زبانهای ترکی
خانوادۀ زبانی From Wikipedia, the free encyclopedia
خانوادۀ زبانی From Wikipedia, the free encyclopedia
زبانهای تُرکی (به انگلیسی: Turkic Languages) یک خانوادهٔ زبانی شامل ۳۵ زبان میباشد.[1] این خانوادهٔ زبانی بهعنوان بخشی از خانوادهٔ پیشنهادی زبانهای آلتایی در نظر گرفته شده بود[2][3] ولی امروزه این فرضیه و طبقهبندی پیشنهادی زبانهای آلتایی که شامل زبانهای ترکی، مغولی و تونگوزی بود بهطور گسترده رد شدهاست،[4][5][6][7] همچنان که طبقهبندی پیشنهادی زبانهای اورال آلتایی نیز منسوخ شدهاست.[8][9] از میان ۳۵ زبان ترکی، ۵ زبان (شامل زبانهای ترکی استانبولی، ازبکی، ترکی آذربایجانی، قزاقی و اویغوری که مجموعاً حدود ۱۷۰ میلیون گویشور دارند[10][11][12]) بیش از ۱۱ میلیون گویشور و ۱۰ زبان بیش از ۱ میلیون گویشور دارند. ۲۵ زبان دیگر همگی کمتر از یک میلیون نفر گویشور دارند و بیشتر آنها در معرض انقراض قرار دارند. .[13][14][15][16]
تُرکی | |
---|---|
پراکنش: | مناطق با جمعیت عمده شامل آسیای صغیر، آسیای میانه، بخشهای شرقی قفقاز جنوبی، شمال غربی چین و دو منطقه تاتارستان و باشقیرستان در ناحیه فدرالی ولگای روسیه و مناطق با جمعیت اقلیت شامل بخشهای کوچکی از بالکان، مناطق کوچکی از اروپای شرقی، بخشهای کوچکی از غرب آسیا به خصوص نواحی هممرز با ترکیه و بخشهای کوچکی از سیبری به صورت پراکنده |
تبار: |
|
نیا: | نیاترکی |
زیرگروهها: |
جنوب غربی (زبانهای اغوز)
شمال غربی (زبانهای قپچاق)
جنوب شرقی (زبانهای قارلقی)
شمال شرقی (زبانهای ترکی سیبری)
|
ایزو ۵–۶۳۹ | trk |
![]() گستردگی زبانهای ترکی در نقشه جهان |
این زبانها در منطقهٔ وسیعی از شمال آسیا، شمال و غرب چین تا غرب آسیا، بخشهایی از خاورمیانه، سواحل مدیترانه، آسیای مرکزی و اروپای شرقی استفاده میشوند. ترکی زبان مادری حدود ۱۷۰ میلیون تن است و با برشمردن گویشوران زبان دوم شمار گویشوران آن نزدیک به ۲۰۰ میلیون تن برآورد شدهاست.[17][18] از این میان، گویشوران زبان ترکی استانبولی نزدیک به ۴۰ درصد همهٔ ترکزبانان جهان را در بر میگیرند.[19] شاخهٔ زبانهای اوغوز که بیشترین جمعیت ترکزبانان را تشکیل میدهد بهصورت دوطرفه در میان زبانهای ترکی استانبولی، ترکی آذربایجانی، ترکی خراسانی، قشقایی، افشاری، ترکمنی، تاتاری کریمه، گاگائوزی و گاگائوزی بالکان دارای اشتراکاتی بوده و تا حدی برای هم قابلفهم میباشند.[20] کاربرد زبانهای ترکی در مناطق متفاوت ایران از لحاظ تنوع لهجهها و گروههای قومی تنها با منطقهٔ قفقاز قابل مقایسهاست و تعداد گویشوران این گروههای زبانی از چندین هزار نفر همچون خلجی تا جمعیت چند میلیونی ترکی آذربایجانی متفاوت است.[21] میان ترکی و مغولی ارتباطهایی دیده میشود. در منابع ترکی و مغولیِ اولیه، جز واژگان بین فرهنگی اثری دیده نمیشود، ولی در مغولی میانه، لغات معادل وجود دارد. شباهتهای بسیار میان ترکی و مغولی، نتیجهٔ ارتباط آنها در میانهٔ سدهٔ اول پیش از میلاد است.[22]
