Қасқыр (лат. Canis lupus) — жыртқыш аң.
- Басқа атаулары да белгілі: бөрі, бері.
- Еркек қасқыр шамамен 50 килограмм болады, ал ұрғашысы 45 кг болады. Тұрғылықты жері жердің солтүстік жарты шеңберінде өмір сүреді.
Quick Facts Ғылыми топтастырылуы, Домен ...
Қасқыр |
|
Ғылыми топтастырылуы |
---|
Домен |
Эукариоттар
|
---|
Патшалық |
Жануарлар
|
---|
Тип |
Хордалылар
|
---|
Кіші тип |
Омыртқалылар
|
---|
Инфратип |
Жақ ауыздылар
|
---|
Ұлы класс |
Төртаяқтылар
|
---|
Кіші класс |
Нағыз аңдар
|
---|
Ұлы отряд |
Лавразиотерлер
|
---|
Отряд |
Жыртқыштар
|
---|
Кіші отряд |
Иттәрізділер
|
---|
Тұқымдас |
Төбеттер
|
---|
Түр |
Қасқыр
|
---|
Халықаралық ғылыми атауы |
---|
Canis lupus Linnaeus, 1758
|
Синонимдер |
---|
бөрі, бері.
|
Кішітүрлері |
---|
Тізім
- кіші түрі: Canis lupus albus Kerr, 1792
- кіші түрі: †Canis lupus alces Goldman, 1941
- кіші түрі: Canis lupus arabs Pocock, 1934
- кіші түрі: Canis lupus arctos (Pocock, 1935)
- кіші түрі: Canis lupus baileyi (Nelson and Goldman, 1929)
- кіші түрі: †Canis lupus beothucus G.M. Allen & Barbour, 1937
- кіші түрі: †Canis lupus bernardi Anderson, 1943
- кіші түрі: Canis lupus campestris Dwigubski, 1804
- кіші түрі: Canis lupus chanco Gray, 1863
- кіші түрі: Canis lupus columbianus Goldman, 1941
- кіші түрі: Canis lupus crassodon Hall, 1932
- кіші түрі: †Canis lupus deitanus Cabrera, 1907
- кіші түрі: Canis lupus dingo Meyer, 1793 (Динго — вторично одичавшая домашняя собака)
- кіші түрі: Canis lupus familiaris Linnaeus, 1758. (Домашнее животное — собака)
- кіші түрі: †Canis lupus fuscus Richardson, 1839
- кіші түрі: †Canis lupus griseoalbus Baird, 1858
- кіші түрі: Canis lupus hallstromi Troughton, 1958 (Новогвинейская поющая собака — одичавшая собака)
- кіші түрі: †Canis lupus hattai Kishida, 1931
- кіші түрі: †Canis lupus hodophilax Temminck, 1839
- кіші түрі: Canis lupus hudsonicus Goldman, 1941
- кіші түрі: †Canis lupus irremotus Goldman, 1937
- кіші түрі: Canis lupus labradorius Goldman, 1937
- кіші түрі: Canis lupus ligoni Goldman, 1937
- кіші түрі: Canis lupus lupus Linnaeus, 1758
- кіші түрі: Canis lupus lycaon Schreber, 1775
- кіші түрі: Canis lupus mackenzii Anderson, 1943
- кіші түрі: Canis lupus manningi Anderson, 1943
- кіші түрі: †Canis lupus minor (Ogerien, 1863)
- кіші түрі: †Canis lupus mogollonensis Goldman, 1937
- кіші түрі: †Canis lupus monstrabilis Goldman, 1937
- кіші түрі: Canis lupus nubilus Say, 1823
- кіші түрі: Canis lupus occidentalis Richardson, 1829
- кіші түрі: Canis lupus orion Pocock, 1935
- кіші түрі: Canis lupus pallipes Sykes, 1831
- кіші түрі: Canis lupus pambasileus Elliot, 1905
- кіші түрі: Canis lupus rufus Audubon & Bachman, 1851[1]
- кіші түрі: Canis lupus signatus Cabrera, 1907
- кіші түрі: Canis lupus tundrarum Miller, 1912
- кіші түрі: †Canis lupus youngi Goldman, 1937
|
Қасқыр кіші түрлерінің ареалы |
---|
|
Қорғалу статусы |
---|
Least Concern
|
|
Close
Қасқырдың өзге хайуандардан дара, олардың ешқайсысына ұқсамайтын қасиеттері көп. Оның бойындағы осындай ерекшеліктерге негізделіп айтылатын аңыздар да жетерлік. Солардың бірі түркілердің түпнегізін көкбөрімен байланыстыруы. Қасқырлардың ішіндегі көк аспан түстес келетіндері мен ақ қасқырлар аса киелі хайуан болып есептеледі. Олардың адамдарға көрінуі де сирек. Мұндай көкбөрілермен кезіккен адам да «тегін адам емес, киелі қасиеттерге ие кісі» болып табылады.
- Ежелгі Қытай жазбаларында мынадай бір аңыз бар: Кезекті бір шайқаста ғұндардың бір бөлігі қатты жеңіліс табады. Қарсыластары сол жердегі бүкіл ғұн атаулыны қырып-жойып, атып-шауып тастайды. Ең аяғында жалғыз ер бала ғана қалады. «Ит қорлықпен өлсін» деген мақсатта дұшпандары оның аяқ-қолын шауып кетеді. Елсізде қалған баланы бір қасқыр тауып алады да өз сүтімен асырайды. Адам аяғы баспайтын биік бір таудың ішіндегі үңгірде бала өсіп, ер жетеді. Осы баладан қасқыр жүкті болып, он ұл тауыпты. Түркі халықтары осы он ұлдан тараған.
