Loading AI tools
wieś w województwie mazowieckim Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Goworowo – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrołęckim, w gminie Goworowo[4][6].
wieś | |
![]() Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Goworowie | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Powiat | |
Gmina | |
Liczba ludności (2011) | |
Strefa numeracyjna |
29 |
Kod pocztowy |
07-440[3] |
Tablice rejestracyjne |
WOS |
SIMC |
0510072[4] |
Położenie na mapie gminy Goworowo ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() | |
Położenie na mapie województwa mazowieckiego ![]() | |
Położenie na mapie powiatu ostrołęckiego ![]() | |
![]() | |
Strona internetowa |
W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa ostrołęckiego.
Miejscowość jest siedzibą gminy Goworowo.
Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z dokumentu 1505 roku, w którym występuje Gotard z Kargoszyna, pleban Goworowa[7]. Okolica była częścią tzw. księstwa sieluńskiego, kompleksu dóbr należących do prepozyta płockiego, czyli proboszcza kościoła katedralnego w Płocku. Goworowo było już wówczas prawdopodobnie niemała osadą, o czym świadczy dokument erekcyjny altarii wystawiony przez biskupa Andrzeja Noskowskiego z 1556 roku. Dokument poświadcza, że parafia goworowska miała kilku kapłanów, a ich przełożony nosił tytuł rektora[8]. Przy kościele znajdowała się szkoła, w której pracowali scholastyk i minister scholae[8].
11 listopada 1693 roku został w Goworowie konsekrowany nowy kościół przez biskupa płockiego Andrzeja Chryzostoma Załuskiego[8]. Dwa lata wcześniej ówczesny proboszcz Michał Latyczowski założył w Goworowie arcybractwo różańca świętego[8]. W tym samym okresie Marianna z Radzimińskich, wdowa po wojskim nurskim Florianie Brzezińskim, ufundowała przy kościele w Goworowie kaplicę murowaną św. Franciszka, która spłonęła w 1880 roku[8]. W Goworowie znajdował się również wówczas szpital, który spłonął w 1749 roku, lecz został niedługo odbudowany przez altarystę Adama Chlewickiego[9].
W XVIII wieku Goworowo było wsią kościelną, leżało w ziemi łomżyńskiej na Mazowszu[10]. W 1731 roku niezrealizowany przywilej na lokację miasta w Goworowie otrzymał prepozyt płocki Teodor Czartoryski[11]. Na początku 1777 roku kościół został rozebrany, msze odprawiane były w kaplicy, by w 1780 powrócić do nowego kościoła[12]. Encyklopedia Orgelbranda opisuje kościół goworowski jako nieciekawy architektonicznie, ale podkreśla wartość artystyczną i starożytność ołtarza głównego, którego kolumny skręcone były z dwóch walców z motywami roślinnymi, zwieńczonych figurami Adama i Ewy pod drzewami, zaś po ich bokach znajdowały się figury Jezusa Chrystusa i św. Floriana[13].
Po pokoju tylżyckim z 1807 roku, wieś wraz z całą gminą i innymi ziemiami wchodzącymi w skład księstwa sieluńskiego została przekazana w użytkowanie marszałkowi Francji Michałowi Neyowi[14]. W 1817 roku wieś liczyła 26 domów i 147 mieszkańców, dziesięć lat później było to już 40 domów i 196 mieszkańców. Kościół został konsekrowany przez biskupa pomocniczego płockiego Wawrzyńca Gutowskiego dopiero w 20 czerwca 1830 roku[15]. W 1829 zakończona została budowa murowanej plebanii, zaś w 1833 roku powstał cmentarz parafialny, obu tych fundacji dokonał proboszcz Teodor Offmański[15]. W 1836 roku wykończony został nowy wikariat[15]. W 1855 roku na cmentarzu parafialnym powstała kaplica rodziny Górskich, wystawiona przez Mikołaja Górskiego[15].
W 1859 roku spłonęła niemal cała wieś, ocalała jedynie plebania i kościół. Nastąpił wówczas szybki rozwój miejscowości, związany z wyprzedażą gruntów. Zaczęli też w większej liczbie napływać Żydzi. W latach 80. XIX wieku wieś liczyła 101 domów i 1485 mieszkańców[16]. Dodatkowo na rozwój wsi wpływ miało oddanie do użytku kolei żelaznej, łączącej Ostrołękę z Warszawą, 22 września 1897 roku. Kolejny proboszcz Antoni Grodzki dokonał remontu kościoła, ogrodzenia cmentarza, a także budowy dzwonnicy murowanej przy kościele (budowa rozpoczęła się w 1872 roku)[15].
17 czerwca 1880 roku wybuchł pożar w kościele, który spłonął wraz z całym wyposażeniem[15]. Budowa nowego kościoła finansowana była ze składek publicznych, głównymi ofiarodawcami byli proboszcz Antoni Grodzki oraz dziedzic Mikołaj Glinka ze Szczawina, którzy ofiarowali po 3 tys. rubli[15]. Do budowy kościoła utworzono cegielnię[15]. Autorem projektu był Feliks Nowicki, który zaprojektował neoromański kościół trzynawowy, zwieńczony dwiema gotykizującymi wieżami[15]. Kościół został konsekrowany 12 czerwca 1887 roku przez biskupa pomocniczego płockiego Henryka Piotra Kossowski[15].
