From Wikipedia, the free encyclopedia
Հանրաքվե (ռեֆերենդում լատին․՝ referendum — այն, ինչ պետք է հաղորդվի), համապետական, տարածաշրջանային կամ տեղական նշանակության հարցերի վերաբերյալ հանրաքվեի մասնակիցների քվեարկության ձևով ազատ կամարտահայտման միջոց։ Հանրաքվեի արդյունքում կարող է նաև նոր օրենք ընդունվել։ Հայտնի է նաև պլեբեսցիտ անվամբ։ Հանրաքվեի որոշ բնորոշումներ այն բնութագրում են որպես քվեարկության եղանակ՝ երկրի սահանադրությունը կամ կառավարությունը փոխելու համար[1]։ Ինչևէ, որոշ այլ երկրներ հանրաքվեն այլ կերպ են բնորոշում։ Օրինակ՝ Ավստրալիայում հանրաքվեն բնորոշվում է որպես սահմանադրությունը փոխելու համար քվեարկություն, իսկ պլեբեսցիտը չի ազդում սահմանադրության վրա[2]։ Իռլանդիայում սահմանադրության ընդունման համար քվեարկությունը կոչվում է պլեբեսցիտ, բայց սահմանադրության բարեփոխման համար քվեարկությունն արդեն կոչվում է հանրաքվե, նույն անվամբ են հայտնի նաև ընտրական քվեարկությունն ու ոչ սահմանադրական օրինագծի ընդունման համար քվեարկությունը։
Հանրաքվեն անմիջական ժողովրդավարության կարևորագույն ինստիտուտն է և ժողովրդի անմիջական իրավաստեղծ գործունեության մեխանիզմը։ Այն պետության և յուրաքանչյուր քաղաքացու համար կարևոր որոշումների ընդունման գործընթացում հանրության մասնակցության ձևերից է։ Հանրաքվեի մասնակցի ընդունած որոշումը ազդում է գործընթացի արդյունքի վրա և պետք է ամրապնդվի խնդրո առարկա հարցի վերաբերյալ մասնակցի տեղյակ լինելով։ Հանրաքվեն (համաժողովրդական քվեարկությունը) ժողովրդի կողմից անմիջականորեն իշխանության իրականացումն է՝ Սահմանադրություն ընդունելու կամ դրանում փոփոխություններ կատարելու, օրենքներ ընդունելու, ինչպես նաև պետական կյանքի կարևորագույն հարցերի վերաբերյալ հասարակական կարծիքը բացահայտելու եղանակով։ Հանրաքվեի անցկացման պայմանները և ընթացակարգը կարգավորվում են տվյալ երկրի Սահմանադրությամբ և օրենքներով։ Հանրաքվեները լինում են ժողովրդական, պետական կամ կիսովի նախաձեռնությամբ։
Հանրաքվեները դասակարգվում են ըստ անցկացման մասշտաբի և լինում են
Ըստ անցկացման պարտադիր լինելու՝
Պարտադիր են այն հանրաքվեները, որոնց անցկացումը տվյալ հարցի վերաբերյալ ուղղակիորեն թելադրվում է Սահմանադրությամբ կամ օրենքով, և հանրաքվեի դրվող նախագիծն ընդունված համարելու համար անհրաժեշտ է «ԿՈՂՄ» ձայների որոշակի քանակ։ Հայեցողական են այն հանրաքվեները, որոնց անցկացումը Սահմանադրությամբ կամ օրենքով պարտադիր չէ և կախված է իրավասու մարմնի որոշումից։
Ըստ հանրաքվեի դրվող հարցի՝
Ըստ հանրաքվեի մասնակցի կամարտահայտման ձևի՝
Հանրաքվեները պետք է տարբերակել հասարակական կարծիքի լայնամասշտաբ հարցումներից (այսպես կոչված խորհրդատվական հանրաքվեներից), որոնք թեև անց են կացվում հանրաքվեին մոտ ձևերով, սակայն իրավաբանական ուժ չունեն։ Հանրաքվեի նախաձեռնությամբ կարող է հանդես գալ կենտրոնական իշխանությունը, հասարակությունը, դաշնային պետություններում՝ նաև դաշնության սուբյեկտները։
Հանրաքվեն լատիներեն «refero» բառից է ծագում, որը նշանակում է վերադարձնել, կազմված է «fero»՝ բերել[3] արմատից ու «re-» նախդիրից որն այստեղ նշանակում է «հետ»[4]։ Անգլերենում բառի օգտագործումը որպես գոյական խստորեն չի համապատասխանում լատինական բառին, քերականական գործածությունն անգլիական է, ոչ թե լատինական։ Անգլերենում referendum֊ը արտահայտում է հոգնակի թիվը, այսինքն՝ նշանակում է հանրաքվեներ, սակայն գոյություն ունի հոգնակի թվի «referenda» տարբերակը, որը համապատասխանում է և՛ լատիներենի, և՛ անգլերենի քերականությանը։
Հանրաքվեն ծագել է Շվեյցարիայի Գրուբունդեն մարզում, 16֊րդ դարում[5][6]։ Պլեբեսցիտ տերմինը ունի այժմյան նշանակությանը մոտ իմաստ, ծագում է լատիներեն համանուն բառից։ Այդպես էր կոչվում Պլեբիսի խորհրոդի՝ հռոմեական հանրապետության հայտնի ժողովը։ որոշ երկրներում հանրաքվեի փոխարեն պլեբիսցիտ տերմինն է օգտագործվում և դրանք հոմանիշներ են, այլ երկրերում է դրանց իմաստները տարբեր են։
Փիլիսոփայական֊քաղաքական ընկալման տեսանկյունից հանրաքվեն անմիջական ժողովրդաիշխանության իրականացման եղանակներից է։ Ինչևէ, ժամանակակից աշխարհում հանրաքվեն կիրառվում է ներկայացուցչական ժողովրդաիշխանության հետ մեկտեղ։ Ուստի դրանք սովորաբար կիրառվում են ընտրողաբար՝ ներառելով այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են ընտրական համակարգի փոփոխոթյունները։
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.