در کل شش گروه کلی زبانهای ترکی وجود دارد که ۳۵ زبان ترکی در این ۶ دسته قرار میگیرد:[23][24]
ردیف | شاخه | تعداد زبان | وضعیت | گویشوران بومی | سیستم نوشتاری اصلی |
---|---|---|---|---|---|
۱ | زبانهای اوغوز | ۸ | عادی | ۱۰۸٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر | لاتین |
۲ | زبانهای قارلقی | ۴ | عادی | ۳۸٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر | لاتین |
۳ | زبانهای قبچاقی | ۱۲ | عادی | ۳۱٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر | لاتین |
۴ | زبانهای ترکی سیبری | ۹ | در خطر انقراض | ۸۰۰٬۰۰۰ نفر | سیریلیک |
۵ | زبانهای اوغور | ۱ | در خطر انقراض | ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ نفر | سیریلیک |
۶ | زبان ارغو | ۱ | در خطر انقراض | ۲۰٬۰۰۰ نفر | عربی |
جمع کل | زبانهای ترکی | ۳۵ | عادی | ۱۷۹٬۰۰۰٬۰۰۰ نفر | لاتین |
در حال حاضر تنها ۳۵ زبان زنده ترکی وجود دارد که فقط ۵ زبان ترکی بیش از ده میلیون گویشور دارد و فقط ده زبان ترکی بیش از یک میلیون گویشور دارد و ۲۵ زبان ترکی کمتر از یک میلیون گویشور بومی دارد.[25] بر اساس اعلام سایت اتنولوگ تا پایان سال ۲۰۱۹ میلادی زبانهای ترکی بر اساس تعداد گویشور بومی به شرح زیر است:[26][27]
این گروه زبانها پیوندی هستند؛ یعنی تکواژها در کنار هم قرار میگیرند و واژه را میسازند، بهطوریکه با جدا کردن پیوندها، تکواژها بهراحتی قابل شناسایی است.[28] همچنین یکی از مشخصات زبانهای ترکی هماهنگی آواها است.
در طی مهاجرتهای بسیار اقوام مختلف ترک، زبان ایشان از همدیگر و نیز زبانهای مختلف به خصوص زبانهای ایرانی، عربی و مغولی تأثیراتی گرفتهاست که باعث پیچیدگی تاریخ و سیر تحول این زبانها شدهاست و از لحاظ گروهبندی دشواریهایی ایجاد نمودهاست. در نتیجه چندین سیستم متفاوت برای دستهبندی این زبانها پدید آمدهاست. یکی از رایجترین دستهبندیهای انجام گرفته، زبانهای ترکی را به شش خانواده تقسیم میکند که عبارتند از:[29]
تقسیمبندی جدول زیر توسط لارس جانسون در سال ۱۹۹۸ انجام شدهاست:[30]
زبان نیاترکی | زبانهای مشترک ترکی جنوب غربی (اوغوز) | ||
منقرض |
| ||
اوغوز غربی |
| ||
اوغوز شرقی | |||
اوغوز جنوبی | |||
آرغو | آرغو | ||
زبانهای مشترک ترکی شمال غربی (قپچاق) | |||
منقرض |
| ||
قپچاق غربی |
| ||
قپچاق شمالی (ترکهای ولگا-اورال) |
| ||
قپچاق جنوبی |
| ||
زبانهای مشترک جنوب شرقی (قارلق) | غربی | ||
شرقی | |||
زبانهای مشترک ترکی شمال شرقی (سیبری) | سیبری شمالی | ||
سیبری جنوبی | ترکی سایان | ||
ترکی ینیسی | |||
ترکی چولیم |
| ||
ترکی آلتای[38] |
| ||
اوغور | اوغور |
|
خانواده زبانهای ترکی (به استثنای زبان چوواش و یاکوتی، تووایی، غیره) بهطور کلی شباهت زیادی به هم دارند.[نیازمند منبع] در جدول زیر برای مقایسه شباهتهای زبانهای مختلف ترک تبار با همدیگر آورده شدهاست.
