Loading AI tools
zrekonstruowany prajęzyk, czyli wspólny przodek grupy języków indoirańskich, częściowo zrekonstruowany za pomocą metody porównawczej Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Język praindoirański[2][3] (skrót pii) – rekonstruowany prajęzyk będący wspólnym przodkiem języków indoirańskich, należących do indoeuropejskiej rodziny językowej. Był językiem satemowym.
![]() Kultura andronowska (na czerwono) często jest uważana za kolebkę indoirańczyków[1] | |
Rekonstrukcja dla | |
---|---|
Obszar |
południowy Ural, Kazachstan |
Okres |
III–II tysiąclecie p.n.e. |
Przodek | |
Przodek dla |
język praindoaryjski |
Czasami uważa się, że praindoirański tworzy podgrupę wraz z greckim, ormiańskim i frygijskim, na podstawie wielu uderzających podobieństw w strukturze morfologicznej. Kwestia ta pozostaje jednak nierozstrzygnięta[4].
Jest on wspólnym przodkiem języków indoaryjskich, irańskich i nuristańskich.
Współcześnie najbardziej rozpowszechnioną teorią dotyczącą pochodzenia Indoirańczyków jest teoria, wedle której wywodzą się oni bezpośrednio od ludności wschodniego stepu. Od końca III tysiąclecia p.n.e. na południowym Uralu i w Kazachstanie pojawiają się kultury, które wydają się posiadać wszystkie przesłanki tego, czego można by oczekiwać od najwcześniejszych Indoirańczyków. Te warunki wstępne obejmują konia domowego i rydwan, który po raz pierwszy pojawia się w takich miejscach jak Sintaszta na południowym Uralu tuż przed rokiem 2000 p.n.e. Bardziej mobilny sposób życia, widoczny w najwcześniejszych hymnach wedyjskich, jest również widoczny w tym regionie wraz z pierwotną gospodarką hodowlaną[5].
Kulturą najczęściej kojarzoną z najwcześniejszymi Indoirańczykami jest kultura andronowska, będąca w rzeczywistości ogólnym określeniem różnych kultur usytuowanych na terenach leśno-stepowych, stepowych, a później na północnych rubieżach Azji Środkowej[5].
Wargowe | Przedniojęzykowe | Podniebienne | Miękko-podniebienne | Gardłowe | ||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
dziąsłowe/przednio-językowo-dziąsłowe | zadziąsłowe | pierwsze | drugie | |||||
Zwarte | bezdźwięczne | *p | *t | *ć | *č | *k | ||
dźwięczne | *b | *d | *ȷ́ | *ǰ | *g | |||
przydechowe | *bʰ | *dʰ | *ȷ́ʰ | *ǰʰ | *gʰ | |||
Szczelinowe | bezdźwięczne | *s | *š | *H | ||||
dźwięczne | (*z) | (*ž) | ||||||
Nosowe | *m | *n | ||||||
Płynne | (*l) | *r, *r̥ | ||||||
Półotwarte | *y | *w |
Przymknięte | *i, *ī | *u, *ū |
---|---|---|
Otwarte | *a, *ā | |
Dyftongi | *ay, *aw, *āy, *āw |
Hipotetyzuje się, że język praindoirański zawierał dwie serie spółgłosek zwartych podniebiennych[7]:
Pierwsza kontynuuje kolejno praindoeuropejskie *ḱ, *ǵ, *ǵʰ, natomiast druga jest efektem palatalizacji spółgłosek miękkopodniebiennych. Nie jest jasne, dlaczego istnieją te dwie serie spółgłosek zwartych; według Aleksandra Markowicza Łubockiego pierwsza seria musiała być wymawiana z językiem blisko zębów (podniebienno-przedniojęzykowo-dziąsłowa), jako [tś], [dź], [dźh], a gdy zaszła palatalizacja i pojawiła się druga seria, pierwsza seria przesunęła się do przodu, by zachować odrębność[7].
