tip ta' ikel veġetali nej From Wikipedia, the free encyclopedia
Fil-botanika, il-frott (jew frotta bis-singular) jirreferi għal għadd ta’ strutturi li jipproduċu ż-żrieragħ fil-pjanti li jarmu l-fjuri (magħrufa wkoll bħala anġjospermi) li jiġu ffurmati mill-ovarju wara li l-pjanti jarmu l-fjuri. Uħud mill-frott ikollhom l-għadma (li ma tittikilx) u wħud le.
L-anġjospermi jxerrdu ż-żrieragħ permezz tal-frott. Il-frott li jittiekel, b’mod partikolari, tkattar flimkien mal-movimenti tal-bnedmin u tal-annimali f’relazzjoni simbjotika bħala mezz għat-tixrid taż-żrieragħ u għan-nutrizzjoni; fil-fatt, il-bnedmin u ħafna annimali saru jiddependu fuq il-frott bħala sors ta’ ikel.[1] Għaldaqstant, il-frott jirrappreżenta frazzjoni sostanzjali tal-output agrikolu tad-dinja, u xi tipi ta’ frott (pereżempju t-tuffieħ u r-rummien) kisbu tifsiriet kulturali u simboliċi estensivi.
Fil-lingwaġġ komuni, “frott” normalment tfisser l-istrutturi ta’ pjanta, assoċjati maż-żrieragħ, li jkunu ħelwin jew qarsa, u li jittieklu nejjin, fosthom it-tuffieħ, il-banana, l-għeneb, il-lumi, il-larinġ u l-frawli. Min-naħa l-oħra, fil-lingwaġġ botaniku, il-“frott” jinkludi ħafna strutturi li s-soltu ma jissejħux “frott”, bħall-imżiewed tal-fażola, il-ħbub tal-qamħirrum, it-tadam u l-ħbub tal-qamħ.[2][3] Is-sezzjoni ta’ fungu li tipproduċi spori tissejjaħ ukoll korp li jagħti l-frott.[4]
Ħafna termini komuni li jintużaw għaż-żrieragħ u għall-frott ma jikkorrispondux mal-klassifikazzjonijiet botaniċi. Fit-terminoloġija kulinarja, il-frott is-soltu jkun kwalunkwe parti ta’ pjanta b’togħma ħelwa jew qarsa, speċjalment frott botaniku; il-ġewż ikun kwalunkwe prodott ta’ pjanta li jkun iebes, żejtni u b’qoxra; u l-ħxejjex ikunu kwalunkwe prodott ta’ pjanta li jittiekel u li jkollu togħma inqas ħelwa mill-frott. Madankollu, fil-botanika, il-frott is-soltu jkun l-ovarji jew il-karpelli misjura li jkun fihom iż-żrieragħ, il-ġewż ikun tip ta’ frott u mhux żrieragħ, u ż-żrieragħ ikunu ovuli misjura.[5]
Xi eżempji ta’ ħxejjex u ġewż kulinarji li huma wkoll frott botaniku huma l-qamħirrum, il-kukurbiti (eż. ħjar jew qargħa ħamra), il-brunġiel, il-legumi (eż. fażola, karawett, jew piżelli), bżar aħmar jew isfar, u t-tadam. Barra minn hekk, xi ħwawar, bħall-pimentos u ċ-ċili, jitqiesu bħala frott botanikament. Min-naħa l-oħra, ir-rabarbru spiss jitqies bħala frotta, minħabba li jintuża għad-deżerti ħelwin bħat-torti, minkejja li z-zokk tal-weraq biss jittiekel mill-pjanta tar-rabarbru. Anke ż-żrieragħ tal-ġimnospermi li jittieklu jingħataw ismijiet bħallikieku kienu frott, fosthom il-gingko jew il-prinjoli.[6]
Botanikament, il-ħbub taċ-ċereali, bħall-qamħirrum, ir-ross jew il-qamħ, jitqiesu wkoll bħala tip ta’ frott, imsejħa karjopsi. Madankollu, il-qoxra tal-frott tkun irqiqa ħafna u tkun ħaġa waħda mal-qoxra taż-żerriegħa. Għaldaqstant, kważi l-ħbub kollha li jittieklu jistgħu jitqiesu bħala żrieragħ.[7]