فارسی | ترکی قدیم | ترکی آذربایجانی | ترکی استانبولی | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | ازبکی | اویغوری | یاکوتی | چوواش | خلجی |
پدر | ata | ata | ata | ata | ata | ata | ota | ata | ata | atte | ata |
مادر | ana | ana | anne/ana | ene | ana | ana | ona | ana | anne | ana | |
پسر | o'gul | oğul | oğul | oğul | ul/uğıl | ul | o'gil | oghul | uol | yvăl/Ul | oğul |
مرد | er/erkek | ər/erkək | er/erkek | erkek | ir | yerkek | erkak | är | er | ar | har |
دختر | kyz | qız | kız | gyz | qız | qιz | qiz | qiz | ky:s | χĕr | qiz |
کس، نفر | kişi | kişi/nəfər | kişi | keşe | kisi | kihi | kişi | kişi | |||
عروس | kelin | gəlin | gelin | geli:n | kilen | kelin | kelin | kelin | kylyn | kilen | kelin |
فارسی | ترکی قدیم | ترکی آذربایجانی | ترکی استانبولی | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | ازبکی | اویغوری | یاکوتی | چوواش | خلجی |
دل | jürek | ürək | yürek/kalp | ýürek | yöräk | zhürek | yurak | yüräk | süreq | izak | |
خون | qan | qan | kan | ga:n | qan | qan | qon | qan | qa:n | jon | kan |
سر | boş | baş | baş | baş | baş | bas | baş | bas | puš | boş | |
مژک (موی ریز) | qyl | qıl | kıl | qyl | qıl | kyl | qil | qil | kıl | hul | |
چشم | köz | göz | göz | göz | küz | köz | ko'z | köz | kos | kör | köz |
مژه | kirpik | kirpik | kirpik | kirpik | kerfek | kirpik | kiprik | kirpik | kılaman, kirbii | hărpăk | kirpik |
گوش | qulqaq | qulaq | kulak | gulak | qolaq | qulaq | quloq | qulaq | gulka:k | χo'lga | qulaq |
بینی | burun | burun | burun | burun | borın | muryn | burun | burun | munnu | ||
بازو | qol | qol | kol | gol | qul | qol | qo'l | qol | χol | qol | |
دست | el(ig) | əl | el | el | ili: | ala' | al | ||||
انگشت | barmak | barmaq | parmak | barmak | barmaq | barmoq | barmaq | barmaq | |||
ناخن | tyrnaq | dırnaq | tırnak | dyrnaq | tırnaq | tιrnaq | tirnoq | tirnaq | tynyraq | tirnaq | |
زانو | tiz | diz | diz | dy:z | tez | tize | tizza | tiz | tüsäχ | tiz | |
(قسمتی از ران) | baltyr | baldır | baldır | baldyr | baltır | baldyr | boldyr | baldir | ballyr | ||
پا | adaq | ayaq | ayak | aýaq | ayaq | ayaq | oyoq | ataq | hadaq | ||
شکم | qaryn | qarın/qorsaq | karın | garyn | qarın | qarιn | qorin | qor(saq) | qaryn | χyra'm | qarni |
فارسی | ترکی قدیم | ترکی آذربایجانی | ترکی استانبولی | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | ازبکی | اویغوری | یاکوتی | چوواش | خلجی |
اسب | at | at | at | at | at | at | ot | at | at | ut | hat |
گاو جوانی که هنوز نزاییده | siyir | sığır | sığir | sığır | sygyr | síır (sıyır) | siyιr | sigir | |||
سگ | yt | it | it | it | et | iyt | it | it | yt | jyda | it |
ماهی | balyq | balıq | balık | balyk | balıq | balιq | baliq | beliq | balyk | pola' | baliq |
شپش | bit | bit | bit | bit | bet | biyt | bit | pit | byt | pyjda | |
فارسی | ترکی قدیم | ترکی آذربایجانی | ترکی استانبولی | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | ازبکی | اویغوری | یاکوتی | چوواش | خلجی |
خانه | ev | ev | ev | öý | öy | üy | uy | öy | av | hev | |
اتاق | otag | otağ | otağ | otaq | otaq | otoq | otu: | otag | |||
راه | yol | yol | yol | yo:l | yul | zhol | yo'l | yol | suol | sol | yol |
پل | köprüq | körpü | köprü | köpri | küpar | köpir | ko'prik | kövrük | kürpe | ||
تیر | oq | ox | ok | ok | uk | o'q | oq | oχ | ugu | hoq | |
آتش | ot | od | ateş/od | od | ut | ot | Olov | ot | uot | vot | hot |
خاکستر | kül | kül | kül | kül | köl | kül | kul | kül | kül | kö'l | kül |
آب | suv | su | su | su | syw | suw | suv | su | ui | syv | su |
کشتی | kemi | gəmi | gemi | gämi | kimä | keme | kema | kim | |||
دریاچه | köl | göl | göl | göl | kül | köl | ko'l | köl | küöl | köl | |
جزیره (آبخوست) | atov | ada | ada | ada | Utrau | aral | orol | aral | ută | ||
خورشید | küneş | günəş | güneş | gün | Kojaş | kün | quyosh | quyash | kün | χĕvel | kün |
ابر | bulut | bulut | bulut | bulut | bolıt | bult | bulut | bulut | bylyt | pĕlĕt | bulet |
