Tablica pamiątkowa, ul. Tamka, upamiętniająca żołnierzy WSOP Elektrownia w powstaniu warszawskimTablica upamiętniająca walki prowadzone przez Batalion WSOP „Dzik”. Warszawa, Nowe MiastoTablica upamiętniająca żołnierzy IV Rejonu AK 41 Kompanii WSOP na Kościele Wszystkich Świętych w Warszawie
Inicjatorem powołania służby, był Delegat Rządu na KrajCyryl Ratajski „Wartski”[5]. Oddziały miały m.in. wcielić organizowane oddziały wojskowe Stronnictwa Ludowego, krypt. „Trójkąt” oraz Polskiej Partii Socjalistycznej, krypt. „Koło”. Według tej koncepcji oddziały Stronnictwa Ludowego miały tworzyć „Straż Ochrony Wiejskiej”[6], zaś PPS organizować oddziały na terenie miast i ośrodków robotniczych. Pierwsze dyskusje nad statutem Służby przeprowadzono na jesieni 1940 roku. Jednak wiosną 1941 przedstawiciele Stronnictwa Ludowego, sprzeciwili się koncepcji udziału w strukturach wojskowych tworząc własne oddziały Straży Chłopskiej „Chłostra”. Ostatecznie WSOP został zorganizowany w początkach 1943 bez udziału ludowców. Najsilniejsze struktury Służby istniały w Warszawskim Okręgu AK. W meldunku nr 109 z 31 stycznia 1942 gen. Rowecki określił stany WSOP w poszczególnych okręgach:
Warszawski Okręg AK – wyznaczono inspektora okręgu oraz inspektorów obwodów. Zakończono klasyfikację obiektów i zadań. Ustalono liczbę oddziałów i wyznaczono ok. 40% dowódców plutonów i 15% dowódców drużyn.
Okręg Województwa warszawskiego – wyznaczony inspektor okręgu, oraz inspektorzy obwodów. Nie zakończono klasyfikacji obiektów. Wyznaczono część dowódców plutonów i drużyn.
Lubelski Okręg AK – wyznaczono inspektora okręgu, oraz inspektorów obwodów (z wyjątkiem Lublina). Klasyfikacja obiektów zakończona. Wyznaczono 40% dowódców plutonów, drużyn i sekcji.
Kielecki Okręg AK – wyznaczono inspektora okręgu i inspektorów obwodowych. Klasyfikacja obiektów i obsadzanie dowódców w toku.
Krakowski Okręg AK – inspektor okręgu i 75% inspektorów obwodowych wyznaczono. Klasyfikacja obiektów i obsadzanie dowódców w toku.
Łódzki Okręg AK – praca organizacyjna w toku, brak szczegółowych danych.
Śląski Okręg AK – rozkaz tworzenia SOP nie został wydany. Miało to nastąpić w lutym 1942.
Wileński Okręg AK – praca nad SOP rozpoczęta. Oddziały powstają z dotychczasowych oddziałów ochronnych ZWZ[7].
W meldunku organizacyjnym Dowódcy Armii Krajowej za okres od 1 września 1942 do 1 marca 1943 określono stan organizacji WSOP:
Warszawski Okręg AK – ustalono ostatecznie zadania dla oddziałów ochronnych i obwodowych[8];
Lubelski Okręg AK – stan oddziałów nadal niewystarczający, choć zwiększono stany oddziałów, wzmocniono kadrę dowódczą oraz wyznaczono obiekty wymagające ochrony[9];
Kielecki Okręg AK – dokonano ostatecznego przydziału obiektów przeznaczonych do ochrony i rozpoczęto szkolenie oddziałów do oczekujących ich zadań[10];
Krakowski Okręg AK – organizację oddziałów wykonano 75% w stosunku do przyszłych zadań. Na terenie Krosna podjęto budowę oddziałów od nowa[10];
Łódzki Okręg AK – brak kierownika WSOP, praca nie rozpoczęta ze względu na brak ludzi w terenie[11];
Białostocki Okręg AK – oddziały w organizacji. Na terenie każdej gminy istnieje drużyna lub pluton WSOP[12];
Wileński Okręg AK – rozpoczęto organizację oddziałów szkieletowych[14];
Wołyński Okręg AK – ze względu a brak elementu polskiego nie tworzy się oddziałów[14].
Według meldunku Komendanta Głównego AK za okres od 1 marca 1943 do 31 sierpnia 1943 wskazano, że przeprowadzono realizację wytycznych i zadań ujętych w instrukcji WSOP, oraz opracowano wytyczne szkolenia i instrukcje o asystencji wojskowej. Wytyczne te jednak przepadły w związku z aresztowaniem inspektora głównego[15].