Is-saff ta’ barra, li spiss jittiekel, jissejjaħ perikarpju jew qoxra, jifforma mill-ovarju u spiss jikber madwar iż-żrieragħ bħala involukru, għalkemm f’xi speċijiet ikun hemm tessuti oħra li jiffurmaw il-porzjon li jittiekel (apparti l-qoxra). Il-perikarpju jkollu tliet saffi minn barra nett sa ġewwa nett, jiġifieri l-eżokarpju, il-mesokarpju u l-endokarpju.[8]
Frotta tirriżulta mill-maturazzjoni ta’ fjura waħda jew iktar, u l-iktar parti ta’ ġewwa tal-fjura/i (jew il-ġineċju) li tifforma l-ovuli tifforma l-frotta kollha jew parti minnha.[9]
Ġol-ovarju/ovarji jkun hemm ovulu wieħed jew iktar fejn il-megagametofita jkun fiha ċ-ċellola bil-bajda. Wara fertilizzazzjoni doppja, dawn l-ovuli jsiru żrieragħ. L-ovuli jiġu ffertilizzati fi proċess li jibda bid-dakkir, li jinvolvi ċ-ċaqliq tat-trab tad-dakra mill-istami għall-istigma tal-fjuri. Wara d-dakkir, mit-trab tad-dakra jikber tubu li jgħaddi mill-istigma fl-ovarju għall-ovulu u żewġ spermi jiġu ttrasferiti mit-trab tad-dakra għall-megagametofita. Fi ħdan il-megagametofita, waħda miż-żewġ spermi tingħaqad mal-bajda u tifforma zigot, u t-tieni sperma tidħol fiċ-ċellola ċentrali u tifforma ċ-ċellola omm endosperma, li tikkompleta l-proċess tal-fertilizzazzjoni doppja. Iktar ’il quddiem, iz-zigot iwassal għall-embrijun taż-żerriegħa, u ċ-ċellola omm endosperma twassal għall-endosperma, tessut nutrittiv li jintuża mill-embrijun.[10][11]
Malli l-ovuli jiżviluppaw fi żrieragħ, l-ovarju jibda jsir u l-qoxra tal-ovarju, jiġifieri l-perikarpju, trabbi l-laħam tal-frotta (bħalma jiġri fil-frott artab (berries, bl-Ingliż)), jew tifforma qoxra esterna iebsa (bħalma jiġri fil-ġewż). F’xi frott b’ħafna żrieragħ, il-laħam li jiżviluppa jkun proporzjat mal-għadd ta’ ovuli fertilizzati.[12] Il-perikarpju sikwit ikollu żewġ jew tliet saffi distinti msejħa l-eżokarpju (is-saff ta’ barra li xi kultant jissejjaħ ukoll epikarpju), il-mesokarpju (is-saff tan-nofs), u l-endokarpju (is-saff ta’ ġewwa). F’xi frott, speċjalment frott sempliċi li joriġina minn ovarju inferjuri, partijiet oħra tal-fjura (bħat-tubu tal-fjura, inkluż il-petali, is-sepali u l-istami), isiru ħaġa waħda mal-ovarju u jsiru magħha. F’każijiet oħra, is-sepali, il-petali u/jew l-istami u l-istil tal-fjura jitwaqqgħu. Meta dawn il-partijiet l-oħra tal-fjura jkunu parti sinifikanti tal-frotta, din tissejjaħ frotta aċċessorja. Peress li partijiet oħra tal-fjura jistgħu jikkontribwixxu għall-istruttura tal-frotta, huwa importanti li wieħed jistudja l-istruttura tal-fjura sabiex ikun jista’ jifhem kif tifforma frotta partikolari.[3]
Hemm tliet modi ġenerali kif frotta tiżviluppa:
Ix-xjentisti tal-pjanti jaqsmu l-frott fi tliet gruppi ewlenin: il-frott sempliċi, il-frott aggregat, u l-frott multiplu jew kompożitu. Ir-raggruppamenti mhumiex rilevanti f’termini ta’ evoluzzjoni, peress li ħafna mill-unitajiet tassonomiċi differenti tal-pjanti jaf ikunu fl-istess grupp, iżda jirriflettu kif ikunu rranġati l-organi tal-fjuri u kif jiżviluppa l-frott.[13]
Il-frott sempliċi jista’ jkun niexef jew ikollu l-laħam, u jirriżulta meta jsir ovarju sempliċi jew kompost fi fjura b’pistill wieħed biss. Il-frott niexef jistgħu jkunu jiftħu biex jeħilsu miż-żrieragħ jew inkella jkunu ma jiftħux biex jeħilsu miż-żrieragħ.[14] Dawn huma t-tipi ta’ frott sempliċi niexef u xi eżempji:
Il-frott li jkollu parti mill-perikarpju jew il-perikarpju kollu li jintefaħ bil-laħam kif il-frott jimmatura jissejjaħ frott sempliċi bil-laħam. Dawn huma t-tipi ta’ frott sempliċi bil-laħam u xi eżempji:
Il-frott aggregat jiżviluppa minn fjura waħda b’diversi pistilli sempliċi[15], fosthom:
Il-frott taż-żerriegħa tal-familja Rosaceae (inkluż it-tuffieħ u l-lanġas fost oħrajn) huwa frott sempliċi sinkarpju bil-laħam li jiżviluppa minn ovarju nofsu inferjuri.[16]
Il-frott skiżokarpju jiffurmaw minn ovarju sinkarpju u minflok jiftħu biex jeħilsu miż-żerriegħa, jinqasmu f’segmenti b’żerriegħa waħda jew iktar (eż. iż-żerriegħa taz-zunnarija). Dawn jinkludu għadd ta’ forom differenti minn firxa wiesgħa ta’ familji.[13]
Il-frott aggregat jifforma minn fjuri uniċi li jkollhom diversi karpelli li ma jkunux magħqudin flimkien, jiġifieri kull pistill ikun fih karpell wieħed. Kull pistill jifforma qishom frottiet żgħar, u kollettivament dawn jissejħu etarji. Erba’ tipi ta’ frott aggregat jinkludu etarji ta’ akeni, ta’ follikuli, ta’ pistilli li ma jiftħux biex jeħilsu miż-żrieragħ, u ta’ frott artab. L-ispeċijiet Ranunculaceae, inkluż il-Clematis u r-Ranunculus għandhom etarji ta’ akeni, il-Calotropis għandhom etarji ta’ follikuli, u l-ispeċijiet Rubus bħal-lampuna għandhom etarji ta’ pistilli li ma jiftħux biex jeħilsu miż-żrieragħ. L-Annona għandhom etarji ta’ frott artab.[17]
Il-lampuna għandha pistilli żgħar mehmuża ma’ reċipjent. F’xi frott tal-għollieq (bħat-tuta tal-għollieq), ir-reċipjent ikun tawwali u jkun parti mill-frotta misjura. Għalhekk, it-tuta tal-għollieq hija frotta aggregata aċċessorja.[18] Il-frawla hija frotta aggregata aċċessorja wkoll, u hija l-unika waħda li ż-żrieragħ tagħha jinsabu fl-akeni. F’dawn l-eżempji kollha, il-frott jiżviluppa minn fjura waħda b’diversi pistilli.[19]
Frotta multipla tifforma minn raggruppament ta’ fjuri (li jissejjaħ ukoll tiżhir jew tinwir). Kull fjura tipproduċi frotta, iżda l-frott jimmatura f’massa waħda. Xi eżempji huma l-ananas, it-tin, iċ-ċawsli, il-makluri u l-artokarpi.
Fl-istampa tal-lemin, wieħed jista’ jara l-istadji tar-rimi tal-fjuri u tal-iżvilupp tal-frott fin-noni (Morinda citrifolia) fuq l-istess fergħa. L-ewwel tiġi prodotta qisha ras ta’ fjuri bojod permezz tat-tiżhir jew tat-tinwir. Wara l-fertilizzazzjoni, kull fjura tiżviluppa qishom pistilli żgħar. Dawn imbagħad jespandu, isiru ħaġa waħda u jiffurmaw frott multipla bil-laħam imsejħa sinkarpja.[20]
Il-frott artab huwa tip ieħor ta’ frott bil-laħam. Fil-fatt huwa frott sempliċi li jinħoloq minn ovarju wieħed.L-ovarju jista’ jkun kompost, b’diversi karpelli. It-tipi ta’ frott artab jinkludu:
Il-parti li tittiekel ta’ frotta aċċessorja ma tiġix iġġenerata mill-ovarju, jew tal-inqas mhux kollha tiġi ġġenerata mill-ovarju. Il-frott aċċessorja jista’ jkun sempliċi, aċċessorju jew multiplu, jiġifieri jista’ jkun fih pistill wieħed jew iktar u partijiet oħra mill-istess fjura, jew inkella l-pistilli u partijiet oħra ta’ ħafna fjuri.