ستاره | yulduz | ulduz | yıldız | ýyldyz | yoldız | zhuldιz | yulduz | yultuz | sulus | şăltăr | yulduz |
خاک | topraq | torpaq | toprak | toprak | tufraq | topιraq | tuproq | tupraq | toburaχ | tăpra | torpaq |
تپه | töpü | təpə | tepe | depe | tübä | töbe | tepa | töbö | tüpe | ||
درخت | yağac | ağac | ağaç | agaç | ağaç | ağaš | jyvăş | hağaç | |||
خدا | tenri | tanrı | tanrı | taňry | täñre | tängri | tanara | tură | |||
فارسی | ترکی قدیم | ترکی آذربایجانی | ترکی استانبولی | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | ازبکی | اویغوری | یاکوتی | چوواش | خلجی |
دراز | uzun | uzun | uzun | uzyn | ozın | uzιn | uzun | uzun | uhun | vărăm | |
نو، جدید | yany | yeni | yeni | yene | yaña | zhanga | yangi | yengi | sana | şĕnĕ | |
چاق | semiz | səmiz,kök | semiz, şişman | semiz | simez | semiz | semiz | semiz | emis | samăr | |
پُر | tolu | dolu | dolu | do:ly | tulı | tolι | to'la | toluq | toloru | tulli | tolu |
سفید | aq | aq | ak / beyaz | ak | aq | aq | oq | aq | aq | ||
سیاه | qara | qara | kara | gara | qara | qara | qora | qara | χara | χura | qara |
زر، طلا | qyzyl | qızıl | kızıl | gyzyl | qızıl | qızıl | qizil | qizil | kyhyl | χĕrlĕ | qizil |
آسمان | kök | göy | gök | gök | kük | kök | Osmon | kök | küöq | kăvak | kök |
فارسی | ترکی قدیم | ترکی آذربایجانی | ترکی استانبولی | ترکمنی | تاتاری | قزاقی | ازبکی | اویغوری | یاکوتی | چوواش | خلجی |
یک | bir | bir | bir | bir | ber | bir | bir | bir | bi:r | pĕrre | bir |
دو | eki | iki | iki | iki | ike | yeki | ikki | ikki | ikki | ikkĕ | eki |
چهار | törd | dört | dört | dö:rt | dürt | tört | to'rt | töt | tüört | tăvattă | tört |
هفت | yeti | yeddi | yedi | yedi | cide | zheti | yetti | yättä | sette | şiççĕ | yete |
ده | on | on | on | o:n | un | on | o'n | on | uon | vunnă | on |
صد | yüz | yüz | yüz | yü:z | yöz | zhüz | yuz | yüz | sü:s | şĕr | yüz |
برای نگارش زبانهای مختلف ترکی در طول تاریخ الفباهای مختلف الفبای اورخون، الفبای اویغور، الفبای عربی و خزر)، الفبای لاتین و الفبای سیریلیک به کار گرفته شدهاست ولی هماکنون اکثر زبانهای ترکی از الفبای لاتین استفاده میکنند یا در حال تغییر خط رسمی خود به لاتین هستند.[39]
![]() |
![]() |
![]() |
الفبای اورخون یا الفبای قدیمی ترک، الفبایی بود برگرفته از الفبای سغدی (که خود برگرفته از الفبای آرامی بود) که از قرن ششم میلادی توسط ترکان استفاده میشدهاست. این خط شباهت بسیاری به الفبای هون (الفبای مجارهای قدیم) دارد. اولین اثر به خط اُرخون در اواخر قرن ۱۹ در حاشیه رود ینی سی در روسیه پیدا شد و در سال ۱۸۸۹ توسط ویلهلم توماس دانمارکی رمز گشایی شد. در سالهای بعد آثار بیشتری به این الفبا از جمله در حاشیه رود یدی سو پیدا شد.[40] الفبای اورخون از راست به چپ نوشته میشد اما گاهی نیز از بالا به پایین نیز نوشته میشدهاست که در این حالت حروف با ۹۰ درجه چرخش مورد استفاده قرار میگرفتند.[41]
الفبای اویغوری، الفبایی است که در قرن ۱۲ میلادی توسط ترکان آسیای میانه و به ویژه اویغورها استفاده میشد. این خط مانند سایر نوشتههای کهن بر روی پاپیروس نوشته میشدهاست. نوشتههایی به این خط بر روی سنگ نبشتهها باقی ماندهاست. خط اویغوری از چپ به راست و از بالا به پایین نوشته میشدهاست.[39]
تا اوایل دهه دوم قرن بیستم میلادی بیشتر زبانهای ترکی با الفبای عربی نگارش میشدند. اما به دلیل عدم تناسب حروف فارسی (عربی) با این زبان؛ به ویژه برای ۹ مصوت زبان ترکی که تنها سه حرف وجود داشت؛ لذا انگیزه تغییر الفبای ترکی به ذهن روشنفکران ترک افتاد از اینرو از سال ۱۹۲۲ تلاشهایی برای تغییر الفبا انجام گرفت و در سال ۱۹۲۹ ترکیه و تمام جمهوریهای ترکزبان اتحاد جماهیر شوروی به جز جمهوری چواش، الفبای مورد استفاده خود را از عربی به لاتین تغییر دادند[نیازمند منبع]. در حال حاضر الفبای نوشتاری زبانهای مختلف ترکی چنین است:
در این جدول الفبی زبانهای مختلف ترکی نمایش داده شدهاند. با وجود تفاوت ظاهری برخی حروف، تلفظها تفاوت چندانی ندارند. در سالهای اخیر تلاشهای زیادی برای ایجاد خط مشترک ترکی صورت گرفتهاست؛ و در نشست الفبا و زبان ادبی مشترک ترکی تصمیم گرفته شد تا جهت ایجاد یکپارچگی فرهنگی در جهان ترک، کشورهای ترکزبان جهت گذر به الفبای مشترک وارد عمل شوند.
