گونهای از نعنا From Wikipedia, the free encyclopedia
پونه (نام علمی: Mentha pulegium) ) از گیاهان خانواده نعنائیان یا Lamiaceae است. گیاهی است از سرده نعنا و تیره لب گلیها و له شده برگهای آن عطر نعنا دارد. پونه جزو داروهای مورد استفاده در طب سنتی، قاعدهآور، سقطکننده جنین، و جزو گیاهان دارویی است، اما برای کبد سمی است و باعث مرگ برخی از افراد شدهاست.[1] اسانس آن در صنعت عطرسازی کاربرد دارد و دارای ماده سمی پولِگون است.
پودینه | |
---|---|
![]() | |
ردهبندی علمی | |
فرمانرو: | گیاهان |
(طبقهبندینشده): | گیاهان گلدار |
(طبقهبندینشده): | دولپهایهای نو |
(طبقهبندینشده): | آستریدها |
راسته: | نعناسانان |
تیره: | نعنائیان |
سرده: | نعنا |
گونه: | M. pulegium |
نام دوبخشی | |
Mentha pulegium | |
فرهنگستان زبان فارسی این گیاه را «خالواش» (از گیاهان محلی و عطر گیلان) و «نعنا خالواش» نامیده و در توصیف آن آوردهاست: گونهای نعنا به شکل خوابیده یا خیزان با ساقههای متعدد و پوشیده از کرکهای متراکم و گسترده؛ پهنک برگها تخممرغی، به طول ۵ تا ۲۰ میلیمتر و حاشیهٔ صاف یا کم و بیش دندانهدار است و گلآذین آن دارای چرخههای کروی و گلهای غالباً بنفش و بهندرت سفید است که با فاصله از یکدیگر و پرشمار در محور برگها و در طول ساقه قرار گرفتهاند.
به گلهای کوچک معطر به رنگ صورتی یا بنفش که به صورت گروهی در بغل برگ و ساقه پونه در تابستان ظاهر میشوند و مصرف دارویی و خوراکی دارند، گُلپونه میگویند.[2] در روستاهای مازندران به اسم اوجی معروف است .
پونه و نعناع هر دو تحت یک نام علمی می باشند و شباهت هاي فراوانی به هم دارند. نعناع برگهاي لطیف تر و ظریف تري دارد ولی پونه از بوته هاي خشن تر و مقاوم تري برخوردار است. پونه به صورت طبیعی و خودرو در حاشیه باغچه ها و کنار جویبارها نیز به صورت وحشی به خصوص در نواحی سرد و کوهستانی می روید. پونه و نعناع هر دو ساقه هاي رونده دارند و از این طریق تکثیر می شوند. برگ ها و ساقه هاي نازك تر و همچنین ساقه هاي سنبله دار پونه را می توان خشک کرد و هنگام مصرف آنها را جوشانده و یا دم کرد.[3]
در جهان 25 گونه و هیبریدهاي زیادي براي جنس منتا معرفی شده است. این جنس در ایران 6 گونه علفی، چندساله و معطر دارد. گونه Mentha mazaffarianii انحصاري ایران است.
Mentha piperata یا نعناع فلفلی (mint pepper) از گونه هایی است که در بیشتر فارماکوپه ها از آن یاد شده است و هیبریدي است که به صورت طبیعی از تلاقی spicata .M x aquatica.M حاصل شده است و به طور گسترده به عنوان طعم دهنده استفاده می شود.
Mentha arvensis گونه اي ارزشمند با گل هاي صورتی یا سفید است که منتول لازم براي سیگار ضد آسم از آن تهیه می شود.
(mint water) Mentha aquatica نوعی علف هرز در مناطق غرقابی بوده که داراي ساقه اي به طور معمول قرمز رنگ و گل هاي بنفش است.
Mentha gracilis هیبریدی است که برای تهیه روغنSpearmint کشت می شود.
Mentha longifolia با نام مترادف Mentha sylvestris داراي برگ هاي باریک و به شدت معطر و گل هاي ارغوانی است.
Mentha spicata نعناع سبز یا معمولی گیاهي علفی است با ارتفاع یک متر، که از گل هاي صورتی یا سفید واقع در گل آذین انتهایی به عنوان طعم دهنده استفاده می شود.