Frott artab | Pepo | Hesperidium | Frott aggregat | Frott multiplu | Frott aċċessorju |
---|---|---|---|---|---|
Banana, Ribes iswed, Tut iżraq, Ċili, Cranberries, Bruġiel, Ribes bix-xewk, Għeneb, Gwava, Kiwi, Lukumi, Rummien, Ribes aħmar, Tadam | Ħjar, Kukurbiti, Bettieħ, Qargħa ħamra | Tronġa, Lumi, Xkomp, Larinġ | Tut tal-għollieq, Boysenberries, Lampun | Tin, Makluri, Ċawsli, Ananas | Tuffieħ, Ananas, Frott tal-ward selvaġġ, Frott tal-għadma, Frawli |
Karatteristika importanti ta’ xi frott kummerċjali hija li ma jkollhomx żerriegħa. Il-kultivars huma varjetà ta’ pjanta magħżula intenzjonalment jew imnissla b’mod selettiv u miżmuma permezz tal-propagazzjoni veġetattiva. Il-kultivars kummerċjali tal-banana u tal-ananas huma eżempji ta’ frott mingħar żerriegħa. Xi kultivars tal-frott taċ-ċitru (speċjalment it-tronġiet, il-mandolin, il-larinġ taż-żokra), tas-satsumi, tal-għeneb tal-mejda, u tad-dulliegħ jiswew iktar minħabba li ma jkollhomx żerriegħa. F’xi speċijiet, il-karatteristika li ma jkollhomx żerriegħa tirriżulta mill-partenokarpju, fejn il-frott jifforma mingħajr fertilizzazzjoni. Il-frott partenokarpiku jista’ jifforma kemm permezz tad-dakkir u kemm mingħajr id-dakkir, għalkemm il-biċċa l-kbira tal-frott taċ-ċitru jeħtieġ stimolu mid-dakkir biex il-frott jiġi prodott.
Il-banana u l-għeneb mingħajr żerriegħa huma triplojdi, u din il-karatteristika tirriżulta mill-abort tal-pjanta embrijonika li tiġi prodotta permezz tal-fertilizzazzjoni. Dan il-fenomenu huwa magħruf bħala stenospermokarpju, li jeħtieġ id-dakkir u l-fertilizzazzjoni normali.[22]
Il-varjazzjonijiet fl-istrutturi tal-frott jiddependu l-iktar fuq il-mod kif issir id-disseminazzjoni taż-żrieragħ. Din id-disseminazzjoni tista’ tinkiseb permezz tal-annimali, permezz tal-ftuħ b’ħelsien splussiv taż-żrieragħ, permezz tal-ilma jew permezz tar-riħ.[23]
Xi frott ikun miksi b’elementi bil-ponta jew qishom ganċijiet, bħala prevenzjoni biex ma jittiklux mill-annimali jew inkella biex jeħlu mar-rix, mal-pil jew ma’ saqajn l-annimali u jużawhom bħala aġenti tad-disseminazzjoni. Xi eżempji jinkludu l-Xanthium u l-Proboscidea.[24][25]
Il-laħam ħelu ta’ ħafna frott qisu magħmul apposta biex jintogħġob mal-annimali, biex iż-żrieragħ ta’ ġo fihom jittieklu u jiġu mxerrda indirettament għax jeħlu magħhom mingħajr ma jindunaw jew inkella jiġu depożitati lil hinn mal-ħmieġ tal-annimali. Bl-istess mod, il-ħbub żejtnin nutrittivi tal-ġewż qishom magħmulin apposta biex jintogħġbu mar-rodituri jew l-annimali gerriema (bħall-iskojjattli), li jrekknuhom fil-ħamrija biex jevitaw li jmutu bil-ġuħ fix-xitwa, u b’hekk dawk iż-żrieragħ li ma jittiklux ikollhom ċans jinbtu u jsiru pjanta ġdida lil hinn mill-pjanta omm.[6]
Frott ieħor ikollu għamla tawwalija u ċċattjata naturali, u għalhekk tant isiru rqaq, li jiġu qishom ġwienaħ jew paletti u jittajru mar-riħ, bħal pereżempju l-ulmu, l-aġġru u t-tulipiferi. Dan huwa mekkaniżmu evoluzzjonarju li jżid id-distanza tad-disseminazzjoni mill-pjanta omm permezz tar-riħ. Frott ieħor li juża dan il-mekkaniżmu jkollu ‘paraxuts’ żgħar, eż. iċ-ċikwejra, l-asklepji, leħjet il-bodbod.