Praindoirański | Praindoaryjski | Sanskryt | Prairański | Awestyjski | Staroperski | Nuristańskie |
---|---|---|---|---|---|---|
*ć | *ś ([ɕ]) | ś ([ɕ]) | *ts | s | θ | ċ ([ts]) / š |
*ȷ́ | *j ([ɟ]) | j ([ɟ]) | *dz | z | d | j ([dz]) / z |
*ȷ́ʰ | *źh ([ʑʱ]) | h ([ɦ]) | ||||
*č | *c ([c]) | c ([c]) | *č | č | č | č |
*ǰ | *j ([ɟ]) | j ([ɟ]) | *ǰ | ǰ | ǰ | ǰ / ž |
*ǰʰ | *źh ([ʑʱ]) | h ([ɦ]) |
Zazwyczaj zakłada się, że w języku praindoeuropejskim występowały trzy do czterech spółgłosek krtaniowych, z których każda mogła wystąpić w pozycji sylabicznej lub niesylabicznej. W języku praindoirańskim, spółgłoski krtaniowe połączyły się jako jeden fonem /*H/. Robert Beekes sugeruje, że niektóre przypadki tego fonemu przetrwały w sanskrycie wedyjskim i w języku awestyjskim (Gathy), o czym świadczą rozziewy zachowane w archaicznych tekstach, które można wyjaśnić znajdowaniem się między samogłoskami niezapisanych zwarć krtaniowych[10].
Najbardziej charakterystyczną zmianą fonologiczną oddzielającą język praindoirański od praindoeuropejskiego jest zlanie się samogłosek przegłosowych *e, *o w jedną praindoirańską *a (ale patrz prawo Brugmanna). Prawo Grassmanna, prawo Bartholomaego i zasada ruki były również kompletne w języku praindoirańskim.
Pie. spółgłoski podniebienne *ḱ, *ǵ, *ǵʰ przechodzą w *ć, *ȷ́, *ȷ́ʰ, natomiast uwargowione spółgłoski miękkopodniebienne *kʷ, *gʷ i *gʷʰ zostają odwargowione i przechodzą w *k, *g i *gʰ[11]:
Pie. | Pii. | Sanskryt | Awestyjski | Łacina | Polski | Znaczenie |
---|---|---|---|---|---|---|
*ḱm̥tóm | *ćatám | śatám | satəm | centum | sto(?) | sto |
*ǵónu | *ȷ́ā́nu | jā́nu | zānu | genū | zwono | kolano |
*ǵʰimós | *ȷ́ʰimás | himá | ziiā̊ | hiems | zima | zima |
*kʷós | *kás | kás | ka | quis | kto, ki, co, cz | kto |
*gʷṓws | *gā́wš | gaus | gao | bōs | gumno | bydło |
*gʷʰormós | *gʰarmás | gharmá | garəma | formus | garnek, garniec | ciepło, upał |
Pie. spółgłoski płynne *l, *r, *l̥, *r̥ przechodzą w praindoirańskie *r *r̥[12]:
Pie. sylabiczne spółgłoski nosowe *m̥ *n̥ przeszły w *a[12]:
Prawo Bartholomaego: spółgłoska przydechowa, po której bezpośrednio następuje spółgłoska bezdźwięczna, staje się dźwięczną spółgłoską zwartą + dźwięczną spółgłoską przydechową. Ponadto, *dʰ + *t > *dᶻdʰ[13]:
Pie. | Pii. | Sanskryt | Awestyjski | Polski | Znaczenie |
---|---|---|---|---|---|
*ubʰtós | *ubdʰás | sámubdha | ubdaēna | – | tkany |
*wr̥dʰtós | *wr̥dᶻdʰás | vr̥ddʰá | vərəzda | ~wrzód | wyrosły, dojrzały |
*dʰéwgʰti | *dáwgdʰi | dógdhi | *daogdi | dąg | doić |
Zasada ruki: *s przechodzi w *š gdy poprzedzone spółgłoskami płynnmi (*l, *r, *l̥, *r̥), samogłoskami przymkniętymi (*i, *o), spółgłoskami miękkopodniebiennymi (*ḱ, *ǵ, *ǵʰ, *k, *g, *gʰ, *kʷ, *gʷ, *gʷʰ) lub sylabicznym gardłowym *H̥[14]. Alofon *z przechodzi w *ž[12]:
Pie. | Pii. | Sanskryt | Awestyjski | Łacina | Polski | Znaczenie |
---|---|---|---|---|---|---|
*wisós | *wišás | víṣas | viša | vīrus | – | trucizna, jad |
*ḱeHs- | *ćH̥šam | aśiṣam | sīšā | – | – | ucz! |
*ǵéwseti | *ȷ́áwšati | jóṣati | zaošō | gustus | – | lubić, kosztować (coś) |
*kʷsép- | *kšáp- | kṣáp- | xšap- | – | – | ciemność, noc |
*plúsis | *plúšiš | plúṣi | *fruši | pūlex | pchła | pchła |
*nisdós | *niždás | nīḷá/nīḍá | *nižda | nīdus | gniazdo | gniazdo |
Przed zwarto-wybuchowymi spółgłoskami zębowymi, *ĉ przechodzi w *š a *ĵ przechodzi w *ž. *ĵʰ przechodzi w *ž gdy występuje przed przydechową spółgłoską zwarto-wybuchową[15]:
Pie. | Pre-pii. | Pii. | Sanskryt | Awestyjski | Łacina | Polski | Znaczenie |
---|---|---|---|---|---|---|---|
*h₁oḱtṓ | *Haĉtā́ | *Haštā́ | aṣṭá | ašta | octō | osiem | osiem |
*dr̥ḱtós | *dr̥ĉtás | *dr̥štás | dr̥ṣṭá | dərəšta | – | – | widoczny |
*mr̥ǵt- | *mr̥ĵd- | *mr̥žd- | mr̥ḷ-/mr̥ḍ- | mərəžd- | – | – | przepraszać |
*uǵʰtós | *uĵdʰás | *uždʰás | ūḍhá | *užda | vector | wóz, wozić, wiosło | przeniesiony |
Druga palatalizacja: *k, *g, *gʰ przechodzi w *č, *ǰ, *ǰʰ jeżeli poprzedzone samogłoskami rozwartymi *i, *e[13] przez pośrednie *kʲ, *gʲ, *gʲʰ:
Prawo Brugmanna: *o w otwartej sylabie wzdłuża się do *ō, a następnie przechodzi w *ā[16]:
Pie. | Pre-pii. | Pii. | Sanskryt | Awestyjski | Łacina | Polski | Znaczenie |
---|---|---|---|---|---|---|---|
*deh₃tórm̥ | *daHtā́rm̥ | *daHtā́ram | dātā́ram | dātārəm | dator | – | dawcę (biernik lp od dawca) |
Samogłoski *e, *o przechodzą w *a. Podobnie, *ē, *ō przechodzą w *ā[17]:
W konkretnych pozycjach laryngały przechodziły w *i. Zmiana ta poprzedzała drugą palatalizację[18][19].
