From Wikipedia, the free encyclopedia
Мойындалмаған және жартылай мойындалмаған мемлекеттер - 1990-шы жылдары "қырғи-қабақ соғыс" аяқталғаннан кейін және КСРО мен Югославияның құлауы нәтижесінде Де-факто мемлекеттер мен сәтсіз мемлекеттер санының көбеюі салдарынан пайда болған ұғым. Ал мұндай мемлекеттердің шығуы II дүниежүзілік соғыстан кейін көбейді. Дәл осы кезде отарсыздандыру процесі барысында әлемде мемлекеттердің ғаламдық жүйесі пайда болды.
Мемлекеттің қарапайым анықтамасында оның өзара байланысты келесідей құрамдас бөліктерден тұратыны айтылған: аумақ (территория), халық және орталық үкімет. Орталық үкімет мемлекеттік шекараны қорғайды және осы аумақта ұлт ретінде мойындалған халықтың еркін егеменді жүзеге асырады. Бұл мемлекетті ұлттық мемлекетке айналдырады. Оның азаматтары және олар мен мемлекеттің арасындағы қарым-қатынас заңмен реттеледі. Түпкі негізгі ережелер халыққа, әдетте, бастапқы білім, бұқаралық ақпарат құралдары, кейде, әскерге шақыру арқылы сіңіріледі. Өзінің дәстүрлі ізбасарларынан қазіргі мемлекеттің айырмашылығы орталық үкімет пен халықтың арасында тығыз байланыстың орнатылуында. Қазіргі мемлекеттерде бұл деңгей өте жоғары, оған аса көп салық салу арқылы кол жеткізіледі. Сонымен қатар, мемлекеттің барлық салаларына қатысу азаматтардың кең сауаттылығымен, санымен қамтамасыз етіледі. Қазіргі ұлттық мемлекеттер неғүрлым табысты болса, ол соғұрлым өз азаматтарына көп кепілдіктер береді (шетелдік басқыншылықтан қауіпсіздік, мемлекет ішінде бейбітшілік және тәртіп, зейнеткерлік қамтамасыз етудің жалпы жүйесі, ұлттық денсаулық сақтау, жұмыссыздарды қорғау, тегін орта білім, білім алуға және жұмысқа орналасуға тең мүмкіндік және т.б.).
Де-факто мемлекеттер жоғарыда аталған кепілдіктердің көпшілігін, қазіргі ұлттық мемлекетке тән қызметтерді атқарады. Алайда, халықаралық құқық тұрғысынан қарағанда, яғни, де-юре, бұл мемлекеттер жоқ, өйткені олар бұған дейін мойындалған ұлттық мемлекеттердің көпшілігінің тарапынан толыққанды мемлекет және халықаралық қатынастардың заңды субъектілері ретінде қолдау тауып, мойындалмаған. Мемлекеттілікті халықаралық дәрежеде мойындағандығының басты белгісі БҰҰ-ның құрамына қабылдануы болып табылады. Алғашқы Де-факто мемлекет - Германия Демократиялық Республикасы (Шығыс Германия) болды.
Қырғи-қабақ соғыс аяқталғаннан кейін Шығыс пен Батыс арасындағы ғаламдық күрес саябырсып, коммунизм мен капиталистік демократиядан ерекше басқа да идеологияларға кеңінен жол ашты. Бұдан барынша ұтқан Иран Ислам Республикасы (1979 жылы негізі қаланған) және Ауғанстан Ислам Эмираты (1992 жылы негізі қаланған) болды. Ирак та АҚШ пен Батысқа қарсы жолды таңдады. Ғаламдық коммунизмнің қирауынан қайта құрылып, ыңғайлана алмаған Солтүстік Корея және Куба сол идеологияда қалып қойды.
Қырғи-қабақ соғыстың аяқталуы сәтсіз мемлекеттердің дәуірін бастады, өйткені Батыс пен Шығыс үшінші әлемдегі өз саттелиттерін қолдаудан қалды. Бұл құбылыс, әсіреее, Африкада кеңінен таралған, ең белгілі мысал ретінде 1991 жылдан бері орталық үкіметі жоқ Сомалиді атауға болады (1990-шы жылдары Сомали аумағында екі Де-факто мемлекет пайда болды: Сомалилэнд және Пунтлэнд. Біраз уақыт бұрын Ауғанстан, Либерия, Сьерра-Леон, Тәжікстан және Заир/Конго біршама жылдар бойы сәтсіз мемлекеттер саналды. Кариб бассейнінің немесе Оңтүстік мұхиттардағы кез келген кішігірім мемлекеттердің сәтсіз танылуы оңай, сәл-пәл қоғамдық тәртіпсіздіктер, жалдамалылардың шабуылы немесе кез келген теріс құбылыс оған түрткі болады, оны Фиджи, Гаити, Тувалу және Мальдив аралдарындағы (Үнді мүхитындағы) жағдайлар дәлелдеп берді.[1]
![]() | Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
Бұл мақаланың бейтараптығын тексеру қажет. Пікірталас барысын талқылау бетінде қараңыз. Бұл хабарды талқылау шешілгенше дейін аластамаңыз. |
![]() | Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
![]() |
Бұл — мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет. |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.