اسانس پونه بسیار غلیظ و حتی در مقادیر کم سمی و کشنده است.[4] گزارشهایی از مرگ بیمارانی که به علل مختلف از اسانس غلیظ آن استفاده کردهاند وجود دارد.[5] روغن پونه (اسانس غلیظ پونه) حاوی ۸۰ تا ۹۲ درصد سیکلو هگزانون پولگون است. پولگون همان مولکولی است که عطر و طعم نعناعی را ایجاد میکند و در افرادی که آن را مصرف میکنند باعث ایجاد انواع بیماریها میشود.[6]
علائمی که ممکن است بعد از مصرف یک دوز کوچک (۱۰ میلی لیتر) از روغن پونه ایجاد شود شامل تهوع، استفراغ، درد شکم و سرگیجه میشود. مصرف دوز بیشتر میتواند باعث از کار افتادگی چندین ارگان بدن شده و منجر به مرگ شود.[7]
کنگره آمریکا درخواست نمودهاست که استفاده آن برای زنان حامله منع شود.[8]
از پونه معمولاً به عنوان حشره کش و دفع کننده آفت استفاده میشود.[9] از این گیاه برای دور نگه داشتن کک از حیوانات خانگی و همچنین بر روی انسان برای جلوگیری از زخم و پشه استفاده میشود. بعضی از انسانها برای دفع حشرات لباس یا جیب خود را به روغن پونه آغشته میکنند.[10]
در یک مطالعه کاربرد حشره کشی گیاه دارویی پونه کوهی (Mentha longifolia L) در ایران مورد بررسی قرار گرفت. طبق نتایج آن میزان LC50 پونه کوهی در مقایسه با سایر گیاهان بسیار کم می باشد که باعث سمیت بیشتر برای حشرات است. همچنین میزان مرگ و میر 6 / 96 درصد در حشرات برای پونه گزارش شده است. بنابراین با توجه به تاثیر بالای اسانس پونه کوهی بر میزان مرگ و میر حشرات, این گیاه م یتواند به عنوان یک حشره کش گیاهی برای کنترل آفات, استفاده شود.[11]
در طول تاریخ از پونه برای معطر کردن چایهای گیاهی و غذاها استفاده میشدهاست. از دمنوش پونه برای درمان سرماخوردگی، تب، سرفه، سوء هاضمه، مشکلات کلیوی و کبدی و سردرد استفاده میشود.[12] از برگهای تازه یا خشک شده پونه نیز برای درمان آنفلوانزا، گرفتگی شکم، القای تعریق و همچنین در درمان بیماریهایی مانند آبله و سل استفاده میشود.[13] برای تهیه دمنوش پونه، برگهای آن را در آب داغ دم می کنیم. غلظت مواد شیمیایی سمی در این چایها نسبت به روغن پونه کمتر است. توصیه میشود افراد فقط بهطور دوره ای چای پونه بنوشند، زیرا این کار بر روی بدن ضرر دارد و نباید بهطور مرتب نوشیده شود. مصرف چای پونه برای نوزادان و کودکان میتواند کشنده باشد.[14]
پونه به سبب وجود اسانس عاملى ضد نفخ و بادشكن است و كسانى كه از نارسائى و يا نفخ دستگاه گوارش رنج میبرند میتوانند با مصرف اين سبزى ناراحتيهاى خويش را درمان سازند پونه از تصلب شرایین جلوگيرى میكند و در نتيجه مصرف كنندگان اين سبزى معطر دچار سكته نخواهند شد دم كرده پونه بسيار خوشمزه و معطر است و اشتهاآور است و كودكان رنجور را درمان میكند پونه با در برداشتن موادى چون مانتول، ليمونن، رى بنتين و الكلهايى مانند استات مانتيل در تقويت اعصاب و رفع تحريكات و تشنجهاى عصبى بسيار موثر است و مثل يك داروى آرامش بخش اثر میكند.[15]
در یونان باستان و در روم قدیم کاربرد داشته و یونانیان برای معطر کردن شراب از آن استفاده میکردند. در کتاب آشپزی رومیان (اِپیسوس)∗ این گیاه را به همراه فودنج کوهی و انجدان رومی و گشنیز در بسیاری از دستورهای غذائی بکار میبردند. امروزه مصرف کمی در آشپزی دارد.
هرچند روغن پونه بسیار سمی است، اما مصرف این گیاه به صورت تازه و خشک متداول است. مهاجرین اولیه در آمریکا از پودر خشک شده آن برای دفع حشرات استفاده میکردند. در تاریخچه انجمن سلطنتی لندن خاطرنشان شدهاست که این انجمن استفاده از پونه را برای کشتن مار زنگی پیشنهاد دادهاست.[16]
مصرف داروئی آن بیشتر برای خاصیت آرامبخشی و رفع سوءهاضمه و روانکننده عادت ماهانه، و گاهی برای تسریع سقط جنین بودهاست.[17] همچنین کاهش نفخ معده را نیز، از خواص آن ذکر میکنند.[18] دم کرده برگ و گل آن در دلدرد∗ و آنفلوانزا مؤثر است.[17]
از نظر تركيبات شيميايى در گياه وجود اسانس روغنى فرار يا روغن مانتول گزارش شده است كه مقدار آن در حدود 9/ 0- 8/ 0 درصد مىباشد. (در نمونههايى كه در كشمير روييده است). اسانس روغنى فرار پونه شامل 80 درصد ماده پولگون است. از اسانس روغنى پونه در اثر احياى ماده دى- پولگون و نوعى مانتول به نام راسميك مانتول مىگيرند. به علاوه در اعضاى اين گياه مقدارى تانن، مواد رزينى و قند نيز وجود دارد .[19]
ریشهٔ پونه «پوتونک» بوده که به پوتونه (یا پوتینه)، فودنه، پودنه، فودنج، یا فود، دگرگون شد و همینک واژه پونه در زبان فارسی معیار استفاده میشود.
در تهران قدیم پوتونه مینامیدندش. در کردی پوونگه، در اردو پودینه، در لری پیدِن و در مازندرانی و در ترکی یارپوز، در جنوب غربی ایران ( شوشتر ، دزفول ) بدان پیتنک میگویند.
از باغ ها جمع آورى می شود و كوهى آن در شمال هند و micromeria capitellata benth كه در هند و غرب هيماليا می رويد.[20]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.