Pie. | Pii. | Sanskryt | Awestyjski | Znaczenie |
---|---|---|---|---|
*‑medʰh₂ | *‑madʰHi | ‑mahi | ‑maidī/‑maiδi | (1 os lm końcówka środkowa) |
Wszystkie pie. spółgłoski krtaniowe połączyły się w jeden fonem *H, który mógł być zwarciem krtaniowym[10]:
Według prawa Łubockiego, *H zanikało, gdy po nim następowała dźwięczna spółgłoska zwarta i inna spółgłoska[20]:
Pie. | Pii. | Sanskryt | Awestyjski | Znaczenie |
---|---|---|---|---|
*bʰeh₂g- | *bʰáǰati | bhájati | bažat̰ | dzielić, rozdzielać |
Pie. | Sans. wed. | Awest. | Pie. | Sans. wed. | Awest. | |
---|---|---|---|---|---|---|
*p | > | p | p | *ph̥₂tḗr „ojciec” | pitā́ „ojciec” | pitar- „ojciec” |
*b | > | b | b | *bél- „silny” | bálam „siła” | – |
*bʰ | > | bh | b | *bʰréh₂tēr „brat” | bhrā́tār- „brat” | brātar- „brat” |
*t | > | t | t | *tuHóm „ty” | tuvám „ty” | tvəm „ty” |
*d | > | d | d | *dóru „drewno” | dā́ru „drewno” | dāru- „drewno” |
*dʰ | > | dh | d | *dʰoHnéh₂- „ziarno” | dhānā́- „ziarno” | dāna- „ziarno” |
*ḱ | > | ś | s | *déḱm̥ „dziesięć” | dáśa „dziesięć” | dasa „dziesięć” |
*ǵ | > | j | z | *ǵónu „kolano” | jā́nu „kolano” | zānu- „kolano” |
*ǵʰ | > | h | z | *ǵʰimós „zimno” | himá- „zimno, mróz” | zəmaka- „śnieżyca” |
*k | > | k ~ c | x ~ č | *kruh₂rós „krwawy” | krūrá- „krwawy” | xrūra- „krwawy” |
*téket „uciekaj” | – | tačat̰ „uciekaj” | ||||
*g | > | g ~ j | g ~ ǰ | *h₂éuges- „siła” | ójas- „siła” | aoǰah „siła” |
*h₂ugrós „silny” | ugrá- „silny” | ugra- „silny” | ||||
*gʰ | > | gh ~ h | g ~ ǰ | *dl̥Hgʰós „długi” | dīrghá- „długi” | darəga- „długi” |
*dleHgʰistos „najdłuższy” | – | draǰišta- „najdłuższy” | ||||
*kʷ | > | k ~ c | k ~ č | *kʷós „kto” | káḥ „kto” | kō „kto” |
*kʷe „i” | ca „i” | ́ča „i” | ||||
*gʷ | > | g ~ j | g ~ ǰ | *gʷou- „krowa” | gav- „krowa” | gau- „krowa” |
*gʷih₃wós „żywy” | jīvá- „żywy” | staropers. ǰīva- „żyjący” | ||||
*gʷʰ | > | gh ~ h | g ~ ǰ | *gʷʰnénti „bicie” (pl.) | ghnánti „bicie” (pl.) | – |
*gʷʰénti „uderza” | hánti „uderza” | ǰainti „uderza” | ||||
*s | > | s | s ~ h | *septm̥ „siedem” | saptá „siedem” | hapta „siedem” |
*h₁ésti „jest” | ásti „jest” | asti „jest” | ||||
*y | > | y | y | *yugóm „uzda” | yugam „uzda” | yuga- „uzda” |
*w | > | v | v | *wéǵʰeti „wozi, jedzie” | váhati „wozi” | vazaiti „podróżuje” |
*m | > | m | m | *méh₂tēr „matka” | mātár- „matka” | mātar- „matka” |
*n | > | n | n | *nós „nas” | nas „nas” | nō „nas” |
*l | > | l ~ r | r | *kʷeleti „rusza” | carati „rusza” | caraiti „rusza” |
*r | > | r | r | *bʰréh₂tēr „brat” | bhrā́tār- „brat” | brātar- „brat |
*n̥ | > | a | a | *n̥- „nie-” | a- „nie-” | a- „nie-” |
*m̥ | > | a | a | *ḱm̥tóm „sto” | śatám „sto” | satəm „sto” |
*l̥ | > | r̥ | ərər | *wĺ̥kʷos „wilk” | vŕ̥ka- „wilk” | vəhrka- „wilk” |
*r̥ | > | r̥ | ərər | *ḱŕ̥d- „serce” | hŕ̥d- „serce” | zərəd- „serce” |
*i | > | i | i | *linékʷti „opuszcza” | riṇákti „opuszcza” | irinaxti „uwalnia” |