Obszar Nr I Warszawa – w podokręgach lewobrzeżnym i prawobrzeżnym organizacja plutonów WSOP nadal niekompletna, osiągnięto dotąd 65% wymaganych stanów[16];
Warszawski Okręg AK – zadania dla oddziałów WSOP uzgodniono z zadaniami bojowymi[17];
Lubelski Okręg AK – zadania dla WSOP wyznaczone, stan plutonów wystarczający[18];
Kielecki Okręg AK – organizowanie oddziałów WSOP ukończone. Ilość oddziałów w znacznej części pokrywa zapotrzebowanie wynikające z przydzielonych zadań. Plutony uzupełnione do pełnych stanów[19];
Krakowski Okręg AK – organizacja WSOP daleko posunięta, uzupełniano oddziały szkieletowe do pełnej obsady[20];
Śląski Okręg AK – z braku dostatecznej ilości ludzi WSOP nie zorganizowano[21];
Łódzki Okręg AK – ze względu na brak kadry i dostatecznej liczby ludzi, nie zorganizowano oddzielnych oddziałów WSOP[22];
Białostocki Okręg AK – organizacja WSOP następuje powoli, stany stopniowo uzupełniane a zadania wyznaczane[23];
Lwowski Obszar AK – ze względu na brak ludzi nie tworzy się oddzielnych oddziałów WSOP, natomiast przy oddziałach bojowych tworzone są czwarte drużyny z przeznaczeniem na WSOP[24].
W meldunku za okres od 1 września 1943 do 29 lutego 1944 Komendant Główny AK meldował, iż „przygotowania oddziałów WSOP do wykonania zadań posunęły się naprzód”[25].
Zadania WSOP
WSOP miało odciążyć oddziały zbrojne podczas opanowania terenu, oraz po jego opanowaniu od służby ochronnej i wartowniczej, oraz zapewnić porządek i bezpieczeństwo publiczne na obszarze objętym powstaniem, gdy władze bezpieczeństwa nie mogły go zapewnić własnymi siłami. Zgodnie z przyjętym statutem, w wypadku wybuchu powstania głównymi zadaniami WSOP-u miały być:
współdziałanie z oddziałami bojowymi przy opanowaniu ważnych obiektów w celu przejęcia ich ochrony;
ochrona obiektów ważnych dla działań wojennych oraz obiektów użyteczności publicznej (obiektów przemysłowych, urzędów, stacji kolejowych, poczty);
zwalczanie nieprzyjacielskiej akcji spadochronowej i partyzanckiej;
zwalczanie dywersji, sabotażu i zaburzeń masowych;
Do zadań WSOP miały należeć także dozór nad jeńcami oraz obrona przeciwlotnicza, przeciwgazowa i przeciwpożarowa[26]. W razie konieczności oddziały WSOP miały być użyte do walki na równi z oddziałami bojowymi[27]. Dość wyraźnie oddzielano funkcje policyjne PKB od zadań WSOP. W referacie Komendanta Głównego AK na posiedzeniu Krajowej Reprezentacji Politycznej w październiku 1943, gen. Tadeusz Bór-Komorowski stwierdził m.in.:
Przede wszystkim konieczne jest zorganizowanie już w konspiracji siły politycznej w postacie jednolicie i sprężyście dowodzonego i silnego PKB. Zaznaczyć muszę, że nie należy przy tym zbytnio liczyć na siły WSOP, która ma swoje odrębne, wojskowe zadania i bez uszczerbku dla ich wykonania nie może udzielać pomocy czynnikom cywilnym[28]
Struktura WSOP
Na czele WSOP stał Główny Inspektor wchodzący w skład Komendy Głównej Armii Krajowej. Według niektórych źródeł pierwszym głównym inspektorem SOP na początku 1941 był Stanisław Tabisz „Piotrowski”, który jednak zrezygnował, lub co bardziej prawdopodobne nie podjął funkcji z uwagi na zastrzeżenia Stronnictwa Ludowego[29].
Następnie, funkcję głównego inspektora pełnili: ppłk Władysław Galica „Poręba” (od lipca 1941 do aresztowania w czerwcu 1943), płk Józef Koczwara „Zbigniew” (od czerwca 1943 do października 1944). Według niektórych źródeł inspektorem głównym WSOP przed powstaniem był płk Edward Biernacki „Wilk”[30]. Od początku 1943 zastępcą Inspektora Głównego był ppłk Adam Borkiewicz „Leszczyński”, zaś funkcję szefa łączności i sekretariatu pełniła od 1941 do czerwca 1943 Maria Gawrońska „Ludmiła”[4].