Obecność żydowskiego kahału poświadczona jest w Goworowie dla roku 1765[17]. W spisach pogłównego płaconego przez Żydów na Mazowszu dla lat 1735 i 1737 Goworowo nie jest wymieniane[18], tak więc pojawienie się ludności żydowskiej w Goworowie musiało nastąpić między tymi dwiema datami. Większa osada żydowska, być może starsza, znajdowała się w leżącej po drugiej stronie Orza Wólce Brzezińskiej, gdzie ok. 1765 roku znajdowała się szkoła żydowska i dom modlitwy[9]. W 1781 roku w Goworowie mieszkało 138 Żydów, zaś w 1802 roku już 310. Było to efektem zniesienia przywilejów de non tolerandis Judaeis przez rząd pruski, co spowodowało gwałtowny napływ ludności żydowskiej ze wsi do miast i miasteczek[19]. W 1895 roku Żydzi goworowscy brali udział w gaszeniu pożaru kościoła i zabudowań parafialnych. Zaś w 1906 roku, z okazji wizyty biskupa płockiego Apolinarego Wnukowskiego, delegacja gminy żydowskiej z rabinem na czele brała udział w powitaniu ordynariusza. Spięcia pomiędzy ludnością polską a żydowską narastały. Jednym z jej przejawów było rozpowszechnione w całej Polsce, wspierane przez Kościół, zakładanie polskich zakładów i sklepów. I tak w Goworowie w 1908 założono herbaciarnię dla członków Związku Katolickiego, zaś w 1910 otwarto czwarty już polski sklep[20].
Na początku XX wieku wśród polskich Żydów zaczął rozpowszechniać się syjonizm, dotarł on również do Goworowa. W miasteczku powstała silna organizacja syjonistyczna, założona 2 października 1917 roku, jej przewodniczącym został Ciechanower. W 1913 roku w Goworowie żyło 2154 osoby, z czego 2020 było Żydami.
Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku ówczesną osadę miejską zamieszkiwało 1187 osób, 95 było wyznania rzymskokatolickiego, 7 ewangelickiego a 1085 mojżeszowego. Jednocześnie 217 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową a 970 żydowską. Było tu 138 budynków mieszkalnych[21]. Miejscowość należała do miejscowej parafii rzymskokatolickiej. Podlegała pod Sąd Grodzki w Ostrołęce i Okręgowy w Łomży; mieścił się tu urząd pocztowy, który obsługiwał teren gminy[22].
W okresie międzywojennym majątki ziemskie mieli tu Rościszewscy, ogółem dwa folwarki zajmowały 633 mórg[23].
W wyniku agresji niemieckiej we wrześniu 1939 wieś znalazła się pod okupacją niemiecką. W okresie od października 1939 do stycznia 1945 wchodziła w skład Starostwa Powiatowego w Ostrowi Mazowieckiej w Dystrykcie Warszawskim Generalnego Gubernatorstwa[24][25][26].
7 września 1939 Wehrmacht wraz z oddziałami SS wkroczyły do Goworowa od strony miejscowości Szczawin. Nazajutrz w wiosce pojawiły się grupy operacyjne (Einsatzgruppen), które przystąpiły do mordów na ludności żydowskiej i polskiej. W wiosce przebywali wówczas nie tylko jej mieszkańcy, ale także uciekinierzy z Ostrołęki, Pułtuska, Różana i Ostrowi Mazowieckiej[27].
9 września 1939 Niemcy zapędzili ludność żydowską do synagogi z zamiarem podpalenia jej. Gdy okna i drzwi szczelnie zamknięto, sprawcy oblali budynek benzyną i podpalili. Wówczas na miejscu pojawił się wyższy rangą oficer Wehrmachtu, który nakazał wypuścić Żydów z synagogi, postrzegając ten czyn jako zbyt okrutny. Wobec tego Żydzi zostali wypędzeni z wioski i nakazano im się udać za rzekę Orz. Koczowali tam przez trzy dni, do momentu, gdy zostali stamtąd przepędzeni przez Niemców[28][27]. Zachowała się relacja naocznego świadka tego incydentu, która przechowywana jest w archiwum instytutu Yad Vashem. W następujący sposób Cwi Riżik wspominał to zdarzenie: „Zostaliśmy zamknięci ze wszystkich stron. Drzwi i okna zabito deskami. Przez nieliczne wąskie szczeliny można było dostrzec Niemców kopiących doły na rogach domu. Według wszelkiego prawdopodobieństwa mieli zamiar wysadzić synagogę wraz z nami w powietrze. Wybuchła straszna panika. Ludzie zaczęli płakać i krzyczeć”[28].
17 lipca 1943 r. żandarmi niemieccy z posterunku w Goworowie rozstrzelali na stacji kolejowej w Goworowie 9 Polaków[26].
Niemieckie zbrodnie z obszaru okupowanej gminy Goworowo były przedmiotem postępowań Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Warszawie, prokuratury w Düsseldorfie (wyznaczyła ją do tego zadania Centrala Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu), a także Instytutu Pamięci Narodowej[26].
Goworowo jest także ośrodkiem parafii pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. Parafia została pierwotnie erygowana pod wezwaniem Świętego Krzyża ok. 1315 roku, co czyni ją jedną z najstarszych parafii na południe od Narwi (np. parafia w Ostrołęce powstała dopiero na przełomie XIV i XV wieku)[29]. Inicjatorem powstania parafii goworowskiej był prepozyt katedry płockiej Florian z Kościelca, późniejszy biskup płocki.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.