Il-frott tal-ġewż tal-Indì jista’ jibqa’ f’wiċċ l-ilma għal eluf ta’ mili fl-oċean biex ixerred iż-żrieragħ. Xi frott ieħor li jxerred iż-żrieragħ permezz tal-ilma huwa l-palm tal-mangrovji u l-pandani.[26]
Xi frott iwasslu ż-żrieragħ tagħhom ’il bogħod ħafna (sa xi 100 metru, pereżempju l-Euphorbiaceae) permezz ta’ mekkaniżmi b’ħelsien splussiv taż-żrieragħ jew permezz ta’ mekkaniżmi oħra, bħal pereżempju il-faqqus il-ħmir jew l-Impatiens balsamina.
Ħafna mijiet ta’ tipi ta’ frott, inkluż il-frott bil-laħam (bħat-tuffieħ, il-kiwi, il-mango, il-ħawħ, il-lanġas, u d-dulliegħ), jinbigħu kummerċjalment bħala ikel li jittiekel mill-bniedem. Jistgħu jinbigħu friski, bħala ġammijiet, bħala marmellati jew ikel ippreservat ieħor. Il-frott jintuża wkoll fl-ikel immanifatturat (eż. kejkijiet, gallettini, ġelati, muffins, jew jogurts), ix-xorb, bħall-meraq tal-frott (eż. il-meraq tat-tuffieħ, il-meraq tal-għeneb, jew il-meraq tal-larinġ), jew ix-xorb alkoħoliku (eż. il-brandy, il-birra tal-frott jew l-inbid). Il-frott jingħata wkoll bħala rigal, pereżempju fl-għamla ta’ qoffa frott jew fil-ħampers.[27]
Ħafna “ħxejjex” fil-lingwaġġ kulinarju huma frott botaniku, fosthom il-bżar aħmar jew isfar, il-ħjar, il-brunġiel, il-fażola ħadra, l-okra, it-tipi differenti ta’ qargħa aħmar, it-tadam u ż-żukkini.[28] Iż-żebbuġ jingħasar għaż-żejt taż-żebbuġa. Il-ħwawar bħall-pimentos, il-bżar iswed, il-paprika u l-vanilja joriġinaw mill-frott artab.[29]
Wara ħsad kif suppost, il-frott kollu jitlesta għall-ħżin jew għat-trasport, u f’ħafna tipi ta’ frott, l-etilen, l-ormon tal-pjanti, iwassal biex isiru. Għalhekk, il-biċċa l-kbira tal-frott jinżamm f’katina kiesħa effiċjenti, li huwa l-ambjent ottimali għall-ħżin wara l-ħsad, bl-għan li jiġi estiż u żgurat li jdum kemm jista’ jkun qabel isir wisq u jitħassar.[30]
Peress li l-konsum eċċessiv taz-zokkor huwa ħażin għas-saħħa u l-frott fih iz-zokkor, spiss wieħed jistaqsi jekk huwiex tassew ikel tajjeb għas-saħħa. Fil-fatt huwa diffiċli li wieħed jieħu ammont eċċessiv ta’ zokkor (eż. fruttożju) mill-frott peress li jkun fih ukoll fibri u ilma, minbarra li għandu reżistenza sinifikanti għall-mgħid. Jekk wieħed jagħti ħarsa ġenerali lejn diversi studji li saru[31], joħroġ ċar li l-frott jimlik ħafna (pereżempju t-tuffieħ jew il-larinġ).[32] Barra minn hekk, il-fibri ta’ ġol-frott iwasslu biex timtela malajr[33] u jgħinu biex tinżel fil-piż[34] u tbaxxi l-livell tal-kolesterol.[35]
Il-frott frisk ġeneralment ikun fih ħafna fibri, vitamina Ċ u ilma.[36]
