Loading AI tools
ulica w Śródmieściu w Łodzi, Polska Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Aleja Karola Anstadta – aleja w północnej części Śródmieścia Łodzi, w obszarze SIM Fabryczna, o długości około 200 m, łącząca ul. Pomorską z ul. Północną i prowadząca do założonego w latach 80. XIX w. przez rodzinę Anstadtów parku Helenów. Ulica nosi imię Karola Anstadta, XIX-wiecznego łódzkiego przedsiębiorcy, założyciela m.in. pobliskiego browaru.
Fabryczna | |||||||||||||
![]() Widok alei od strony ul. Pomorskiej (wrzesień 2017) | |||||||||||||
Państwo | |||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Miejscowość | |||||||||||||
Długość |
ok. 200 m | ||||||||||||
Przebieg | |||||||||||||
| |||||||||||||
Położenie na mapie Łodzi ![]() | |||||||||||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||||||||||
Położenie na mapie województwa łódzkiego ![]() | |||||||||||||
![]() |
Na całej jej długości obowiązuje ruch dwukierunkowy, jest jednojezdniowa i ma po jednym pasie ruchu w każdym kierunku. Aleja ma status drogi gminnej[1].
Aleja w całości znajduje się w obrębie działalności duszpasterskiej rzymskokatolickiej parafii Najświętszej Maryi Panny Królowej Pokoju[2].
Mierząca 210 metrów długości[3] aleja została wytyczona – jako droga prywatna – prawdopodobnie między 1885 a 1890 rokiem – nie figuruje jeszcze w spisie łódzkich ulic sporządzonym w lutym 1887[4], natomiast jest już widoczna (bez nazwy) na mapie odtwarzającej układ miasta około roku 1890[5]. Wytyczenie ulicy w tym miejscu było podyktowane chęcią ułatwienia dojazdu do prywatnego wówczas parku Helenów, który 26 stycznia 1885 roku został otwarty dla publiczności przez rodzinę Anstadtów[6][7]. Dojazd od strony centrum miasta ulicą Północną był wtedy niemożliwy, ponieważ tuż za skrzyżowaniem z ówczesną ul. Widzewską (ob. ul. Jana Kilińskiego) przebiegała ona przez teren prywatny, należący do Roberta Biedermanna, on zaś nie wyrażał zgody na otwarcie ulicy[uwaga 1]. Anstadtowie poprowadzili więc aleję przez własny teren[6] – od ówczesnej ul. Średniej (ob. ul. Pomorska) do ul. Północnej na wysokości wejścia do parku, omijając w ten sposób zagrodzony odcinek ul. Północnej[12].
Nowa aleja widoczna jest także (nadal bez nazwy) na mapie sporządzonej w latach 1894–1896 przez Władysława Starzyńskiego[13]. Nazwa ulicy Karola Anstadta została jej nadana prawdopodobnie w 1909 lub 1910 roku – pozostawała nienazwana na planie miasta wydanym w 1903 roku nakładem Eugeniusza Starczewskiego przez Wydawnictwo „Podróżnik Polski”[14] oraz na planie z roku 1909, sporządzonym dla potrzeb budowy miejskiej sieci kanalizacyjnej (Płan goroda Łodzi i okriestnostiej. Obszczij płan wodosnabditielnych soorużenij)[15], natomiast na Planie miasta Łodzi z około 1910 roku, wydanym przez Roberta Resigera jako dodatek do kalendarza „Czas” na rok 1911, jest już widoczna pod nazwą ulicy „Ansztadta”[16].
