From Wikipedia, the free encyclopedia
Gvatemala (ispansha Guatemala, rásmiy atı Gvatemala Respublikası (ispansha República de Guatemala) — Oraylıq Amerikada jaylasqan mámleket. Qubla-shıǵısta Salvador, shıǵısta Gonduras, arqa-shıǵısta Beliz hám de arqa menen batısta Meksika mámleketleri menen shegaralasadı. Gvatemalanıń shıǵıs jaǵısı Karib teńizi menen, al batıs jaǵısı Tınısh okeanı menen ushlasadı.
| |||||
![]() Gvatemala dúnya kartasında | |||||
Paytaxtı | Gvatemala | ||||
Prezidenti | Alexandro Djammattei | ||||
Rásmiy til(ler)i | Ispan tili | ||||
Gimni | Guatemala Feliz | ||||
Jer maydanı | 108 889 km² | ||||
Xalqınıń sanı – adam/km² |
18,697,234 171,7/km² | ||||
Ǵáresizlik kúni | 15-Sentyabr 1821-jıl | ||||
Pul birligi | ketcal | ||||
Waqıt poyası | -6… | ||||
Telefon kodı | +502 | ||||
Internet domeni | .gt |
Oraylıq Amerika respublikaları arasında xalqı boyınsha eń úlken mámleket.
Paytaxtı - Gvatemala qalası. Rásmiy tili - ispan tili bolıp tabıladı.[1].
"Gvatemala" ataması astek tilindegi Cuauhtēmallān, sózinen kelip shıqqan bolıp, "kóp terekler mákánı" degen mánisti ańlatadı[2] . Bul atama aymaqqa Ispaniya basqınshılıǵı waqtında Pedro de Alvaradoǵa joldas bolǵan Tlaskala áskerleri tárepinen berilgen.
Shegaraları: Gvatemala Beliz, Salvador, Gonduras hám Meksika menen shegaralasadı.
Jaǵısı: Mámleketti eki okean suwları juwıp turadı: Tınısh okeanı (Kecal hám San-Xose portları) hám Atlantika okeanı (Karib teńizi, Puerto-Barrios hám Santo-Tomas-de-Kastilya portları). Mámlekettiń eń ataqlı plyajları hám kurort aymaqları (Monterriko, San-Xose, Retaluleu) Tınısh okeanı jaǵasında jaylasqan bolıp, ol jerde bálent tolqınlar sebepli sayaxatshılar arasında eń ataqlı nárse vindserfing (samal serfingi) bolıp tabıladı. Karib teńizi jaǵasındaǵı Punta-de-Palma hám Livingston plyajları tolqınlardıń joq ekenligi hám qırǵaqqa jaqın jerdegi suwdıń sayızlıǵı sebepli balalı shańaraqlar ushın júdá qolaylı.
Aymaǵı: Gvatemala aymaǵınıń yarımınan kóbi Kordilyer tawlı poyasına tiyisli. Bul poyas Oraylıq Amerikanıń eń bálent shıńı - Taxumulko vulkanın (4220 m), arqada siyrek tóbeshikli Peten platosına qaray túsken karstlanǵan páskeltek Alta-Verapas oypatlıqlarına jalǵanatuǵın Syerra-de-los-Kuchumatanes, Syerra-de-las-Minas qırları menen belgili bolǵan qatparlı-boklı taw dizbeklerin óz ishine alatuǵın Syerra-Madre vulkanlı taw dizbeklerinen ibarat. Beliz tárepten Gvatemalaǵa páskeltek Mayya tawları kirip keledi. Tınısh okeanı jaǵasın allyuviallıq pástegislik iyelegen.
2006-jılǵı maǵlıwmatlarǵa qarasaq ormanlar mámlekettiń derlik 83 %in iyeleydi, sonıń menen birge ormanlardı kesiw dárejesi joqarı kórsetkishke iye (jılına 1,7%).
Vulkanları: Mámlekette 33 vulkan bar bolıp, olardan 3 danası elege shekem qáwipli esaplanadı. 1541-jılda eń belgili bolǵan Agua vulkanınan qaynaǵan suw hámde ılay aǵımları atılıp shıǵıp, Gvatemalanıń birinshi paytaxtın wayran etti. Sonıń menen birge aqırǵı márte 1965-jılda kúshli atılǵan Pakaya vulkanı da kópshilkke málim.