*e | > | a | a | *déḱm̥ „dziesięć” | dáśa „dziesięć” | dasa „dziesięć” |
*ē | > | ā | ā | *h₂nḗr „mężczyzna” | nā „mężczyzna” | nā „mężczyzna” |
*a | > | a | a | *h₂éǵeti „powozi” | ájati „powozi” | azaiti „powozi” |
*ā | > | ā | ā | *méh₂tēr „matka” | mātā́ „matka” | mātar- „matka” |
*o | > | a ~ ā | a ~ ā | *ǵómbʰos „ząb, kołek” | jā́mbha- „ząb, kieł” | – |
*ǵónu „kolano” | jānu „kolano” | zānu- „kolano” | ||||
*ō | > | ā | ā | *dʰoHnéh₂- „ziarno” | dhānā́- „ziarno” | dāna- „ziarno” |
*u | > | u | u | *yugóm „jarzmo” | yugám „jarzmo” | yuga- „jarzmo” |
*ū | > | ū | ū | *mū́s „mysz” | mū́ṣ- „mysz” | pers. mūs „mysz” |
*h₁ | > | ∅ | ∅ | *h₁ésti „jest” | ásti „jest” | asti „jest” |
*h₂ | > | ∅ | ∅ | *h₂ŕ̥tḱos „niedźwiedź” | ŕ̥kṣa- „niedźwiedź” | arəša- „niedźwiedź” |
*h₃ | > | ∅ | ∅ | *h₃ókʷs(i) „oko” | ákṣi „oko” | aši „oko” |
*h₄ | > | ∅ | ∅ | *h₄órǵʰis „jądro” | – | ərəzi- „jądro” |
Rzeczowniki odmieniało się przez trzy liczby: pojedynczą, podwójną, mnogą, przez osiem przypadków: wołacz, mianownik, biernik, narzędnik, celownik, pochodnik, dopełniacz i miejscownik. Rzeczowniki mogły mieć rodzaj męski, żeński lub nijaki. Wołacz, mianownik i biernik były zawsze jednolicie reprezentowane w liczbie podwójnej i wszystkich liczbach rodzaju nijakiego. Rodzaj męski i żeński był związany z płcią opisanego np. zwierzęcia[22].
Przymiotniki odmieniane były jak rzeczowniki (poza tematami -nt i -s), przez trzy rodzaje, oraz były stopniowane przez stopień równy, wyższy i najwyższy[23].
Czasowniki posiadały trzy osoby, trzy liczby, czas przeszły i teraźniejszy, tryb oznajmujący, nakazujący, rozkazujący, życzący, łączący[24].
W słownictwie praindoirańskim znajdują się słowa, dla których nie da się opracować wiarygodnej etymologii praindoeuropejskiej i nie posiadają odpowiedników w innych językach indoeuropejskich. W związku z czym uznaje się, że już do języka praindoirańskiego przechodziły słowa z języków nieindoeuropejskich w III i wczesnym II tysiącleciu p.n.e.[25]
Jednym ze źródeł zapożyczeń jest język rozwiniętej, zurbanizowanej kultury archeologicznej Baktryjsko-Margiańskiej; niektóre z nich to[25]:
Do języka praindoirańskiego zostały zapożyczone też słowa z języków ugrofińskich, np. indoirańskie słowa na ‘marihuanę, konopie’: pii. *bʰangá- z praural. *paŋká-, pii. *k̑aná- z praugrof. *kənä, pii. *ganǰā- z prafińskoperm. *kančá[26].
Istniały też zapożyczenia w drugą stronę, np. wczesne pii. *kētstro- ‘wrzeciono’ > praugrof. *kešträ, por. sa. ćattra : fiń. kehrä[5].
Áwis áćwās-ka
Áwis yasiās wŕ̥ˀnā na āst áćwans dádarća; tam gurúm waj́ʰam waj́ʰantam tam maj́⁽ʰ⁾ā́ntam bʰaram, tam wīrám āćú bʰárantam. Áwis áćwabʰyas áwaučat: „j́ʰr̥d mā rišyati, náram čaćšwi áćwans áj́antam.” Áćwās áwaučánt: „ćrudʰí áwi! J́ʰr̥d nās rišyati čaćšwi, nār, pátis, áwīnām wŕ̥ˀnām gʰarmám wástram tanáwai kr̥náuti awīnām-ka wŕ̥ˀnā na asti.” Tad ćaćruwás áwis aj́rám ábʰuj́at[27].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.