From Wikipedia, the free encyclopedia
A lingua ibérica[1] ou ibera[2] foi unha lingua paleohispánica falada polos iberos na costa mediterránea da Península Ibérica desde o río Hérrault (Francia) até Porcuna (provincia de Xaén).
Moitos estudosos modernos tenden a considerar o ibero como unha lingua franca, máis ca como lingua materna dun grupo homoxéneo. A lingua estenderíase grazas ao comercio, esporeado polo contacto cos gregos focenses.
Os iberos estendéronse ao longo da costa mediterránea da Península Ibérica. Cara ao norte, incluiría o sur de Francia ata o río Hérault. Atopáronse importantes restos de escritos en Ensérune, entre Narbona e Béziers en Francia, nun oppidum no que se mesturan elementos iberos e celtas. Cara ao sur, o límite estaría en Porcuna, ond se atoparon esculturas de xinetes iberos.
Cara ao interior é incerta a extensión exacta. Parece ser que no val do Ebro houbo unha expansión da cultura cara ao interior, chegando ata Salduie (Zaragoza) pero non máis alá.
Crese que eran de lingua ibérica os pobos ausetanos (Pireneos), ilerxetes (Lleida e Huesca ata os Pireneos), indixetes (costa de Xirona), laietanos (Barcelona), cossetanos (Tarragona), ilercavóns (Murcia e levante ata Tarragona), edetanos (Valencia, Castelló e Teruel), contestanos (Valencia, Alacant, Cartagena e Albacete), bastetanos (Granada, Almería e Murcia) e oretanos (Xaén, Cidade Real, Albacete e Cuenca). Os túrdulos e turdetanos considéranse habitualmente como falantes do tarteso.
A orixe da lingua é descoñecida. Existen tres correntes principais para explicar o ibero:
A lingua ibera é unha lingua illada, é dicir, non se coñece ningunha lingua emparentada lingüisticamente. A relación co éuscaro, que en tempos se consideraba reliquia moderna do ibero e que deu lugar á chamada hipótese do Bascoiberismo, parece hoxe que se formula de xeito que ambas linguas non estarían emparentadas, pero si en contacto, de maneira que a lingua cunha cultura menos desenvolvida (a vascoa) tomou en préstamo palabras iberas. Iso pasaría, por exemplo co éuscaro iri (‘cidade’) que proviría dun préstamo do ibero Ili / Ilti, do mesmo significado.
Os textos máis antigos remóntanse ao século V a. C. e esténdese o uso da lingua en forma escrita ata principios da nosa era.
Suxeriuse que unha gran parte dos textos xorden a imitación de modelos gregos (ata o século II a. C.) e romanos (a partir do século I a.C.).
A lingua ibera escribiuse en tres escrituras diferentes:
O alfabeto grego na súa variante xónica, ás veces chamado alfabeto greco-ibérico, que se usou no Levante cara ao século IV a.C. O chumbo de Alcoi e outros textos están escritos neste alfabeto.
Alfabeto latino, no que existen dous textos escasos e algúns antropónimos.
O alfabeto ibero tamén denominado signario ibérico e que, de feito, é un semisilabario, é o propio dos iberos e é o que se usou máis profusamente e durante máis tempo. Parece claro que a súa orixe está no signario tarteso usado no suroeste peninsular para o que se ten chamado lingua tartesa.
O signario ibero ten dúas variantes, a meridional ou suroriental (en Xaén e Albacete), cuxos signos gardan un maior parecido coa escritura tartesa, e a nororiental ou levantina, a máis estendida das dúas e que máis tarde foi adaptada para o celtibero.
A súa variante máis estendida, a levantina foi descifrada en 1922 por Manuel Gómez-Moreno Martínez; mentres que as primeiras lecturas correctas do meridional foron feitas por Ulrich Schmoll en 1961 e perfeccionadas posteriormente por outros investigadores, entre os que destaca Jürgen Untermann.
É realmente pouco o que se coñece con seguridade do ibero. A investigación da lingua xa pasou a súa fase inicial de transliteración e compilado de material e atópase actualmente en fase de identificación de posibles elementos gramaticais nos textos.
Todo o que se comenta a continuación debe manterse dentro do marco das hipóteses non confirmadas, e permanecerá así - con maior ou menor grao de certeza - ata que o descubrimento dun bilingüe cun texto longo permita confirmar as deducións.
Posúe cinco vogais, iguais cás do español ou o éuscaro: /a/ /e/ /i/ /o/ /u/, sendo /a/ e /i/ as máis frecuentes e /o/ e /u/ as menos. Malia que se sinalaron indicios de que a escritura indica unha vogal nasal (signo [ḿ], considérase que podería ser un alófono. Non parece que houbese diferenzas de lonxitude no timbre se se xulga a partir das transcricións gregas, se ben é rechamante que para o /e/ ibero en greco-ibérico se use a letra 'eta' (e longo) pero non a breve 'épsilon'.