23 grudnia 1898 roku aleją Karola Anstadta (wtedy jeszcze nienazwaną) przejechał pierwszy tramwaj – Herbrand VNB-125 z doczepą I klasy Petersburskiego Towarzystwa Budowy Wagonów (tzw. typ petersburski), inaugurujący uruchomienie transportu tramwajowego w Łodzi. Skład wyruszył o godz. 13:00 z zajezdni przy ul. Nowo-Wysokiej (ob. ul. Tramwajowa) na trasę prowadzącą ulicami: Dzielną (ob. ul. prez. Gabriela Narutowicza) – Piotrkowską – przez Nowy Rynek (ob. pl. Wolności) – Średnią (ob. ul. Pomorska) – ulicą bez nazwy (ob. al. Karola Anstadta) do parku Helenów; tam skręcił w ul. Północną, zawrócił ul. Targową (ob. ul. Seweryna Sterlinga) do ul. Średniej i dalej przez Nowy Rynek pojechał ul. Piotrkowską do domu zajezdnego i Teatru „Paradyż”[17]. Regularne kursy aleją Karola Anstadta rozpoczęły trzy dni później tramwaje linii „3”[18], którą 28 stycznia 1899 roku zastąpiła linia „4” – do niej właśnie odnosi się fragment poematu Kwiaty polskie Juliana Tuwima: Zieloną czwórką się dojedzie / Do zielonego Helenowa[uwaga 2][19][20]. 3 sierpnia 1900 roku dołączyła do niej linia „5”[21].
W okresie I wojny światowej podczas niemieckiej okupacji miasta wprowadzone zostało niemieckojęzyczne nazewnictwo ulic – od 1915 roku ulica Anstadta stała się Anstadtstraße. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przywrócono nazewnictwo w języku polskim, zmieniając jednocześnie w nazwie przedwojennej określenie rodzaju drogi z „ulicy” na „aleję” – przedwojenna ulica Karola Anstadta stała się więc w 1918 roku aleją Karola Anstadta[22] .
Liniowy ruch tramwajów odbywał się aleją Karola Anstadta do 22 września 1928 roku – w tym dniu miał miejsce ostatni kurs do parku Helenów tramwaju linii „4”[20]. Torowisko przetrwało natomiast co najmniej do 1942 roku[23].
W sierpniu 1939 roku pod numerem 7 ukończono budowę gmachu w stylu modernistycznym dla Gimnazjum Męskiego Towarzystwa Żydowskich Szkół Średnich w Łodzi, w którym zajęcia planowano rozpocząć 1 września 1939 roku[24]. Po rozpoczęciu okupacji miasta przez Niemców, 9 września budynek został przez nich zajęty. Dzień później do Łodzi przybył 2. oddział III Specjalnej Grupy Operacyjnej Policji Bezpieczeństwa (Einsatzgruppe III Sicherheitspolizei) pod dowództwem SS-Sturmbannführera Fritza Liphardta i został rozlokowany w budynku gimnazjum. 7 listopada przekształcono go w łódzką placówkę Gestapo, której szefem został Gerhard Flesch (później funkcję tę pełnili kolejno Robert Schefe i Otto Bradfisch). W piwnicach budynku urządzono areszt śledczy, natomiast na sąsiedniej działce od strony ul. Północnej – garaże i magazyny. W pobliskich budynkach zamieszkała kadra placówki (latem 1944 roku tworzyło ją 151 funkcjonariuszy)[25][26][27]. Swobodny wjazd w aleję został z obu stron zamknięty przez niemieckie posterunki[28]. W 1944 roku w siedzibie Gestapo prawdopodobnie został zastrzelony w czasie śledztwa Jan Lipsz[uwaga 3], ps. „Anatol”, mistrz piekarski ze Zduńskiej Woli, członek Związku Walki Zbrojnej, aresztowany 13 czerwca 1944 roku[29]. Placówka Gestapo funkcjonowała do końca okupacji miasta[26]. Na frontowej ścianie budynku znajduje się upamiętniająca ten fakt tablica.
Podczas II wojny światowej okupant nadał alei w 1940 roku niemiecką nazwę Anstadtallee, którą jeszcze w tym samym roku, po wprowadzeniu niemieckiej nazwy miasta Litzmannstadt, zmieniono na Gardestraße (niem. ʻGardeʼ – ʻgwardiaʼ)[22][30].
