Tainera Karibeko taíno herriak hitz egiten zuen hizkuntza zen, arawak familiakoa. Espainiar kolonizazioaren garaian, Karibeko hizkuntza nagusia zen. Bi aldaera zituen: klasikoa eta sibonei. Tainera klasikoa jatorrizko hizkuntza zen iparraldeko Haizealdeko uharteetan, Puerto Rico, Turkak eta Caicoak uharteetan, eta Hispaniola irlan, eta Kubara hedatzen ari zen espainiarrak heldu zirenean. Sibonei hizkuntza ere desagertu zen, baina iturri kolonialek iradokitzen dute taineraren antzekoa zela eta Hispaniola mendebaldean, Bahametan, Jamaikan eta Kubako zonalde gehienetan hitz egiten zela.
Tainera | |
---|---|
![]() Taineraren hedadura Antilletan Espainarren kolonizazioa baino lehenago (Granberry eta Vescelius, 2004) Eta dialekto nagusiak: Sibonei (mendebaldekoa, berde argitsuz), eta klasikoa (ekialdekoa, berde ilunez). | |
Datu orokorrak | |
Lurralde eremua | Bahamak, Jamaika, Kuba, Haizealdeko uharteak, Puerto Rico, Turkak eta Caicoak, Hispaniola |
Hiztunak | 0 |
Eskualdea | Karibe |
Araugilea | ez du |
Hizkuntza sailkapena | |
Arawak | |
Alfabetoa | baliorik ez |
Hizkuntza kodeak | |
ISO 639-3 | tnq |
Ethnologue | tnq |
Glottolog | tain1254 |
IETF | tnq |
XV. mendearen amaierarako, tainera lehenagoko hizkuntzak uxatu zituen, Kubako mendebaldean eta Hispaniolako zonalde batzuetan izan ezik. Tainera kultura hura kolonizazio espainiarrarekin deuseztatuta, gaztelaniak eta beste hizkuntza europar batzuek ordezkatu zuten. Desagertu arte 100 urtez iraun zuela uste da,[1] baina baliteke Karibeko toki isolatu batzuetan XIX. mendearen amaiera arte mintzatzea.[2] Mundu Berrian europarrek ezagutu zuten lehen hizkuntza indigena izan zenez, Europako hizkuntzetan mailegatutako hainbat hitz berriren iturri nagusietako bat izan zen.
Granberry & Vescelius egileek (2004) bi dialekto bereizten dituzteː bat Hispaniola eta ekialderanzkoa, eta bestea Hispaniola eta mendebaldekoa.
Kolonek esan zuen Bahametatik Kubara eta Puerto Ricotik Jamaikara hizkuntzak oso antzekoak zirela.[3] Horixe zen tainera hizkuntza.
Tainera ez zen idazten, baina taínoek petroglifoak erabiltzen zituzten.[4] Hala ere ikerketa gutxi egin da horretaz. Ondoko fonemak espainiar erregistroetatik berreraiki dira:[5]
Ezpainbikari | Hobikari | Sabaikari | Belar | Glotal | ||
---|---|---|---|---|---|---|
Inplosibo | Ahoskabe | p | t | k | ||
Ahostun | b | d | ||||
Igurzkari | s | h | ||||
Sudurkari | m | n | ||||
Hurbilkari | w | l | j |
Halaber, flap bat zegoen [ɾ], /d/ -ren alofono izan zena.
Aitzineko | Erdiko | Atzeko | |
---|---|---|---|
Itxi | i | [u] | |
Ertain | e ɛ |
o | |
Ireki | a |
/ɛ/ eta /e/ arteko bereizketa bat iradokitzen dute e vs ei/ey transkribapen espainiarrek, ceiba "ceiba" bezala.
/e/ berreraikuntza modernoetan ei edo bukaerako é idatzita dago.
Goi eta atzeko [u] bokala ere bazen, askotan /o/ batekin trukagarria zena eta alofono bat izan zitekeena.
Bokal sudurkarizko multzo paralelo bat zegoen.
Silaba edo hitz baten amaieran kontsonante posible bakarra /s/ zez.
Tainera oso gutxi dokumentatuta dago. Izen arruntek atzizki nominalak hartzen dituzte, beste Arawak hizkuntzatan bezala. Posesiboen aurrizkiak agerian azaltzen dira: 'da-' 'nire', wa- ' 'gure', li-' 'bere' (neskentzat), eta 'to-, ' tu-' 'bere' (mutilentzat). Batzuetan bokal ezberdin batekin azaltzen dira.[5]
Aditzak jokatzerakoan a-, ka- aurrizkiak, eta -a, -ka, -nV atzizkiak azaltzen dira, non "V" bokal ezezagun edo aldagarri bat den. Honek iradokitzen du, beste Arawak hizkuntzetan bezala, subjektu batekin aditzak jokatzeko moduak izenetako aurrizki posesiboak islatzen zituela.
SVO hitz-ordena izan zuen, baina hori ikusgaitza zen osagai kopulatiborik erabiliz gero.
Ukapen-aurrizkia ma- da, eta tribuzio-aurrizkia ka- da. Adibidez: makabuka hitzaren esangura "ez da garrantzitsua" da, baina literalki "Iraganik gabe" esan nahi du .
Aditz jokatu batzuk: Daka (ni naiz), Weiba (gu goaz), Warike (Ikusten dugu).
Objektuaren atzizki bat da hau: -wo (gu, guri...). Adibidez: Ahiyawoka (hitz egiguzu).[6]
Taineratik eratorritako hitzak badira euskaraz, ingelesez, edo espainieraz ere: (kanoa, canoe, canoa), (kazola, cassava, cazuela), (hamaka, hammock, hamaka), (urakan, hurricane, huracán), (iguana, iguana, iguana), (artoa, maize, maiz) eta (patata, potato, patata), baita agian (mangladi, mangladia, manglar), (tabako, tobacco, tabaco) eta (sabana, sabana, sabana) ere bai.[6]:229
Gaztelaniaz dauden beste mailegu batzuk: agutí, ají, cacique, maguey, nigua, tiburón, eta tuna.
Tainerazko toponimiaren etimologiako adibide batzuk dira hauek:[5]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.