں ہُندے تاں اکابرین ارباب تصوف دے ایتھے اس دی سند تلاش کردے نيں۔
- حضرت داتا گنج بخش قدس سرۂ نے کشف المحجوب نوں تکلف وتضح توں بری ،نہایت آسان اورروگٹھ دی فارسی وچ تحریر کیتا اے انداز بیان ایسا صاف اورواضح اے کہ مفہوم و معنی دے سمجھنے وچ کدرے دقت پیدا نئيں ہوئی۔
- کشف المحجوب دی بلندپائیگی دا اندازہ اس امر توں بخوبی ہو سکدا اے کہ صوفیائے عظام نے اسنوں اپنی لکھتاں وچ ماخذ قرار دتا تیرھواں صدی دے وسط تک فارسی بولی عوام دی بولی سی تحریر کيتی بولی وی فارسی سی اس لئی اس وقت تک کشف المحجوب دے اردوترجمے دی ضرورت ہی محسوس نئيں کيتی گئی۔
- تیرھواں صدی دے اواخر اورچودھواں صدی دے اوائل وچ جدوں فارسی بولی دا انحطاط بحد کمال پہنچ گیا تے اُردو عوام دی بولی قرار پائی تاں اس وقت توں فارسی بولی دی بہت ہی بلند پایہ کتاباں دے اُردو وچ تراجم ہونے لگے چنانچہ اس ضرورت دے تحت ”کشف المحجوب”ورگی بلند پایہ تے گراں مایہ کتاب دے متعدد اُردو تراجم ہوئے جو اپنے اپنے وقت پرشائع ہوکے اس عہد اوراس وقت دی ضرورت نوں پوراکردے رہے اس وقت تک ویہہ (20)سے زیادہ اردو تراجم اس عظیم کتاب دے شائع ہوچکے نيں۔
- اولین تراجم دا انداز بالکل عامیانہ اے اورزبان اپنے عہد دی ترجمان اے پھرکچھ کچھ تبویت و رہتل دا اہتمام ہونے لگیا لیکن سوائح مصنف پرکوئی خاص توجہ نئيں دتی گئی ۔
- اس سلسلہ وچ عظیم مستشرق پروفیسر نکلسن(مصنف تریخ ادبیات عرب) نے 1901ء وچ کشف المحجوب دا انگریزی ترجمہ شائع کیہ اوہ اردو تراجم توں بہت بلند وقیع تے جامع تھاانھوںنے سوانح نگاری وچ تحقیق دا حق ادا کیتا تے حضرت داتا گنج بخش دی سوانح حیات دے ہر پہلو اُتے تحققانہ بحث کيتی کشف المحجوب دے منابع اورماخذ دا پتہ چلا یا انہاں دے استاداں کرام انہاں دے معاصرین عظام تے انہاں توں متعلق تاریخاں دی جستجواورصحت دی تحقیق دی الغرض موضوع اورمباحث اُتے سیر حاصل تبصرہ کرکے کشف المحجوب دے صحیح مقام توں دنیائے ادب نوں متعارف کرایا پروفیسر نکلسن دی تحقیقات نے کشف المحجوب دے اُردو مترجمین نوں بوہت سارے نويں رازاں توں آشنا کیتا انھاں نے اس عظیم مستشرق دی تحقیقات توں پورا پورا فائدہ اٹھایا۔
- اک روسی ادیب پروفیسر زوکو فنکی نے وڈی کاوش تے دقت نظرسے کشف المحجوب دے اک قدیم نسخہ دی تصحیح دی تے اسنوں اپنے اک تحقیقانہ مقدمہ ( بولی روسی) دے نال لینن گراڈ توں شائع کیتا
- کچھ دن بعد اک ایرانی ادیب نے اس روسی مقدمہ نوں فارسی وچ منتقل کیتا اوراپنا مترجمہ مقدمہ اس مصحح متن دے نال شائع کرکے اس روسی ادیب دی کاوشاں توں ایرانیاں اوردوسرے دل دادگان کشف المحجوب توں روشناس کرایا
پیر کرم شاہ الازہری رحمۃ اللہ علیہ کشف المحجوب(مترجم: فضل الدین گوہر) دے مقدمہ وچ لکھدے نيں:
یہ اک مسلمہ حقیقت اے کہ تصنیف کيتی قدر و قیمت دا اندازہ اس دے مصنف توں لگایا جاندا اے۔ جس کتاب دا مصنف اللہ تعالٰی دا برگزیدہ نبدہ، عارف کامل، عالم ربانی حضرت ابو الحسن علی بن عثمان ہجویری الجلابی رحمۃ اللہ علیہ ورگی فقید المثال ہستی ہو، اس کتاب دے بارے وچ کچھ کہنا سورج نوں چراغ دکھانے دے مترادف اے۔ ہر زمانہ دے اہل علم تے ارباب طریقت وحقیقت نے اس کتاب دی عظمت تے افادیت دا اعتراف کیتا اے،