فارسی | ترکی آذربایجانی | ترکی استانبولی | گاگاووز | ترکمنی / تاتاری /قزاقی | اویغوری /ازبکی | |||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
آ | Aa | Aa | Aa | Aa | Aa | Aa | Aa | Aa |
اَ | Əə | Ee | Ä ä | Ä ä | Ä ä | Ä ä | Ee | Ee |
ب | Bb | Bb | Bb | Bb | Bb | Bb | Bb | Bb |
ج | Cc | Cc | Cc | Jj | Cc | Cc | Jj | Jj |
چ | Çç | Çç | Çç | Çç | Çç | Çç | CHch | CHch |
د | Dd | Dd | Dd | Dd | Dd | Dd | Dd | Dd |
اِ | Ee | Ee | Ee | Ee | Ee | Ee | É é | Ee |
ف | Ff | Ff | Ff | Ff | Ff | Ff | Ff | Ff |
گ | Gg | Gg | Gg | Gg | Gg | Gg | Gg | Gg |
غ | Ğğ | Ğğ | - | - | Ğğ | Ğğ | Ghgh | G’g’ |
ه-ح | Hh | Hh | Hh | Hh | Hh | Hh | Hh | Hh |
ایی | İi | İi | İi | İi | İi-Í í | İi-Ï ï | Ii | Ii |
ء کوتاه مثل Earth انگلیسی | Iı | Iı | Iı | Yy | Iı | Iı | - | - |
ژ | Jj | Jj | Jj | Ž ž | Jj | Jj | Jj | - |
ک | Kk | Kk | Kk | Kk | Kk | Kk | Kk | Kk |
ل | Ll | Ll | Ll | Ll | Ll | Ll | Ll | Ll |
م | Mm | Mm | Mm | Mm | Mm | Mm | Mm | Mm |
ن | Nn | Nn | Nn | Nn | Nn | Nn | Nn | Nn |
ن غُنه | - | - | - | Ň ň | Ň ň | Ň ň | NGng | - |
اُ | Oo | Oo | Oo | Oo | Oo | Oo | Oo | Oo |
اُ نرم مثل تلفظ home | Öö | Öö | Öö | Öö | Öö | Öö | Öö | O'o' |
پ | Pp | Pp | Pp | Pp | Pp | Pp | Pp | Pp |
ق | - | - | - | |||||
ر | Rr | Rr | Rr | Rr | Rr | Rr | Rr | Rr |
س | Ss | Ss | Ss | Ss | Ss | Ss | Ss | Ss |
ش | Şş | Şş | Şş | Şş | Şş | Şş | SHsh | SHsh |
ت | Tt | Tt | Tt | Tt | Tt | Tt | Tt | Tt |
تس | - | - | Ţ ţ | - | - | - | - | - |
او | Uu | Uu | Uu | Uu | Uu | Uu | Uu | Uu |
او نرم مثل تلفظ bonjur در فرانسه | Üü | Üü | Üü | Üü | Üü | Üü | Üü | Üü |
و | Vv | Vv | Vv | Ww | Vv-Ww | Vv-Ww | Ww | Vv |
خ | Xx | - | - | - | Xx | Xx | Xx | Xx |
ی | Yy | Yy | Yy | Ýý | Yy | Yy | Yy | Yy |
ز | Zz | Zz | Zz | Zz | Zz | Zz | Zz | Zz |
کشورهایی که بیشترین گویشور به زبانهای ترکی را دارند به شرح زیر است:[45][46]
شماره | کشور | گویشوران (میلیون) |
زبانهای اصلی |
---|---|---|---|
۱ | ![]() | ۵۵–۶۵ | زبان ترکی استانبولی - زبان ترکی آذربایجانی |
۲ | ![]() | ۲۵–۳۰ | زبان ازبکی - زبان قزاقی |
۳ | ![]() | ۱۳–۱۵ | زبان ترکی آذربایجانی - زبان ترکی خراسانی - زبان قشقایی - زبان افشاری |
۴ | ![]() | ۱۳–۱۴ | زبان قزاقی - زبان ازبکی |
۵ | ![]() | ۱۰–۱۲ | زبان اویغوری - زبان قزاقی |
۶ | ![]() | ۹–۱۰ | زبان ترکی آذربایجانی - زبان ترکی استانبولی |
۷ | ![]() | ۹–۱۰ | زبان تاتاری - زبان باشقیری - زبان یاقوتی |
۸ | ![]() | ۵٫۵–۶ | زبان قرقیزی - زبان ازبکی |
۹ | ![]() | ۴٫۵–۵ | زبان ترکمنی - زبان ازبکی |
۱۰ | ![]() | ۴–۵ | زبان ترکی استانبولی - زبان ترکی آذربایجانی |
۱۱ | ![]() | ۳–۴ | زبان ازبکی - زبان ترکمنی |
۱۲ | ![]() | ۱–۲ | زبان ترکی آذربایجانی - زبان ترکی استانبولی |
۱۳ | ![]() | ۱–۱٫۵ | زبان ازبکی - زبان قرقیزی |
۱۴ | ![]() | ۰٫۵–۱ | زبان ترکی استانبولی - زبان ترکی آذربایجانی |
۱۵ | ![]() | ۰٫۵–۱ | زبان ترکی آذربایجانی - زبان ترکی استانبولی |
- | سایر جهان | ۰٫۵–۱ | – |
کل | زبانهای ترکی | ۱۷۰–۱۸۰ | – |
زبان درخطر به زبانی گفته میشود که در معرض نابودی باشد. تعداد گویشوران یک زبان درخطر بهطور لزوم کم نیست، بلکه حتی اگر تعداد آنها طی مدت به نسبت کوتاهی در حال کاهش شدید بوده باشد، باز با آن به سان زبان درخطر برخورد میشود.
