Loading AI tools
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Bahía (wym. [baˈi.ɐ]) – jeden z 26 stanów Brazylii, położony w Regionie Północno-Wschodnim. Od północy graniczy ze stanem Pernambuco, od zachodu ze stanami Piauí, Tocantins i Goiás, południa ze stanami Minas Gerais i Espírito Santo, a wschodnią granicę wyznacza Ocean Atlantycki.
Stan | |||||
Miasto Salvador | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Siedziba | |||||
Kod ISO 3166-2 |
BR-BA | ||||
Gubernator |
Rui Costa[1] | ||||
Powierzchnia |
564 733,081 km²[2] | ||||
Populacja (2010) • liczba ludności |
| ||||
• gęstość |
24,82 os./km²[2] | ||||
Położenie na mapie![]() | |||||
Strona internetowa |
W 2010 stan liczył 14 016 906 mieszkańców[2]; dla porównania, w 1970 było ich 7420,9 tys.[3] Z wyjątkiem wąskiego pasa nadbrzeżnych nizin powierzchnia stanu jest wyżynno-górzysta (Wyżyna Brazylijska), pocięta dolinami rzecznymi (m.in. São Francisco). W środkowej części leży płaskowyż Chapada Diamantina[3] (objęty parkiem narodowym). Na wybrzeżu roczna suma opadów przekracza niekiedy 1400 mm, w interiorze jest to co najwyżej 640 mm. Na wybrzeżu rośnie Hancornia (ang. mangaba); w estuariach można spotkać namorzyny. Piaszczysta, gliniasta gleba na nadbrzeżnych równinach porośnięta jest przez las wiecznie zielony. Przykładem zwierząt zamieszkujących lasy Bahii są leniwce dwupalczaste; w interiorze występują ibisy szkarłatne, kondory królewskie i pancerniki olbrzymie[4].
Nazwa stanu Bahia pochodzi od Zatoki Wszystkich Świętych (Bahia de Todos os Santos), nad którą leży stolica stanu, Salvador. Od zatoki pochodzi też nazwa jednej z pierwszych kapitanii w Brazylii (Capitania da Bahia de Todos os Santos). W 1821 kapitania została przekształcona w prowincję, a w 1889 w stan Bahia. Zatoka została tak nazwana przez Amerigo Vespucciego, który odkrył ją 1 listopada 1502.
Pisownia słowa „bahia” jest dawnym i nieużywanym obecnie zapisem słowa „baía”, to znaczy zatoka, którego używa się współcześnie. Stara nazwa zachowała się w określeniu nazwy stanu Bahia i zatoki, nad którą leży, jednak już słowo baiano, którym określa się mieszkańca stanu Bahia, jest zgodne ze współczesną pisownią[5].
Terytorium stanu Bahia było zamieszkane przez Indian na wiele lat przed przybyciem Europejczyków. Pierwsze formy świadczące o bytności Indian na tych terenach to sambaquis, kopczyki z muszli – najstarszym z nich jest Pedra Oca w Periperi, obecnej dzielnicy Salvadoru, datowany na 2800 r. p.n.e. Pierwszymi mieszkańcami stanu Bahia byli tapuias – Indianie z sertão, niemówiący językiem tupi. Następnie na te ziemie przybyły plemiona należące do tupi – tupinaés, a po nich tupinambás, zamieszkujący obszar od źródeł rzeki São Francisco aż do dzisiejszego miasta Ilhéus. Dzisiejsza stolica stanu Bahia – Salvador – był określany przez Indian mianem Kirymuré lub Paraguaçu[6].
Europejczycy, którzy jako pierwsi dopłynęli do wybrzeży Bahia, napotkali tu plemię tupiniquim z rodziny tupinambá, które zamieszkiwało wówczas prawie cały pas wybrzeża stanu[7].
Pedro Álvares Cabral, który oficjalnie odkrył Brazylię 22 kwietnia 1500 roku, przybił właśnie do wybrzeży stanu Bahia, dokładnie w miejscu nazwanym Monte Pascoal (Góra Wielkanocna) w pobliżu dzisiejszego miasta Porto Seguro. W latach 1534–36 Portugalczycy podzielili Brazylię na 15 równoleżnikowych pasów, zwanych kapitaniami, na obszar stanu Bahia przypadały trzy kapitanie: Bahia de Todos os Santos, Ilhéus i Porto Seguro[8]. W latach 1556–65 utworzono dwie kolejne kapitanie: Paraguaçu lub Recôncavo da Bahia oraz Wysp Itaparica i Tamarandiva[9].