Po wojnie na krótko przywrócono nazwę przedwojenną – aleja Karola Anstadta. Już 19 stycznia 1946 roku, na uroczystym posiedzeniu Miejskiej Rady Narodowej w sali Teatru Wojska Polskiego, zwołanym z okazji 1. rocznicy zakończenia niemieckiej okupacji Łodzi, prezydium MRN zgłosiło wniosek w sprawie przemianowania alei. Został on przyjęty przez aklamację[31]. Na planie miasta wydanym w 1948 roku przez Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy aleja nosiła więc już nową nazwę: ulica 19 Stycznia – upamiętniającą dzień zakończenia niemieckiej okupacji miasta w 1945 roku i wkroczenie do Łodzi wojsk Armii Czerwonej[22][32].
20 stycznia 1945 roku do Łodzi przybył płk Mieczysław Moczar, któremu towarzyszyło 94 funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa z Białegostoku. W przejętym po niemieckim Gestapo gmachu założyli oni siedzibę Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Łodzi, którego kierownikiem od 23 stycznia 1945 do 1948 roku był Mieczysław Moczar[27][33], w latach późniejszych – m.in. płk Czesław Borecki. W okresie działalności WUBP w budynku więziono i stracono w jego podziemiach m.in.:
Przy ul. 19 Stycznia 7 był także więziony i torturowany w 1946 roku Stanisław Sojczyński[36], a w latach 1950–1951 więźniem tamtejszego aresztu śledczego stał się o. Tomasz Rostworowski – łódzki duszpasterz młodzieży akademickiej[25] . WUBP w Łodzi funkcjonował do 1956 roku. Na frontowej ścianie budynku znajduje się tablica upamiętniająca działanie urzędu i ofiary jego funkcjonariuszy. Wspomnienia z okresu siedmiomiesięcznego pobytu w areszcie WUBP zamieścił w autobiografii zatytułowanej Wczasy w Anstadta Zdrój, wydanej w 2014 roku (Warszawska Firma Wydawnicza, ISBN 978-83-8011-600-9), profesor Edward Kącki – rektor Wyższej Szkoły Informatyki w Łodzi[37].
W budynku pod numerem 10 mieściła się natomiast od stycznia 1946 roku pierwsza siedziba Miejskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (przeniesiona później na ul. Henryka Sienkiewicza 26)[38].
W 1959 roku gmach przy ul. 19 Stycznia 7 został przekazany władzom oświatowym. Początkowo mieściła się w nim Szkoła Podstawowa nr 98, a od roku 1979 stał się siedzibą XII Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Wyspiańskiego[39].
8 sierpnia 1984 roku na ulicę 19 Stycznia powróciła po blisko 56 latach komunikacja miejska – ulicą poprowadzono (bez przystanku) trasę autobusów linii „57” z Kuraka w kierunku autobusowego dworca Północnego PKS. Autobusy wycofano z ulicy już po miesiącu, ponownie wróciły dopiero 1 lipca 1997 roku[40][41].
27 maja 1994 roku Uchwałą nr LXXVI/719/94 Rady Miejskiej w Łodzi ulicy 19 Stycznia nadano nazwę alei Karola Anstadta, przywracając tym samym nazwę obowiązującą w dwudziestoleciu międzywojennym i roku 1945[uwaga 5][42].
12 lipca 2007 roku Rada Miejska w Łodzi podjęła uchwałę w sprawie wzniesienia pomnika Ofiar Komunizmu dla upamiętnienia Rodaków, którzy padli ofiarą totalitarnego systemu komunistycznego w latach 1919–1989[43]. Pomnik, autorstwa Wojciecha Gryniewicza, został odsłonięty 12 grudnia 2009 roku, na wprost gmachu dawnej siedziby Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Łodzi, jako pierwszy w Polsce monument poświęcony ofiarom represji komunistycznych[44]. Odbywają się przed nim uroczystości i manifestacje dla upamiętnienia ofiar tych represji – m.in. z okazji rocznic agresji ZSRR na Polskę[45], Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”[46], rocznic wprowadzenia w Polsce stanu wojennego[47][48].
W zakresie bezpieczeństwa ruchu drogowego w latach 2011–2013 aleja należała do ulic całkowicie bezpiecznych – w tym okresie nie wydarzył się na niej żaden wypadek[49].