از ۳۵ زبان ترکی، ۲۵ زبان در خطر انقراض و نابودی دستهبندی شدهاند:[47][48]
شماره | نام | وضعیت | گویشوران | کشور اصلی |
---|---|---|---|---|
۱ | زبان باشقیری | آسیبپذیر | ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ | ![]() |
۲ | زبان چوواشی | آسیبپذیر | ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ | ![]() |
۳ | زبان ترکی خراسانی | آسیبپذیر | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ | ![]() |
۴ | زبان ترکی افشاری | در معرض خطر شدید | ۶۰۰,۰۰۰ | ![]() |
۵ | زبان تاتارهای کریمه | به شدت در خطر | ۶۰۰٬۰۰۰ | ![]() |
۶ | زبان قموقی | آسیبپذیر | ۴۵۰٬۰۰۰ | ![]() |
۷ | زبان یاقوتی | آسیبپذیر | ۴۰۰٬۰۰۰ | ![]() |
۸ | زبان کاراچایی-بالکاری | آسیبپذیر | ۴۰۰٬۰۰۰ | ![]() |
۹ | زبان تووایی | آسیبپذیر | ۳۰۰٬۰۰۰ | ![]() |
۱۰ | زبان اوروم | قطعاً در خطر | ۲۰۰٬۰۰۰ | ![]() |
۱۱ | زبان گاگائوزی | بحرانی | ۱۵۰٬۰۰۰ | ![]() |
۱۲ | زبان تاتارهای سیبری | قطعاً در خطر | ۱۰۰٬۰۰۰ | ![]() |
۱۳ | زبان نوقایی | قطعاً در خطر | ۱۰۰٬۰۰۰ | ![]() |
۱۴ | زبان سالاری | آسیبپذیر | ۷۰٬۰۰۰ | ![]() |
۱۵ | زبان آلتای | به شدت در خطر | ۶۰٬۰۰۰ | ![]() |
۱۶ | زبان خاکاسی | قطعاً در خطر | ۵۰٬۰۰۰ | ![]() |
۱۷ | زبان خلجی | آسیبپذیر | ۲۰٬۰۰۰ | ![]() |
۱۸ | زبان آینو | بحرانی | ۶٬۰۰۰ | ![]() |
۱۹ | زبان یوغوری غربی | به شدت در خطر | ۵٬۰۰۰ | ![]() |
۲۰ | زبان شور | به شدت در خطر | ۳٬۰۰۰ | ![]() |
۲۱ | زبان دولگانی | قطعاً در خطر | ۱٬۰۰۰ | ![]() |
۲۲ | زبان کریمچاقی | بحرانی | ۲۰۰ | ![]() |
۲۳ | زبان توفا | بحرانی | ۱۰۰ | ![]() |
۲۴ | زبان کاراییم | بحرانی | ۱۰۰ | ![]() |
۲۵ | زبان ترکی ایلی | به شدت در خطر | ۱۰۰ | ![]() |
۲۶ | زبان چولیمی | بحرانی | ۵۰ | ![]() |
۱۵ زبان از خانواده زبانهای ترکی در روسیه در فهرست زبانهای در خطر (en:Lists of endangered languages) و در معرض انقراض و نابودی کامل هستند:
شماره | نام | وضعیت | گویشوران |
---|---|---|---|
۱ | زبان باشقیری | آسیبپذیر | ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ |
۲ | زبان چوواشی | آسیبپذیر | ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ |
۳ | زبان قموقی | آسیبپذیر | ۴۵۰٬۰۰۰ |
۴ | زبان یاقوتی | آسیبپذیر | ۴۰۰٬۰۰۰ |
۵ | زبان کاراچایی-بالکاری | آسیبپذیر | ۴۰۰٬۰۰۰ |
۶ | زبان تووایی | آسیبپذیر | ۳۰۰٬۰۰۰ |
۷ | زبان تاتارهای سیبری | قطعاً در خطر | ۱۰۰٬۰۰۰ |
۸ | زبان نوقایی | قطعاً در خطر | ۱۰۰٬۰۰۰ |
۹ | زبان آلتای | به شدت در خطر | ۶۰٬۰۰۰ |
۱۰ | زبان خاکاسی | قطعاً در خطر | ۵۰٬۰۰۰ |