سلطان المشائخ نظام الحق والدین حضرت محبوب الہی نے اس کتاب دے بارے وچ فوائد الفواد وچ ارشاد فرمایا:
" جے کسی دا پیر نہ ہو تاں ایسا شخص جدوں اس کتاب دا مطالعہ کريں گا تاں اسنوں پیر کامل، مل جائیگا"
مفتی غلام سرور لاہوری خزینہ الاصفیا وچ لکھدے نيں:
"حضرت شیخ علی ہجویری دی بہت ساریاں لکھتاں نيں تے انہاں وچ سب توں زیادہ مشہور و معروف کتاب کشف المحجوب اے۔ تے کسی دی مجال نئيں کہ اس اُتے کوئی اعتراض کر سکے یا تنقید کر سکے۔ علم تصوف وچ ایہ پہلی تصنیف اے جو فارسی بولی وچ لکھی گئی اے۔"
حضرت مولانا جامی قدس سرہ "نفحات الانس" وچ لکھدے نيں:
"یہ کتاب فن تصوف دی معتبر تے مشہور کتاباں وچوں اے۔ آپ نے اس کتاب وچ بے شمار لطائف و حقائق نوں جمع کر دتا اے۔"
علی ہجویری داؤد علیہ السلام دے بارے وچ کشف المحجوب لکھدے نيں کہ داؤد علیہ السلام اپنے اک صحابی اوریا دی بیوی اُتے عاشق ہوئے سن ۔ اس لئی داؤد نے اپنے صحابی توں بیوی کھوہنے دے لئی اس صحابی نوں جنگ وچ بھیج کے قتل کروایا ہور لکھدے نيں کہ جدوں کہ داؤد نے ہوش وچ ایہ کم کیتا اس لئی اللہ نے داؤد نوں ڈانٹیا کہ انہاں نے ایسا کیوں کیتا۔ اس اُتے وی علی ہجویری اکتفا نئيں کردے اگے لکھدے نيں کہ حضور اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال وی کچھ ایويں ہويا کہ اک دن نبی کریم صلہ وآلہ وسلم زید بن حارثہ دے گھر گئے تے زید دی بیوی زینب بنت جحش اُتے [[محمد|نبی کریم سانچہ:ردود]] نوں پیار آ گیا اس لئی زید نے زینب نوں طلاق دے دتی نبی کریم صلہ وسلم نے اس نال شادی کر لئی۔ اس دے اگے لکھدے اے کہ اللہ؛؛؛ نے [[محمد|نبی کریم سانچہ:ردود]]نوں اس لئی اس کم اُتے نئيں ڈانٹیا کیوں کہ [[محمد|نبی کریم سانچہ:ردود]] مد ہوش سن ۔[2] حالانکہ قرآن وچ آندا اے سورہ نجم وچ کہ نبی، اللہ دے منشا دے علاوہ کچھ وی نئيں کردا۔ اول تاں ایہ قصہ ہی باطل جو داؤد علیہ السلام توں منسوب اے۔ ایہ عبرانی بائبل وچ مذکور اے [3] تے تمام علمائے اسلام دے نزدیک من گھڑت اے۔ دوسرا ایہ کہ [[محمد|نبی کریم سانچہ:ردود]] وچ اس کنواری لڑکی توں جو پردے وچ رہندی اے زیادہ شرم سی،[4] اس لئی انہاں اُتے ایہ بہتان لگانا انہاں دی شان وچ گستاخی اے۔ ہور داؤد علیہ السلام توں منسوب من گھڑت کہانی نوں تے [[محمد|نبی کریم سانچہ:ردود]] اُتے بہتان بنھ کے کشف المحجوب وچ صوفی عقیدے سکر وصحو دے دفاع کرنے دی کوشش کيتی گئی اے۔
آپ رحمتہ اللہ علیہ فرمایا کردے: نفس نوں اس دی خواہش توں دور رکھنا حقیقت دے دروازے دی چابی اے۔
مرآۃ الاسرار ،شیخ عبد الرحمن چشتی ،صفحہ 113،ضیاء القرآن پبلیکیشنز لاہور
علی ہجویری، کشف المحجوب، مترجم ابو الحسنات سید محمد احمد قادری، مکتبہ شمس و قمر، ص 341 صحيح مسلم، كتاب الفضائل، باب كثرة حيائه صلى الله عليه وسلم، ح 6032
ایہ اک نامکمل لیکھ اے۔ تسیں اس وچ وادھا کر کے ویکیپیڈیا دی مدد کر سکدے او۔