Kapitanie były przyznawane kapitanom-donatariuszom (zwanym również gubernatorami), którzy mieli pełnię władzy administracyjnej i sądowniczej, mianowali urzędników i mogli przekazywać kapitanie spadkobiercom. Wszyscy donatariusze należeli do portugalskiej arystokracji, ale nie do najznakomitszych rodów[10]. Podobny system kapitanii Portugalia stosowała również na wyspach atlantyckich, skąd przeniosła go do Brazylii.
Pierwsi osadnicy zamieszkujący kapitanie w stanie Bahia prowadzili utarczki z miejscowymi plemionami indiańskimi. Ważnym sojusznikiem Portugalczyków był ich rodak Diogo Caramuru (właściwie Álvares Correia), którego statek zatonął u wybrzeży Bahia w 1510 lub 1511 roku. Rozbitek został uratowany przez Indian i włączony do plemienia, gdzie z czasem został członkiem plemiennej starszyzny, zyskał wielki szacunek i ożenił się z córką wodza. Caramuru pomagał osadnikom zawierać rozejmy z Indianami i powstrzymywał plemiona od napadania na wioski Portugalczyków, a także pełnił funkcję ambasadora i emisariusza króla Portugalii, który często kierował do niego oficjalną korespondencję[6].
System kapitanii nie do końca się sprawdzał – kapitanie nie przynosiły w większości spodziewanych zysków (z wyjątkiem kapitanii Pernambuco), a donatariusze nie byli w stanie zapewnić osadnikom bezpieczeństwa. Król Portugalii Jan III zdecydował o centralizacji władzy w kolonii i włączeniu kapitanii Bahia bezpośrednio do portugalskiej korony. Nazwał ją Kapitanią Królewską (Capitania Real) i miała się tam znajdować siedziba władz całej kolonii. Pierwszy gubernator generalny Brazylii, Tomé de Sousa przybył do Bahia w 1549 roku i w tym samym roku założył miasto Salvador, które zyskało status stolicy całej kolonii i funkcjonowało w tym charakterze do 1763 roku, kiedy to stolica została przeniesiona do Rio de Janeiro[8].
Okres kolonialny to także czas rozkwitu plantacji trzciny cukrowej. Portugalia przeniosła do Brazylii rozwiązanie stosowane na wyspach atlantyckich – Azorach i Wyspie św. Tomasza. Przyjmuje się, że produkcja cukru zaczęła się w Brazylii w 1533 roku[8], a pierwszych czarnych niewolników z Afryki do pracy na plantacjach zaczęto sprowadzać w połowie XVI wieku. Do tego czasu przekonano się, że Indianie nie mogą być wykorzystywani do tej pracy, poza tym Indian bronili obecni w kolonii misjonarze. Pod koniec XVI wieku w Brazylii było ponad 100 plantacji trzciny cukrowej, z czego prawie wszystkie w Bahia i Pernambuco. W pierwszym okresie sprowadzano niewolników głównie z regionu Zatoki Gwinejskiej, a następnie z Angoli i Konga[6]. Szacuje się, że w sumie do Brazylii sprowadzono ok. 3,6 mln niewolników, z czego ponad milion trafiło do stanu Bahia[11].
Bogactwa portugalskiej kolonii przyciągały także inne mocarstwa europejskie, które chciały zagarnąć dla siebie część terytorium Brazylii. Francuscy kupcy zaczęli pojawiać się w Bahia już w 1504 roku, kroniki mówią o istnieniu Wioski Francuzów (Aldeia dos Franceses) na terenie obecnej dzielnicy Rio Vermelho lub Itapoan w Salvadorze. Niektóre plemiona indiańskie wchodziły w sojusze z Francuzami, jednak nie mieli oni na celu podboju Brazylii, a jedynie handel[6]. Inne zamiary mieli natomiast Holendrzy, którzy w 1624 roku podbili Salvador. Rok później zostali stąd wyrzuceni, ale w 1627 roku jeszcze dwukrotnie napadali na miasto, tym razem ograniczając się do ograbienia statków, stojących w porcie[8].