- Тағы бір аңыз: «айдай сұлу бір ару бөлмесінде ұйықтап жатқанда, оған бір көкбөрі келіп, қосылады. Күн сәулесі кейпінде келген көкбөріден қыз жүкті болады. Түркілердің түпнегізі осы қыздан тараған»…
- Қасқыр — қайсар, аса сақ хайуан. Қайсарлығы — оның кез келген айқаста жеңіске жеткенше не жеңіліп, демі үзілгенше шайқасуынан көрінеді. Ал аса сақ, аса қулығы әр түрлі әрекеттеріне байланысты айтылған. Бірде бір сұр қасқыр ауыл-үйдің арасына кіріп кетеді. Қиқулап қуа жөнелген топ алдында ғана келе жатқан қасқырдан демде көз жазады да қалады. Ары іздейді, бері іздейді, жоқ. Кейін артынан анықтап білсе, арлан қасқыр ауыл арасында тұрған электр желісінің бағанасын құшақтап, тікесінентік тұра қалған екен. Сұр бағана мен сұр қасқыр ешкімнің назарына да ілікпепті. Қасқырдың ақылдығына танданысқан топ, бастарын шайқаса тарқасыпты.
- Қазір қасқыр аса азулы, жыртқыш ретінде суреттеледі. Әлі де солай. Бұғауға көнбейтін тұз тағысының аса жыртқыштығын дәріптеудің ең көрнекті үлгісі — «Көксерек» фильмі. Мұнда қасқырдың адам үстемдігіне еш көнбейтіндігінің ең нанымды дәлелі Көксеректің баланы жарып кетуінен айқын көрініс табады. Бұл — қасқырдың мейіріммен ұстауға да көнбейтіндігінің дәлелі.
- Қасқыр — дала тағысы. Киелі саналатын көкбөрі тұқымына қатысты тағы бір дерек, ол — оның отбасына беріктігі. Қасқыр бір ғана отбасына ие және ол — бөлтірік тәрбиесін толықтай өз мойнына алған хайуан. Ауыздандыру, бөлтірігін көкжалға айналдыру, бәрі-бәрі — осы ата қасқырдың құзырындағы міндет. Өзге хайуандарда жоқ осы қасиеттер киелі жаратылыс иесін әр кез даралап тұрады.
Қасқырлар – топ-топ болып үйірлер құрып тіршілік ететін жыртқыштар. Үйірде ересек аталық пен аналық, яғни басты жұптан және олардың ұрпақтары мен бірнеше туыс емес қасқырлардан тұрады. Қасқырдың бөлтіріктері ата-анасымен 10-54 айға дейін бірге тұрады. Үйірді «көсемі» басқарады. Басты жұп ұрпақ көбейту үшін қосылады. Үйірде басты еркек қасқыр мен ұрғашы қасқырларға ғана ұрпақ әкелуге рұқсат етіледі. Үйірдің мүшелері жас бөлтірікке бірге қарап, бірге аңға шығады.
Қасқырлар да үй иттері секілді үреді, арсылдайды, қыңқылдайды, қыңсылайды, ырылдайды және ыңырсиды. Әсіресе, олар қатты ұлиды. Қасқырлар бір-бірімен байланысу үшін дауыс шығарудан бөлек әр түрлі дене қимылдарын да жасайды. Олар өздерінің ашулы екендігін көрсету үшін тістерін ақситып, басшы екендігін көрсету үшін құйрықтарын бұлғаңдатады.
Қазақстанда қасқырлар шөлейт жерлерді, далалы және таулы аймақтарды мекендейді. Елімізде қасқырдың төрт түрі кездеседі: Солтүстік қасқыры – қасқырлардың ішіндегі ең ірісі. Оның ересегінің салмағы – 80 кг. Дала қасқыры далалы жерлерде, ал салмағы 40 кг болатын шөлейт қасқыры еліміздің оңтүстігі мен батысында кездеседі. Тау немесе тибет қасқыры таулы жерлерді мекендейді.
Қасқырлар етпен қатар жеміс-жидектерді де жейді. Сонымен қатар олар кішкене жәндіктермен, шұбалшаңдармен және өлекселермен қоректенеді. Олардың қорегі көбіне өздерінің өмір сүретін географиялық аймақтары мен маусымдарға тәуелді болады. Азық мол болған кезде олар өте көп қоректенеді. Алайда олар азықсыз бір аптадан аса жүре алады. Сұр қасқырлар бұғы, американдық бұлан, бұлан және солтүстік маралы секілді тұяқты жануарларға шабуыл жасайды. Ал мұндай үлкен жануарлар аз жерлерде олар қояндарды, тиіндерді, тышқандарды, тіпті құстарды аулайды. Жаз кезінде олардың қорегінің көп бөлігін құндыздар құрайды. Көптеген аймақтарда қасқырлар тіпті балықтарды да қорек етеді. Қызыл қасқырлардың қорегіне қояндар мен кеміргіштер сияқты сүтқоректілер, сонымен қатар жәндіктер,жидектер және кей кездері бұғылар да кіреді.