From Wikipedia, the free encyclopedia
«Պանչատանտրա» (սանսկրիտ՝ पञ्चतन्त्र, բառացիորեն՝ «Հինգ գիրք», «Հինգ ձեռնարկ» կամ «Հինգ ուղեցույց»), սանսկրիտ պատմողական արձակի հուշարձան։ Կազմվել է մոտավորապես III—IV դարերում, ունի վաղնջական բանահյուսական ակունքներ։ «Պանչատանտրայի» ամենավաղ պահպանված սանսկրիտ ձեռագիրը թվագրվում է XI դարով։ Հեղինակը, գրքի ստեղծման պատմությունը, նրա «բանահյուսականության» և «գրական մշակման» աստիճանը ցայժմ գիտական որոշակի լուծում չի ստացել։ Ավանդույթն իբրև հեղինակ հիշատակում է ոմն բրահման Վիշնուշարմանի (Վիշնու Շարման), ով ապրելիս է եղել V—VI դարերում, և ով ոմն ռաջայի ՝ պետությունը իմաստնորեն կառավարել սովորեցնելու խնդրանքով կազմել է այս ուսուցողական պատմություններով այլաբանական ժողովածուն[1]։ Այն հիմնված է վաղնջագույն բանավոր ավանդույթների վրա, ներառյալ «կենդանիների մասին առակները, որոնք այնքան հին են, որ ընդունակ ենք պատկերացնել», ինչպես նաև բուդդհիստական Ջատակա պատմվածքները[2][3]։
Պանչատանտրա սանսկրիտ՝ पञ्चतन्त्र | |
---|---|
![]() | |
Հեղինակ | անհայտ |
Տեսակ | գրական ստեղծագործություն, հեքիաթների ժողովածու և պատմվածքների ժողովածու |
Ժանր | առակ |
Բնօրինակ լեզու | սանսկրիտ |
Ստեղծման տարեթիվ | մոտ մ. թ. ա. 300 |
Երկիր | անհայտ |
Հրատարակիչ | անհայտ |
![]() |
«Պանչատանտրան» բաժանվում է հինգ տանտրա-պատմությունների, որոնք միավորված են շուրջանակի կոմպոզիցիաներով։ Ընդ որում՝ յուրաքանչյուր տանտրա նմանապես բովանդակում է նրբերված բանաստեղծական պատմություններից (ինչը տեղիք է տվել որոշ հետազոտողների այն համարել նաև պոետական անթոլոգիա)։ «Պանչատանտրայի» մեջ հերոսները կենդանիներն են, որոնց հանրույթներն ու բարքերը մարդկայինի պատճենումն են։ Իբրև պատմողներ հանդես են գալիս շնագայլեր Կարատական և Դամանական։ Հինգ տանտրաները կրում են հետևյալ անվանումները՝
«Պանչատանտրայի» բովանդակությունը պատմողական ոճով կառավարչի առջև ծառացած բարդ իրավիճակների քննարկումն է։ Նպատակը ազնվազարմ տոհմերի երիտասարդ ներկայացուցիչներին լավ սանսկրիտ և դիվանագիտություն սովորեցնելն է[4]:
Սյուժեների բանահյուսական բնույթը, պարզությունն ու զվարճալի ձևը ապահովել են «Պանչատանտրայի» բացառիկ լայն տարածվածությանը[5]: Ըստ այդմ «այն Հնդկաստանի ամենահաճախ թարգմանված ստեղծագործությունն է»[6]։
Գիտությանը հայտնի առաջին՝ (փահլևի) թարգմանությունն իրականացվել է 570 թվականին Իրանում՝ սասանյան Խոսրով Ա Անուշիրվան արքայի ցուցումով, բայց որը չի պահպանվել։ VIII դարի կեսերին կատարվել է արաբերեն թարգմանությունը՝ պարսիկ գրող Իբն-ալ-Մուքաֆֆայի կողմից: Այն վերնագրված է «Քալիլա և Դիմնա» (պարս.՝ کلیله و دمنه, արաբ․՝ كليلة و دمنة; պատմող կենդանիների անուններով):
932 թվականին պարսիկ բանաստեղծ Ռուդաքին արաբերենից պարսկերեն է թարգմանել «Քալիլա և Դիմնա»-ից հատվածներ բանաստեղծորեն, և այս անունով պոեմը հայտնի է դարձել Մերձավոր և Միջին Արևելքում։ 1762 թվականին «Քալիլա և Դիմնա»-ն ֆրանսերեն բնօրինակից թարգմանվել է ռուսերեն՝ «Հնդիկ փիլիսոփա Փիլփեյի քաղաքական և բարոյական առակները» վերնագրով[7]։
Բյուզանդիայում, իսկ ապա և սլավոնական երկրներում «Պանչատանտրան» հայտնի է Սիմեոն Սիփայի թարգմանությամբ (1081), որտեղ կենդանիները հայտնի են Ստեֆանիտ և Իխնիլատ անուներով։ XIII դարում հայտնվում են իսպանական անանուն թարգմանությունը, ռաբբի Իոէլի հրեական թարգմանությունը, Յոհան Կապուանացու լատիներեն թարգմանությունը, որն էլ հիմնականում ընկած է գերմաներեն (1265 թվականից ոչ վաղ), իսպաներեն և իտալերեն տարբերակի հիմքում։ Ընդհանուր առմամբ զանազան տարբերակներով և թարգմանություններով հաշվվում է ավելի քան 200 թարգմանություն՝ 60 լեզուներով։
19-րդ դարի կեսերից պատմությունների բանավոր տեղաշարժի հարցը դեպի Չինաստան, Հարավարևելյան Ասիայի երկրներ և Հին Հունաստան, դրանց կապը Եզոպոսի առակների, կենդանական էպոսների, կենդանիների մասին հեքիաթների հետ և պատմվածքի ժանրի ձևավորման վրա ունեցած ազդեցության մասին:
Պանչատանտրայի սյուժեների հետքերը (իսկ 17-րդ դարից ի վեր, երբ հայտնվեցին թարգմանությունները (պարսկերենից կամ արաբերենից) ժամանակակից եվրոպական լեզուներով և ուղղակի փոխառություններով, հայտնաբերվել են եվրոպական գրականության շատ դասականներում՝ Բոկաչիո, Չոսեր, Լա Ֆոնտեն, Գյոթե և այլն։
Պանչատանտրան նաև արաբական Հազար ու մի գիշեր ժողովածուի, Սինդբադի մի քանի պատմվածքների և արևմտյան շատ մանկական ոտանավորների և բալլադների հիմքն է[8]:
Ռեդյարդ Քիփլինգն իր «Ռիկի-Տիկի-Տավի» պատմվածքի մեջ վերցրել է մանգուստի և օձի պատմությունը «Պանչատանտրայի» 5-րդ գրքից[9]:
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.