W 1798 roku wybuchła w Bahia rewolta o nazwie Conjuração Baiana lub Revolta dos Alfaiates (Rewolta Krawców), której celem była niepodległość stanu Bahia. Nie był to pierwszy zryw niepodległościowy w kolonii – 10 lat wcześniej rozpoczęła się rewolucja w stanie Minas Gerais (Inconfidência Mineira), której przywódca Tiradentes jest dzisiaj uważany za bohatera narodowego Brazylii. W stanie Bahia w spisku uczestniczyli ludzie z niższych klas społecznych, wśród nich Mulaci. Władze sprawnie rozprawiły się ze spiskowcami, aresztowano 47 osób, w tym 9 niewolników, a 4 osoby ostatecznie zostały pozbawione życia[8].
Ostatnią walkę o niepodległość, mieszkańcy stanu Bahia stoczyli w latach 1821–23, kiedy to Brazylia przestałą być kolonią (1822). Walki z Portugalczykami w Bahia trwały do 2 lipca 1823 roku i tę datę uważa się dzisiaj za święto niepodległości stanu Bahia[12].
Bahia jest piątym co do wielkości stanem Brazylii, obejmuje 6,632% terytorium całego kraju i 36,334% terytorium regionu Nordeste (północny wschód)[15]. 70% powierzchni stanu to obszar półpustynny. Stan Bahia ma najdłuższą linię brzegową w Brazylii i wynosi ona 1183 km.[16]
90% powierzchni stanu jest położona powyżej 200 m n.p.m. Najwyżej położony jest region płaskowyżu Chapada Diamantina, gdzie znajdują się najwyżej położone wzniesienia: Pico do Barbado (2033) i Pico das Almas (1958).
Bahia graniczy ze stanami: Sergipe, Alagoas, Pernambuco, Piauí, Tocantins, Goiás, Minas Gerais i Espírito Santo. Od wschodu graniczy z Oceanem Atlantyckim.
W stanie Bahia przeważa klimat tropikalny ze średnią roczną temperaturą 27 stopni Celsjusza. Najchłodniej jest w rejonie pasma Serra do Espinhaço, gdzie temperatura w zimie może spaść do 5 stopni. Na obszarze sertão przeważa klimat półpustynny i pustynny. Najcieplejszym regionem w Brazylii jest położony w Bahia ekoregion Raso da Catarina, gdzie zanotowano najwyższą temperaturę: 50,4 stopni Celsjusza. Średnia opadów na wybrzeżu stanu oraz w rejonie miasta Ilhéus to 1500 mm rocznie[16], a w sertão do 300 mm.
W Bahia występują trzy typy roślinności: caatinga, las tropikalny oraz cerrado. Caatinga jest dominującym typem roślinności, występuje na północy stanu, w dolinie rzeki São Francisco i w paśmie Serra do Espinhaço. Cerrado zajmuje niewielkie obszary na zachodzie, a las tropikalny na południowym wschodzie stanu. W interiorze następuje wyraźny podział na porę suchą, z wyjątkiem doliny rzeki São Francisco[16].
Największą rzeką stanu Bahia jest São Francisco, która swoje źródło ma w stanie Minas Gerais, następnie przecina stan Bahia z południa na północ, stanowi część granicy pomiędzy stanami Bahia a Pernambuco i kieruje się do Oceanu Atlantyckiego pomiędzy stanami Alagoas i Sergipe[17]. Innymi ważnymi rzekami są: Paraguaçu – największa rzeka należąca w całości do stanu Bahia oras Rio de Contas, która ma największe dorzecze położone w całości w Bahia, składają się na nie m.in. rzeki Jequitinhonha, Itapicuru, Capivari, Rio Grande.
Według spisu powszechnego z 2010 roku, przeprowadzonego przez Brazylijski Instytut Geografii i Statystyki (IBGE), stan Bahia jest czwartym pod względem liczby ludności stanem Brazylii i 15. pod względem gęstości zaludnienia. Populacja Bahia wynosi 14 mln, a gęstość zaludnienia 24,82 osób na kilometr kwadratowy. Stan Bahia zamieszkuje 6,8 mln mężczyzn i 7,1 mln kobiet. 10,1 mln mieszka w miastach, a niecałe 4 mln na wsi[24].