Íqlımı: Gvatemalanıń ıqlımı tropikalıq bolıp, jaǵısta hám tegislikte ortasha jıllıq temperatura 23—27 °C, platoda 15—20 °C. Jazǵı yamasa qurǵaq máwsim (noyabr-aprel) hám qısqı yamasa jamǵırlı máwsim (maydan oktyabrge shekem) tek jawın muǵdarı hám túngi temperatura menen parıqlanadı, dekabr-yanvarda temperatura tawlarda -10 °Cqa shekem, platoda bolsa 0 °Cqa shekem túsedi[3]. Basqasha aytqanda bul aymaq ushın "jaz" hám "qıs" túsinikleri shártli túrde qollanıladı hám uyqas túrde qurǵaq hám jamǵırlı máwsimlerdi ańlatadı[4]. Eń ıssı aylar fevral-may bolıp esaplanadı. Qısta (maydan baslap oktyabrge shekem) kúshli jawınlar sebepli dúbeleyler hám suw tasqınları kelip shıǵadı. Solardan eń kúshlileri 1998-jılda (Mitch dúbeleyi) hám 2005-jılda (Stan) júz berip, olar nátiyjesinde mámlekettiń úlken bólegi suw tasqını hám kúshli samallardan zálel kórgen. Ortasha jılına 1300 mm jamǵır jawadı.
Jer silkiniwler: Bul tábiyat qubılısları vulkanlar hám Tınısh okeanı túbiniń dúzilisi sebepli mámlekette júdá keń tarqalǵan. Eń kúshli jer silkiniw 1976-jıl 4-fevralda bolıp ótip, ol paytaxt hám basqa iri qalalardıń 90 %in wayran etti (sol waqıtta 20 mıńnan aslam adam qaytıs boldı hám millionnan artıq adam úysiz qaldı).
№ | Департамент | Адм. центр | Площадь, км² |
Население, (2002) чел. |
Плотность, чел./км² |
---|---|---|---|---|---|
1. | Альта-Верапас | Кобан | 8 686 | 776 246 | 89,37 |
2. | Баха-Верапас | Салама | 3 124 | 215 915 | 69,11 |
3. | Чимальтенанго | Чимальтенанго | 1 979 | 446 133 | 225,43 |
4. | Чикимула | Чикимула | 2 376 | 302 485 | 127,31 |
5. | Петен | Флорес | 35 854 | 366 735 | 10,23 |
6. | Эль-Прогресо | Гуастатоя | 1 922 | 139 490 | 72,58 |
7. | Киче | Санта-Крус-дель-Киче | 8 378 | 655 510 | 78,24 |
8. | Эскуинтла | Эскуинтла | 4 384 | 538 746 | 122,89 |
9. | Гватемала | Гватемала | 2 126 | 2 541 581 | 1195,48 |
10. | Уэуэтенанго | Уэуэтенанго | 7 401 | 846 544 | 114,38 |
11. | Исабаль | Пуэрто-Барриос | 9 038 | 314 306 | 34,78 |
12. | Халапа | Халапа | 2 063 | 242 926 | 117,75 |
13. | Хутьяпа | Хутьяпа | 3 219 | 389 085 | 120,87 |
14. | Кесальтенанго | Кесальтенанго | 1 951 | 624 716 | 320,20 |
15. | Реталулеу | Реталулеу | 1 856 | 241 411 | 130,07 |
16. | Сакатепекес | Антигуа-Гуатемала | 465 | 248 019 | 533,37 |
17. | Сан-Маркос | Сан-Маркос | 3 791 | 794 951 | 209,69 |
18. | Санта-Роса | Куилапа | 2 955 | 301 370 | 101,99 |
19. | Солола | Солола | 1 061 | 307 661 | 289,98 |
20. | Сучитепекес | Масатенанго | 2 510 | 403 945 | 160,93 |
21. | Тотоникапан | Тотоникапан | 1 061 | 339 254 | 319,75 |
22. | Сакапа | Сакапа | 2 690 | 200 167 | 74,41 |
Всего | 108 890 | 11 237 196 | 103,20 |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.