Zwols
From Wikipedia, the free encyclopedia
From Wikipedia, the free encyclopedia
't Zwols is 't stadsdialekt van de Aoveriesselse eufdstad Zwolle. 't Be-eurt töt de Sallandse dialektgroep, die weer deel uutmaakt van t Nedersaksies.
Kenmärkend veur 't Zwols is 't votlaoten van de h (wat ok in de umliggende gebieden veurkump, töt in 't Urkers) en de bri'jende (Franse) uutspraoke van de r, [ʀ] (typies veur stadsdialekten, kump värder onder andere veur in 't Kampers, Stienwieks, Dèventers en Zutfens, maar ook in Iesselmuden[1]). Zwollenaeren wörren/wieren in de umliggende dörpen dan ok bri'jbekken enuumd.[2] een riempien dät ze onder de rook van Zwolle wè gebruken, giet: Bri'j, brood en proemen, kunt de Zwolsen niet noemen.[3] De ao veur een /r/ (/ɔː/) is wöörskijnlik ierdeur veranderd in een öö (/œː/). De /r/ nao woorden as pöörs, wöör en ärm klinkt ongeveer as een [ʁ].[1] In Stienwiek en Iesselmuden is et gewoon een ao ebleaven veur een /r/.
Et Zwols hef völle klanken die uut erekt bint. Zo wördt er völ gebruuk gemaakt van de ae wöör niet al 't Sallands dit hef. Volgens Johan Winkler praoten Zwollenaeren 'sleepende en een weinig temerig te spreken. De lange klinkers en de tweeklanken worden door hen zoo lang mogelijk uitgerekt en aangehouden.'[4] Andere kenmärken bint et völle gebruuk van de ä (/æ(:)/ en 't gebruuk van sk. De sk klank veur sch kump niet veur op 't platteland, maar wè weer in bi'jveurbeeld Zutphen. Zwolle lig op de liende van ienheidsmeervold. Zwolle hef hier alle westelike kenmärken be-alve in et wärkwoord wean. In Zwolle is 't wi'j bint en niet wi'j binnen.[5]
Naodät de Amerikaanse taalkundige William Shetter deur de Nederlandse taalkundige G.G. Kloeke met-enömmen wier naor Zwolle, skrif e 't ärtikel "Phonemics of the Zwolle Dialect: Synchronic and Diachronic", dät in 1958 verskeen in Language, 't miest gezag-ebbende tiedskrift op 't gebied van de taalwetenskoppen.[6]
Een eigenöördigeid van 't Zwols is dät de Iesselakademie 't gebruuk van de ää en ä veurskrif, määr dät 't op de mieste plekken veurkump as ae, ok in t Zwolse woordeboek, dus dan wört 't maer.
Volgens de Taaltelling Nedersaksisch van 't Nedersaksisch Instituut (2003) zegt 61% van de ondervraogde mensen in Zwolle, Dèventer en Kampen heur eigen stadsdialect te kunnen praoten.[7]
Ze praoten veural Zwols in de oldere wieken van Zwolle zo as Assendörp, de Pierik, Kamperpoorte en de Zee-eldenbuurte in de Wipstrik. Kamperpoorte ef zien eigen sosiolekt; 't is ärg informeel en ston ok onder grote invloed van 't Bargoens. Een veurbeeld: Ze ef n bos olt veur de deure (ze ef grote börsten). Zuksoort uutdrukkingen kommen natuurlijk op andere plekken ok veur, maer wörren meestentieds as typerend ezien veur dit soort sosiolekten, wöör ze vaeker gebruukt wörren.
De Zwolstalige stukkiesbundel Mien Ome Jan... deur Minke Kraijer (Uitgeverij Evenboer, 2007) stelden dät allennig lu van baoven de vieftig nog Zwols praoten.[8]
't Zwolse stadsdialekt is veural een sprèèktaal, al bint ter wel publikasies in 't Zwols. In 1908 verskeen van de and van 'Een Oud-Muzijkmeester' in de Driemaandelijkse Bladen 'Un prêutien over Zwolle van veur vieftug joar'. Döörop reageerden, ok in 't Zwols, prof. G. Kalff (1909) en volgden stukken van anderen aover 't Zwolle van vrogger. De Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant namp verskeiden ärtikels uut de Driemaandelijkse Bladen aover, wat ok in die krante weer veur reaksies zörgden.[9]
Van Willem Kloeke, de va van taalkundige G.G. Kloeke, kwammen in 1931 de Zwolsche Sketsies uut (Thieme). Van Janna van der Waarde verskenen in 1991 Zwolse veraelties onder de titel 'Eb ie ze ook nog 'ekend? Van Karel Nijland verschenen de bundels mit erinneringen A'k achterumme kieke en A'k nogmaols kieke (1998).
Minke Kraijer skreef alle wèken een kolumn in 't Zwols in uus-an-uus-kräntien De Peperbus (De Pèperbusse). Ze skreef Zwolse praot (2002) en Mien Ome Jan... (2007), erinneringen an aer ome, in 't Zwols en Nederlands. Van Loes van 't Haar-de Vries verskeen in 2007 de reseptenbundel In de Zwolse pot. Veur de strèèktaal van West-Aoveriessel, wööronder 't Zwols, ef 't strèèkkenniscentrum de Iesselakademie (IJsselacademie) spellingsrichtlienden ontwörpen.[10] Ok Wikipedie ef een eigen spelling (veur alle Nedersaksiese dialekten) ontwörpen, die is ok gebruukt in dit ärtikel.
In november 2009 kwam bi'j de Iesselakademie et Zwols woordeboek uut: Op zien Zwols: Woordenboek van de Zwolse taal. 't Is eskröven deur Minke Kraijer, Henk Mulder, Dick Visscher en Philomène Bloemhoff en beröst op 't wärk van de Zwolse Dialektkringe. Vanof 1986 ebben ze Zwolse woorden en uutdrukkingen op pepier ezet en in 1999 is 't wärk an 't boek begunnen[11][12].
De Iesselakademie örganiseert 't Groot Zwols Taaldictee[13] en de cursus Zwolse taal en cultuur.[14] Disse cursus, now därtien keer egöven, ad de eerste jören öördig wat belangstelling, maer kon in 2007 niet deurgaon umdät der te weinig kursisten waeren.[15] Later is de cursus nog wè weer een antal jören egeaven umme in 2013 veur de leste maol egeaven te wörren. De bi'jienkomsten van de Zwolse Dialektkringe wörden veural nog döör oldere mensen bezöcht.[15]
Der wört ok in 't Zwols ezungen, vaeke aover bekende Zwollenaeren of bekende plasen in Zwolle. Een zangeresse die 't Zwols in cärnevalachtige sfeer gebruukt is Tante Kippe. Ok de jazzmuzikant Bert Vrieling zingt wè in 't Zwols.[16]
Ieronder staon een paer Zwolse gezegden en uutdrukkingen in de bargoense sfeer met döörachter de Nederlandse vertaling.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.