Parece que os ditongos serían decrecentes con vogal+vogal pechada, testemuñándose os en /ai/ śaitabi SAETABIS, /ei/ neitin NEITINBELES e /au/ lauŕ- LAURBELES. Untermann observa que o grupo /ui/ só se atopa en sílaba inicial.
Só se localizou a posibilidade do /y/ en palabras como aiun- ou iunstir e de /w/, aínda que esta só en préstamos, como por exemplo en diuiś do galo DIVIX. Tense posto en dúbida que realmente existisen en ibero máis alá de en préstamos.
xorda | sonora | |
velar | /k/ | /g/ |
dental | /t/ | /d/ |
labial | /b/ |
Existen só hipóteses sobre a acentuación en ibero. As dúas hipóteses presentadas, parten de supoñer que tiña unha acentuación fixa e non libre.
Luis Silgo Gauche defende unha lingua maioritariamente paroxítona, baseándose principalmente na perda de vogal débil en beleś a bels e a comparación co complexo aquitano-éuscaro e o testemuño romance.
Xaverio Ballester propón unha lingua con acento demarcativo, máis ben fixo e máis ben final (oxítono) baseándose principalmente en universais lingüísticos e en adaptacións gregas e latinas de topónimos e antropónimos iberos.
Grazas á inscrición latina do bronce de Ascoli, que inclúe unha lista de personaxes iberos que foron analizados por Hugo Schuchardt púidose desentrañar a forma dos antropónimos ibéricos (de feito, este coñecemento coadxuvou ao desciframento da escritura ibérica). Os nomes iberos adoitan estar formados por dous elementos intercambiables, normalmente formados por dúas sílabas, que se escriben xuntos. Por exemplo, un elemento como "iltiŕ" pódese atopar nos seguintes nomes: iltiŕaŕker, iltiŕbaś, iltiŕtikeŕ, tursiltiŕ, baiseiltiŕ ou bekoniltiŕ. Este descubrimento foi un paso de xigante, xa que a partir dese momento púidose indicar con certa seguridade os nomes de persoa nos textos.
Os compoñentes que poden formar parte de nomes son: abaŕ, aibe, aile, ain, aitu, aiun, aker, albe, aloŕ, an, anaŕ, aŕbi, aŕki, aŕs, asai, aster, atin, atun, aunin, auŕ, austin, baiser, balaŕ, balke, bartaś, baś, bastok, bekon, belauŕ, beleś, bels, bene, beŕ, beri, beŕon, betan, betin, bikir, bilos, bin, bir, bitu, biuŕ, bolai, boneś, boŕ, bos, boton, boutin, ekes, ekaŕ, eler, ena, esto, eten, eter, iar, iaun, ibeś, ibeis, ike, ikoŕ, iltiŕ, iltur, inte, iskeŕ, istan, iunstir, iur, kaisur, kakeŕ, kaltuŕ, kani, kaŕes, kaŕko, katu, keŕe, kibaś, kine, kitaŕ, kon, koŕo, koŕś, kuleś, kurtar, lako, lauŕ, leis, lor, lusban, nalbe, neitin, neŕse, nes, niś, nios, oŕtin, sakaŕ, sakin, saltu, śani, śar, seken, selki, sike, sili, sine, sir, situ, soket, sor, sosin, suise, taker, talsku, tan, tanek, taŕ, tarban, taŕtin, taś, tautin, teita, tekeŕ, tibaś, tikeŕ, tikirs, tikis, tileis, tolor, tuitui, tumar, tuŕś, turkir, tortin, ulti, unin, uŕke, ustain, ḿbaŕ, nḿkei.
Nalgúns casos pódese atopar un nome simple, cun só elemento ou seguidos por un sufixo: BELES, AGER-DO e BIVR-NO no bronce de Áscoli, neitin en Ullastret e lauŕ-to, bartas-ko ou śani-ko noutros textos ibéricos. Máis raramente, sinalouse a presenza dun infixo entre os dous elementos, que pode ser -i-, -ke- ou -bo- (así Untermann exemplifica oto-iltiŕ fronte a oto-ke-iltiŕ ou con AEN-I-BELES). Tamén sinala Untermann que en raros casos se atopa un elemento is- ou o- prefixando ao antropónimo (is-betartiker; o-tikiŕtekeŕ; O-ASAI).
Nos elementos que forman os nomes ibéricos é común atopar patróns de variación: así eter/eten/ete coas mesmas variacións que iltur/iltun/iltu; kere/keres como lako/lakos; ou alos/alor/alo como bikis/bikir/biki).
Noutras ocasións o que se atopan son asimilacións producidas polo contacto de consoantes no límite de composto. Así, nas inscricións latinas ponse de manifesto que neste contexto n+b se pronunciaban /m/ (ADIMELS ou SOSIMILVS equivalen a *adin-bels ou *sosin-bilus). Opcionalmente, tamén un ŕ desaparece ante n ou l (*biuŕ+lakos aparece como biulakos; *biuŕ+nius como biunius; *sakaŕ+laku como sakalaku).