Na poziomie okręgów funkcjonowali inspektorzy okręgowi, którzy podlegali komendantowi okręgu AK, na poziomie obwodów inspektorzy obwodowi, zaś na poziomie rejonów podinspektorzy. Oddziały WSOP formowane były jak oddziały liniowe: w sekcje, drużyny, plutony i kompanie. Początkowo organizowane szkieletowo (dowódcy plutonów i drużyn z zastępcami oraz dowódcy sekcji). Przewidywano wypełnienie składów w trakcie pogotowia przez zaciąg przygotowanych osób, lub po powstaniu drogą przymusowego poboru roczników 1891-1903 oraz ochotników roczników przedpoborowych i starszych powyżej 1891 roku[31]. W drugiej połowie 1942 w ramach SOP utworzono formację „Użyteczności Publicznej”, obejmującej jednostki ochronne wydzielone z pracowników poszczególnych instytucji i przedsiębiorstw, które miały zapewnić funkcjonowanie tych instytucji na rzecz ludności cywilnej. Wydzielone oddziały w uzgodnieniu z inspektorami organizowały plutony ochronne i zadania związane ze zdobyciem i ochroną obiektu[32].
WSOP Okręgu Warszawskiego
W Okręgu Warszawskim AK WSOP występował pod kryptonimem: „Niagara” „O”;
Inspektor – ppłk Franciszek Znamirowski „Narciarz”[33] (aresztowany w czerwcu 1943 wraz z inspektorem głównym WSOP[34]; mjr rez. art. Antoni Łocz „Promień”. Natomiast według informacji A. Sanojcy ostatnim inspektorem był kpt. Kazimierz Karaszewski „Gedrojć” „Wołk”[10]. Natomiast według K.Zarzyckiego i innych źródeł pełnił on funkcję I zastępcy Obwodu I WSOP zaś w marcu 1944 został przeniesiony na stanowisko inspektora WSOP Obwodu VII)[35].
zastępca – kpt. rez. Adolf Vertun „Blondyn”;
adiutant – ppor. rez. piech. NN „Krzyżan”;
Inspektorat Okręgowy WSOP składał się z następujących komórek:
Referat organizacyjny – kpt. rez. Adolf Vertun „Blondyn” (dział ewidencyjno-personalny, dział łączności);
Referat informacyjny – strz. z cenz. Wacław Riidiger „Nilski”, „Żuraw”; (dział prasowy, dział bezpieczeństwa, dział obozów jenieckich);
Referat wyszkolenia i kontroli – kpt. rez. Zygmunt Marynowski „Mat”;
Referat gospodarczy – strz. NN „Niebieski” (dział pieniężny, dział żywnościowy, dział kwaterunkowy, dział taborowy, dział broni i sprzętu);
Referat Sanitarno-Weterynaryjny – plut. z cenz. lek.med. Juliusz Majkowski „Fenol” (dział służby zdrowia, dział weterynaryjny);
Referat użyteczności publicznej – kpt. rez. Stanisław Skibniewski „Nelson”, „Cubryna”; (podlegały mu Zgrupowanie Użyteczności Publicznej WSOP „N-9215” (Warszawska Elektrownia Miejska, 6 plutonów) oraz Pluton Użyteczności Publicznej WSOP „Nenufar” (Elektrownia Pruszkowska);
Referat Wojskowej Służby Kobiet – strz. Leontyna Maria Urbanowicz „Nasturcja”
Natomiast według Antoniego Sanojcy inspektorat okręgowy w Warszawie składał się z referatów: Organizacyjnego (werbunek, ordre de bataille, łączność, ewidencja, instrukcja); Bezpieczeństwa (obserwacja ośrodków zagrożonych akcją antypaństwową, instruowanie w zakresie przygotowania obsady obiektów chronionych); Obrony Przeciwlotniczej (organizacja specjalnych oddziałów, łączność, dobór kadr dowódców pododdziałów); Sanitarny (obsada ochronna ośrodków zdrowia; organizacja patroli sanitarnych dla plutonów WSOP, oddziałów ratowniczo-sanitarnych); Kontroli i Szkolenia (kontrola pracy w dzielnicach, szkolenie taktyczne); Użyteczności Publicznej (organizacja oddziałów ochronnych, łączność wewnętrzna i zewnętrzna, szkolenie, współpraca z innymi komórkami inspektoratu)[36].