۱۱ | زبان شور | به شدت در خطر | ۳٬۰۰۰ |
۱۲ | زبان دولگانی | قطعاً در خطر | ۱٬۰۰۰ |
۱۳ | زبان توفا | بحرانی | ۱۰۰ |
۱۴ | زبان چولیمی | بحرانی | ۵۰ |
از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۱ زبان در اوکراین میباشد:
شماره | نام | وضعیت | گویشوران |
---|---|---|---|
۱ | زبان اوروم | قطعاً در خطر | ۲۰۰٬۰۰۰ |
از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۴ زبان در چین میباشد:
شماره | نام | وضعیت | گویشوران |
---|---|---|---|
۱ | زبان سالاری | آسیبپذیر | ۷۰٬۰۰۰ |
۲ | زبان آینو | بحرانی | ۶٬۰۰۰ |
۳ | زبان یوغوری غربی | به شدت در خطر | ۵٬۰۰۰ |
۴ | زبان ترکی ایلی | به شدت در خطر | ۱۰۰ |
بعد از انقراض زبان جغتایی، زبان اویغوری و زبان ازبکی در مناطقی که زبان جغتایی صحبت میشد، توسعه پیدا کردند. امروزه زبان اویغوری در نتیجه ریشه گرفتن از زبان جغتایی، شامل وام واژههای فراوانی از زبان فارسی است.[53]
یکی از زبانهای ترکی و از شاخه اغوز است که حدود هفتاد هزار تن گویشور دارد. بیشتر سالارها در استانهای گانسو و چینگهای در کشور چین زندگی میکنند. زبان سالار به دو گروه بزرگ گویشی تقسیم میشود. این انشعاب از آن جا سرچشمه گرفتهاست که یکی از شاخههای گویشی از زبانهای تبتی و چینی و شاخه دیگر از زبانهای اویغوری و قزاقی تأثیر پذیرفتهاست. فقط یک سوم جمعیت قوم سالار به زبان سالاری تکلم میکنند که به ترکمنی شبیه است. بخش دیگر نیز به زبان تبتی و تعداد بیشتر آنان به زبان چینی صحبت میکنند. زبان امروزی سالار تأثیر زیادی از زبانهای همسایه چینی و تبتی گرفتهاست. در پایان باید گفت که زبان سالار صورت مکتوب ندارد. به این خاطر مردم سالار، به عنوان زبان نوشتاری خود اویغوری را برگزیده بودند.
شماره | نام | وضعیت | گویشوران |
---|---|---|---|
۱ | زبان ترکی خراسانی | آسیبپذیر | ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ |
۲ | زبان خلجی | آسیبپذیر | ۲۰٬۰۰۰ |
۳ | زبان ترکی افشاری | در معرض خطر شدید | ۶۰۰,۰۰۰ |
سازمان یونسکو از زبانهای در معرض خطر جهان یا منسوخ شده، اطلسی تهیه کردهاست که به صورت آنلاین و به کمک نقشههای گوگل قابل مشاهده است. در این لیست، برای کشور ایران ۲۵ زبان در معرض خطر نشان داده شدهاست که ترکی خراسانی یکی از این زبانها است و با عنوان زبان آسیبپذیر (آسیبپذیر) از آن یاد شدهاست.[54][55] این زبان بیشتر در استان خراسان شمالی صحبت میشود ولی در استانهای خراسان رضوی و گلستان هم گویشور دارد. بیشتر کسانی که به زبان ترکی خراسانی سخن میگویند به زبان فارسی نیز مسلط هستند. نابودی تدریجی زبان ترکی خراسانی در شمال و مرکز خراسان رخ دادهاست.