Javier Velaza, xunto con outros estudosos, indica a posibilidade dunha evolución dos nomes de persoa baixo influencia da cultura romana. Lápidas funerarias que inicialmente serían do tipo:
ḿlbebiuŕ- | -ar-ḿi |
Nalbebiur[3] | xen?dat?[4] |
De ou para Nalbebiur |
que aparece nunha estela atopada no 2001 nunha escavación realizada en Badalona, converteríanse máis tarde noutras do tipo:
bantui- | -(e)n-ḿi | ḿlbebiuŕ | eban- | -en |
Bantui[3] | xen?dat?[4] | Nalbebiur[3] | fillo[5] | xen?[4] |
De ou para Bantui, fillo de Nalbebiur |
A segunda inscrición atopouse ao lado da primeira, co que se abre a posibilidade de que se trate de pai e fillo. Unha terceira inscrición achada en Empúries en xaneiro de 1998, foi interpretada por Velaza e Xavier Aquilué como:
lakerkes | [ke]ŕtabir | s++[---] | e(ban) | auśes [---] |
Lakerkes[3] | Kertabir[3] | S[...][3] | fillo | Ausetano |
Lakerkes Kertabir, fillo de S[...], dos Ausetanos |
Se a interpretación é correcta, podería tratarse dunha inscrición con nomen, cognomen, filiación e origo, ao estilo romano.
Os nomes femininos seguen en parte o sistema dos masculinos como en ASTERDVMAR, SILLIBOR ou VRCHATETEL, co que en parte se fai imposible saber se o nome dunha incrición é masculino ou feminino. Con todo, parece que os elementos -eton (como en BILESTON) e -aun- ou -iaun- con sufixo -in (como en GALDVRIAVNIN, VNIAVNIN ou ankonaunin) poderían ser marcadores de nomes femininos.
Con todo,parte da interpretación desta fórmula baséase en traducir eban como "fillo", identificación insegura, pois Untermann (seguido por Rodríguez Ramos) indicou algunhas incongruencias da proposta, considerando en cambio que eban e as súas variantes é en realidade o equivalente do curauit das inscricións latinas; é dicir o verbo que indica a acción de quen construíu un monumento. Isto confírmao cunha inscrición bilingüe dun fragmento de arquitrabe de Sagunt, na que sinala, ademais, que non se menciona filiación ningunha [3]:
M.F]ABIVS.M.L.ISIDORVS.COERAV[IT | ||||
is]itoŕ . tebanen . otar . koroto[ |
Marcus Fabius Marci libertus Isidorus curauit | ||||
"Marco Fabio Isidoro, liberto de Marco, encargouse (da construción)" |
Coñécese unha serie de sufixos, especialmente aplicados a onomásticos. Por iso a lingua ibera parece postposicional, aparentemente máis de tipo aglutinante que con declinacións.
Os máis coñecidos son os seguintes:
En ocasións propúxose que un sufixo -k- fose marca de plural.
Dentro do especulativo dos coñecementos, sinaláronse algunhas equivalencias máis ou menos aproximadas para algúns termos:
Tamén se considera substantivos outros termos, aínda que sen un valor semántico claro (p.ex. abaŕ- ou biuŕ-).
Tense discutido tamén o posible valor verbal de iunstir. Para Untermann tería un sentido similar a 'licet', 'oportet', mentres que para Rodríguez Ramos sería o verbo dar; pero outros autores ven nel unha expresión de saúdo (Velaza) ou mesmo un teónimo (Silgo).
Untermann propuxo unha serie de elementos que non serían nin verbos nin substantivos, pero que admitirían sufixos propios de substantivos. É o paradigma que chama "auxiliar" ou "pronominal" e que en 1990 incluía termos como: aŕe-, aŕikaŕ-, baŕ-, baŕbin-, baś-, baśban-, eta-, iŕ-, is-, si-, taŕ- e uŕ-. Con todo, os coñecementos ao respecto aínda están en fase de tentativa.
Os textos máis sinxelos interpretados son aqueles breves que sobre cerámicas de valor ou sobre monumentos funerarios se consideran marcas de propiedade. Destes coñécense diversas variantes que, iniciando con maiúsculas os nomes propios, poden exemplificarse así:
Como se indicou, adoita considerarse que -ar e -en son sufixos que dan un valor de xenitivo. Con todo, o valor de ban e de ḿi é aínda menos claro. O primeiro, ban, ás veces é cualificado como sufixo, outras como pronome. O segundo, ḿi, adoita recibir a designación aséptica de "partícula posesiva", pero se manteñen abertas múltiples interpretacións (desinencia de xenitivo, verbo copulativo como "é" ou "son", morfema deíctico ou mesmo pronome persoal "eu", "iso").
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.