W poszczególnych obwodach stan przedstawiał się następująco:
inspektor – kpt. Adolf Miniasiewicz „Adam”, „Narcyz” (areszt. grudzień 1942); por. rez. Witold Gorayski „Kołczan” „Sopiński”[37] (zg. 26 sierpnia 1944); I zastępca – kpt. Kazimierz Karaszewski „Gedrojć” „Wołk” (do marca 1944); kpt. Jerzy Kowanacki „Jeżewski” (od marca 1944); II zastępca – ppor. Tadeusz Sztalkopf „Zarzycki Kazimierz” (do kwietnia 1944);
Referat organizacyjny – ppor. cz. woj. Marcelli Truszewski „Misiewicz Ryszard”
Referat wyszkolenia i kontroli – kpt. sł. st. art. Andrzej Paulo de Silva „Szczęsny
Referat sanitarny – dr med. Adam Jarmoliński
Referat gospodarczy – kpt. rez. dr Józef Stojanowski „Praswój”;
W dyspozycji obwodu 101 kompania WSOP – dowódca kpt. lek. Bohdan Didkowski „Newel”;
Podinspektoraty rejonowe
Rejon I – podinspektor por. rez. Tadeusz Okolski „Dzik” (15 plutonów w ramach czterech kompanii jako batalion);
Rejon II – podinspektor pkt. Zygmunt Netzer „Kryska Mikołaj” (12 plutonów w ramach czterech kompanii jako batalion);
Rejon III – podinspektor por. rez. Kazimierz Konar „Żbikowski” (9 plutonów działających w ramach IV Zgrupowania oraz 4 plutony w dwóch kompaniach jako VI Zgrupowanie);
Rejon IV – podinspektor ppor.cz. woj. Tadeusz Sztalkopf „Zarzycki Kazimierz” (6 plutonów jako IX Zgrupowanie, 6 plutonów jako X Zgrupowanie, 3 plutony oraz 47 kompania użyteczności publicznej jako XI Zgrupowanie);
41 kompania z Rejonu 4 Obwodu Śródmieście weszła jako 9 kompania Batalionu „Kiliński”, a następnie jako 4 kompania w skład nowego batalionu szturmowego „Rum”[2].
W Obwodzie Ochota walczył 40-osobowy pluton WSOP pod dowództwem ppor. Hugona Kassura Szadkowskiego”. Oddział miał zająć gmach gimnazjum Szachtmajerowej przy ul. Białobrzeskiej 44, który miał zostać przeznaczony na szpital dla ludności cywilnej[43]. Pluton przyłączył się do oddziału por. por. Andrzeja Chyczewskiego „Gustawa” organizującego „Redutę Kaliską” i przejął gmach gimnazjum obsadzając go do 5 sierpnia. W nocy z 9 na 10 sierpnia wraz z całą załogą „Reduty Kaliskiej” przedostał się przez Pęcice do lasów chojnowskich. W trakcie odwrotu zginął dowódca plutonu ppor. „Szadkowski”[44].
W Obwodzie Mokotów walczył VI batalion WOSP, w składzie 262 żołnierzy (w tym 25 łączniczek i sanitariuszek), z czego 110 żołnierzy stanowiła 2 kompania. Oddziały WSOP podporządkowane były dowódcy pułku „Baszta”, wspierając kompanię K3. 3 kompania od 18 sierpnia pełniła funkcję żandarmerii w obwodzie. Na Sadybie (Rejon 5) walczyła odrębnie 8 kompania WSOP pod dowództwem por. Wenancjusza Kuklińskiego „Romana (ok. 100 żołnierzy). Została ona rozbita zaś część powstańców przedostała się do lasów kabackich wchodząc w skład kompanii „Sadyba”, od 23 sierpnia walcząc ponownie na Mokotowie[45].
Oddziały WSOP wchodziły też w skład zgrupowań bojowych m.in. podległe okręgowi warszawskiemu, Zgrupowanie Użyteczności Publicznej WSOP „N-9215” (Warszawska Elektrownia Miejska) weszło w skład Zgrupowania „Krybar” na Powiślu. Załoga Elektrowni w Pruszkowie zdobyła 1 sierpnia obiekt i utrzymywała go do rana.
Według ustaleń Adama Borkiewicza, w trakcie powstania zginęło 7 inspektorów obwodowych (na siedmiu), 112 oficerów i około 1200 szeregowych na 3500 zmobilizowanych[46].
AntoniSanojca:Zarys struktury organizacyjnej Okręgu Warszawskiego ZWZ-AK wrzesień 1939 – lipiec 1944 [w:] Warszawa lat wojny, okupacji i odbudowy 1939-1944.T.I.Warszawa:Państwowe Wydawnictwo Naukowe,1973,s.138.
AntoniSanojca:Zarys struktury organizacyjnej Okręgu Warszawskiego ZWZ-AK wrzesień 1939 – lipiec 1944, [w:] Warszawa lat wojny, okupacji i odbudowy 1939-1944.T.I.Warszawa:Państwowe Wydawnictwo Naukowe,1973,s.137.
AdamBorkiewicz:Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej.Warszawa:1957,s.701.
Armia Krajowa w dokumentach 1939-1945, Wrocław-Warszawa-Kraków 1990, Tom II, ISBN83-04-03630.
MarekM.Ney-KrwawiczMarekM., Komenda Główna Armii Krajowej 1939-1945, Warszawa: „Pax”, 1990, ISBN83-211-1055-X, OCLC830063023. Brak numerów stron w książce