W stanie Bahia zamieszkują do dziś potomkowie dawnych niewolników, co znajduje odzwierciedlenie w składzie etnicznym ludności. 59% mieszkańców stanu określa się jako Pardo, 22% jako biali, a 17% jako czarni. Widać zatem, że osoby o pochodzeniu afrykańskim lub częściowo afrykańskim stanowią 76% ludności stanu[25]. Badanie przeprowadzone na terenie Recôncavo Baiano wykazało wysoki odsetek ludności o pochodzeniu afrykańskim w gminach Cachoeira i Maragojipe – pochodzenie afrykańskie stwierdzono tam u 80,4% badanych, europejskie u 10,8%, a indiańskie u 8,8%.[26]
W samym Salvadorze osób o pochodzeniu afrykańskim jest 49,2%, europejskim 36,3%, a indiańskim 14,5%.[27]
Bahia jest historycznym i kulturalnym centrum Brazylii. Zawdzięcza to w dużej mierze wpływowi afrykańskich niewolników, dzięki którym obecne są tu afrobrazylijskie religie, takie jak candomblé, taneczna sztuka walki capoeira czy muzyka: samba (zwłaszcza samba de roda), afoxé, axé oraz kuchnia.
Ze stanu Bahia pochodzi wielu znanych brazylijskich artystów: muzycy Dorival Caymmi, João Gilberto, Gilberto Gil, Caetano Veloso i jego siostra Maria Bethânia, Gal Costa, Daniela Mercury, Ivete Sangalo, Carlinhos Brown, Margareth Menezes i wielu innych; pisarze: Gregório de Matos i Frei Vicente do Salvador; Castro Alves, Jorge Amado, Afrânio Peixoto, Dias Gomes, Luís Gama, Adonias Filho, João Ubaldo Ribeiro , Emídio Brasileiro; aktorzy: Lázaro Ramos, Priscila Fantin, Wagner Moura, João Miguel, Regina Dourado, Fábio Lago, Zéu Britto, Giovanna Gold, Othon Bastos, Antonio Pitanga.
Stolica stanu, Salvador, jest znany z bloków afro, takich jak Olodum, Ara Ketu, É o Tchan! i Ilê Aiyê. Narodziła się tutaj tradycja karnawałowa trios elétricos – ciężarówek z platformami, na których występują artyści. Obecnie jest to nieodłączny element karnawału w Salvadorze. Coraz większą popularność zyskuje darmowa zabawa w karnawałowych pochodach za trios elétricos w tłumie ludzi o nazwie pipoca (popcorn).
W XIX wieku abolicjonista z miasta Cachoeira w stanie Bahia, Castro Alves, napisał słynny poemat Navio Negreiro, poruszający temat transportu niewolników przez Atlantyk. Poemat ten jest uważany za jeden z najważniejszych tekstów opowiadających się przeciwko niewolnictwu, a zarazem za arcydzieło brazylijskiego romantyzmu[28].
W XX wieku żył i tworzył jeden z najbardziej znanych na świecie brazylijskich pisarzy, Jorge Amado. Pochodził z miasta Itabuna, położonego na południu stanu Bahia niedaleko miasta Ilhéus i przez wiele lat mieszkał w Salvadorze. Do jego najważniejszych dzieł należą: Gabriela, goździki i cynamon, Dona Flor i jej dwóch mężów, Tieta. Wiele z jego książek zekranizowano.
Stan rolniczo-górniczy[3]. Bahia to główny eksporter północno-wschodniej Brazylii. Duże znaczenie ekonomiczne ma turystyka, w której rozwoju przeszkadza m.in. słabo rozwinięta infrastruktura. W Bahii uprawiane są kakaowce (przykładowo, w 1969 roku w tym stanie zebrano 95% krajowych zbiorów[3]), trzcinę cukrową, maniok, soję, kukurydzę, bawełnę i agawę sizalową. Do zasobów mineralnych Bahii należą: ropa naftowa, gaz ziemny, ołów, miedź, chrom, mangan, tytan, baryt, hematyt, kwarc, kaolinit, marmur, azbesty i ametyst[4].
Największe miasta w stanu Bahia według liczebności mieszkańców (stan na 2013 rok)[29]:
Lp. | Miasto | Liczba ludności |
---|---|---|
1. | ![]() | 2 883 672 |
2. | ![]() | 606 139 |
3. | ![]() | 336 987 |
4. | ![]() | 275 575 |
5. | ![]() | 218 124 |
6. | ![]() | 214 748 |
7. | ![]() | 184 616 |
8. | ![]() | 184 383 |
9. | 161 391 | |
10. | ![]() | 153 385 |
11. | ![]() | 152 570 |
12. | ![]() | 150 896 |
13. | ![]() | 141 006 |
14. | ![]() | 129 964 |
15. | ![]() | 117 377 |
16. | ![]() | 110 803 |
17. | ![]() | 99 407 |
18. | ![]() | 96 287 |
19. | ![]() | 89 419 |
20. | ![]() | 84 645 |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.