Il-konsum regolari tal-frott ġeneralment jiġi assoċjat ma’ tnaqqis tar-riskji ta’ mard u tal-problemi funzjonali assoċjati mat-tixjiħ.[37][38] Rieżami attwali tal-metaanaliżijiet saħansitra jasal għall-konklużjoni li l-valutazzjonijiet attwali jaf jissottovalutaw b’mod sinifikanti wkoll il-proprjetajiet protettivi tal-konsum tal-frott u tal-ħxejjex.[39]
Għal raġunijiet ta’ sikurezza tal-ikel, l-awtoritajiet tas-sanità jirrakkomandaw ċerti prekawzjonijiet u standards tal-iġjene għal kull min jaħdem f’ambjenti fejn ikun hemm l-ikel. Dan sabiex jiġi evitat ir-riskju ta’ kontaminazzjoni tal-ikel jew mard. Il-frott frisk għandu jintgħażel bir-reqqa u fil-ħwienet ma għandux ikollu daqqiet. Il-biċċiet maqtugħin felli minn qabel għandhom jitqiegħdu f’ambjent kiesaħ jew fis-silġ.
Il-frott kollu għandu jiġi mlaħlaħ qabel ma jittiekel. Din ir-rakkomandazzjoni tapplika wkoll għall-frott b’qoxra li ma tittikilx. Dan għandu jsir qabel it-tħejjija jew qabel ma jittiekel sabiex ma jitħassarx qabel iż-żmien., as well as from utensils that have come in contact with raw foods. Fruits and vegetables that are not going to be cooked should be thrown away if they have touched raw meat, poultry, seafood, or eggs.
Il-frott għandu jinżamm separat minn ikel nej bħal-laħam, il-laħam tat-tjur u l-frott tal-baħar, kif ukoll mill-pożati li jkunu missew mal-ikel nej. Il-frott li ma jkunx se jissajjar għandu jintrema jekk ikun miss mal-laħam nej, mal-laħam tat-tjur, mal-frott tal-baħar jew mal-bajd.
Il-frott kollu li jiġi maqtugħ, jitqaxxar jew jissajjar għandu jitqiegħed fil-friġġ fi żmien sagħtejn. Wara li jgħaddi ż-żmien, jistgħu jitkattru fuqu l-batterji li jagħmlu l-ħsara u jiżdied ir-riskju ta’ mard mill-ikel.[40]
L-allerġiji għall-frott jirrappreżentaw 10 % tal-allerġiji kollha relatati mal-ikel.[41][42]
Peress li l-frott ilu parti importanti mid-dieta tal-bniedem, diversi kulturi żviluppaw ħafna użi differenti għall-frott li ma jiddependux fuqu għall-ikel. Pereżempju:
Id-dubbien tal-frott huma speċijiet ta’ dubbien li jbidu l-bajd tagħhom fil-laħam tal-frott. Wara li jfaqqas, id-dud jikkonsma l-frott qabel ma jittrasforma fid-dubbien adult. Xi speċijiet ibidu l-bajd fil-frott li jkun sar jew tħassar; madankollu, xi speċijiet jagħżlu frott li jospitahom li ma jkunx għadu sar. Għaldaqstant, dan id-dubbien tal-frott jikkawża ħsara sinifikanti fl-għelejjel tal-frott. Eżempju ta’ speċi tad-dubbien tal-frott hija d-dubbien tal-frott ta’ Queensland (Bactrocera tyroni). Din l-ispeċi tikkawża ħsara fl-għelejjel tal-frott fl-Awstralja li tammonta għal $28.5 miljun kull sena. Ir-riċerkaturi qed jaħdmu qatigħ sabiex dan l-organiżmu qerriedi jinqered mingħajr l-użu ta’ pestiċidi.[50]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.