زبان ترکی قشقایی یکی از لهجههای شاخه جنوب غربی زبان ترکی است که قشقاییها بدان تکلم میکنند.[56] در واژگان قشقایی تأثیر زبان فارسی مشخص است، در متون جمعآوری شده توسط دوئرفر و همکارانش از فیروزآباد دخیلهای فراوان عربی دیده میشود. واژگان حکومتی و نظامی مانند پاسبان، پیکان و شاه بیشتر از فارسی وارد این زبان شدهاند. قاموس دینی بیشتر ریشه عربی دارد اما از فارسی وارد این زبان شدهاند و ویژگیهای فارسیشان را حفظ کردهاند. واژگان پزشکی نیز تحت تأثیر فارسی است مانند بیمار، درد و دارو.[57] بنا به یک پژوهش، در فیروزآباد قشقاییها در همه سنین از زبان مادری در حوزههای دوستانه و خانوادگی استفاده مینمایند، اما در شیراز افراد زیر بیست سال خانوادههای ترکزبان تمایل چندانی به استفاده از زبان مادری ندارند. در شیراز در حوزههای مختلف زبان غالب فارسی است و در موقعیتهای غیررسمی در بعضی از مواقع زبان مادری استفاده میشود در صورتی که در فیروزآباد در شرایط مشابه ترکی ترجیح داده میشود. ترکی در شیراز به شدت تحت تأثیر فارسی است. زبان قشقایی در میان جوانان به تدریج در حال از دست دادن کاربریاش است.[58]
نشانههایی تاریخی نشان میدهد که خلجها احتمال دارد در اصل مردمی آریایینژاد و گروهی از سکاها بودهاند که در آسیای میانه ترکزبان شدهاند.[59] مردم خلج از نظر فرهنگی ایرانی محسوب میشوند. امروزه زبان خلجی در معرض انقراض قرار دارد و جای خود را بین نسل جدید خلجیها به فارسی دادهاست. نسل جدید تنها در حد درک مطلب با این زبان آشنائی دارند و دیگر در میان خود از این زبان استفاده نمیکنند.[60] بر اساس آمار سایت اتنولوگ تعداد گویش وران زبان خلجی در ایران ۴۲٫۱۰۰ نفر میباشد.[61]
دو ایل بزرگ افشار و بچاقچی در استان کرمان ساکن هستند و به زبان ترکی افشاری تکلم میکنند، این دو ایل در دوران صفویه، افشاریه و قاجاریه از آناتولی، آذربایجان، خراسان و فارس به کرمان مهاجرت کردهاند، متاسفانه زبان ترکی افشاری در معرض خطر شدید قرار دارد و والدین به فرزاندانشان این زبان را آموزش نمیدهند و اکثر افرادی که متولد دهه ۸۰ به بعد هستند نمیتوانتد به زبان مادری تکلم کنند.[62]
از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۱ زبان در مولداوی میباشد:
شماره | نام | وضعیت | گویشوران |
---|---|---|---|
۱ | زبان گاگائوزی | بحرانی | ۱۵۰٬۰۰۰ |
از ۲۵ زبان ترکی در خطر نابودی ۱ زبان در اسرائیل میباشد:
شماره | نام | وضعیت | گویشوران |
---|---|---|---|
۱ | زبان کریمچاقی | بحرانی | 200 |
اگرچه برخی از آنها قادر به حفظ هویت زبانی خود شدهاند، اما ترکمنهای امروزی عراق به سرعت جذب جمعیت عموم، اکثریت و دیگر قبایل سازماندهی شدهاند.[63] بسیاری از فرزندان امروزی اولین دوره مهاجران ترکمن در داخل مردم محلی عرب جذب شدهاند.[64] در سال ۱۹۵۷ در آخرین سرشماری قابل اعتماد به رسمیت شناخته شدند، ولی بعد از آن با سیاستهای عربسازی مواجه شدند. حزب بعث مواجه شدند.[65] زبان رسمی نوشتاری ترکمنها، ترکی استانبولی است، و الفبای جدید آن، الفبای لاتین میباشد.[66][67] بهطور عموم ترکمنهای عراق «ترکمان»، «ترکمنان»، «ترکمانان» یا «ترکمن» نامیده میشوند[68] و نباید آنان را با کسانی که به زبان ترکمنی در ترکمنستان تکلم میکنند، یکسان دانست.[69]
شماره | نام | زمان انقراض |
---|---|---|
- | نیاترکی | زبان بازسازیشده |
۱ | ترکی باستان | قرن ۸ |
۲ | ترکی آناتولیایی باستان | قرن ۱۱ |
۳ | پچنگی | قرن ۱۲ |
۴ | ترکی اورخونی | قرن ۱۳ |
۵ | خزر | قرن ۱۳ |
۶ | اویغوری باستان | قرن ۱۴ |
۷ | خوارزمی | قرن ۱۴ |
۸ | بولغاری | قرن ۱۴ |
۹ | ترکی میانه | قرن ۱۵ |
۱۰ | قبچاق | قرن ۱۷ |
۱۱ | کومی | ۱۷۷۰ |
۱۲ | تاتاری باستان | قرن ۱۹ |
۱۳ | قبچاق فرغانه | دهه ۱۹۲۰ |
۱۴ | جغتایی | ۱۹۲۱ |
۱۵ | ترکی عثمانی | ۱۹۲۸ |
۱۶ | فویو قرقیز | قرن ۲۰ |
۱۷ | دوخان | قرن ۲۱ |
۱۸ | سلجوقی | ۲۰۱۳ |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.