Wiosną 2017 roku po raz kolejny poprowadzono aleją trasę autobusów miejskich (linii „85A” i „85B”), a niecały rok później – ponownie linii „57”[50].
W październiku 2018 roku pojawiła się informacja o planowanych przez Instytut Pamięci Narodowej i Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego badaniach archeologicznych na terenie podwórzy posesji pod numerami 7 i 9 (a także posesji sąsiadujących), czyli w dawnym kompleksie obiektów Gestapo (1939–45) i Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (1945–56). W zamierzeniach IPN znalazło się ponadto przeprowadzenie wywiadów z żyjącymi świadkami wydarzeń lat 1945–59[51]. W planie założono, że prace badawcze rozpoczną się w kwietniu 2019 roku[52].
Badania archeologiczne, przeprowadzone w czerwcu i lipcu 2019 roku przez archeologów, antropologów i historyków z IPN przy wsparciu finansowym Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej, doprowadziły do odkrycia prawdopodobnie poniemieckiej instalacji hydrotechnicznej, klatki Faradaya, książek w języku jidysz, maszynopisów (m.in. częściowo spalonych dokumentów w języku niemieckim) i rękopisów, szkolnych pomocy naukowych oraz naczyń ceramicznych z czasów wojny z terenu Protektoratu Czech i Moraw, a także szczelin ze śladami wapna. W tym samym okresie etnolodzy przeprowadzili blisko 30 wywiadów z żyjącymi świadkami – osobami przesłuchiwanymi przez funkcjonariuszy Gestapo i WUBP oraz okolicznymi mieszkańcami[28][53].
okres obowiązywania[22] |
nazwa[22] |
---|---|
przed 1909–1910 | nienazwana[14][15] |
1910–1915 | ulica Karola Anstadta (Ansztadta)[16] |
1915–1918 | Anstadtstraße |
1918–1940 | aleja Karola Anstadta |
1940 | Anstadtallee[54] |
1940–1945 | Gardestraße[30] |
1945–1946 | aleja Karola Anstadta[31] |
1946–1994 | ulica 19 Stycznia[31] |
od 1994 | aleja Karola Anstadta[42] |
Aleja Karola Anstadta (wtedy pod nazwą ulicy 19 Stycznia) została uwieczniona w serialu telewizyjnym Niewiarygodne przygody Marka Piegusa (1966) w reż. Mieczysława Waśkowskiego – na początku odc. 3 (Przygoda trzecia, czyli nieprawdopodobne spiętrzenie wokół akcji „Flaszka”, czyli pierwsze spotkanie ze złodziejem tornistrów) widoczne jest skrzyżowanie ulic Północnej i 19 Stycznia[55][56].
Według stanu na sierpień 2016 roku do gminnej ewidencji zabytków miasta Łodzi były wpisane dwie kamienice przy al. Karola Anstadta (pod numerami 1 i 3) oraz gmach XII Liceum Ogólnokształcącego pod numerem 7[58].
Aleją Karola Anstadta kursują autobusy komunikacji miejskiej MPK – Łódź, choć nie ma przy niej przystanku (trasa stała według stanu na wrzesień 2024, nie uwzględniono ewentualnych tymczasowych zmian trasy i linii zastępczych)[60]:
Najbliższe przystanki znajdują się na ul. dr. Seweryna Sterlinga przy posesji pod numerem 12 (nr 1083) i na ul. Północnej przed gmachem Teatru Muzycznego (nr 0860) – w kierunku stadionu KS „Budowlani” Łódź, Marysina, Arturówka i Stoków – oraz na ul. Północnej przed skrzyżowaniem z ul. hm. Aleksandra Kamińskiego (nr 0861) i na ul. dr. Seweryna Sterlinga przed skrzyżowaniem z ul. Pomorską (nr 1084) – w kierunku osiedla Piastów-Kurak, dworca Łódź Fabryczna, centrum handlowego Port Łódź i dworca kolejowego w Pabianicach[62].
W przeszłości aleją Karola Anstadta kursowały:
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.