From Wikipedia, the free encyclopedia
Το Συμβούλιο Περεϊάσλαβ (ουκρανικά: Перея́славська рáда, ρωσικά: Переясла́вская рáда ), ήταν μια επίσημη συνάντηση που συγκλήθηκε στην πόλη του Περεϊάσλαβ (στη Κεντρική Ουκρανία) τον Ιανουάριο του 1654, για το τελετουργικό όρκου πίστης από τους Κοζάκους στο Τσάρο της Μόσκοβας. Η τελετή πραγματοποιήθηκε ταυτόχρονα με συνεχιζόμενες διαπραγματεύσεις που ξεκίνησαν με πρωτοβουλία του Αταμάνου Μπογκντάν Χμελνίτσκι για την αντιμετώπιση του ζητήματος του Χετμανάτου/Αταμανάτου των Κοζάκων ενόψει της συνεχιζόμενης Εξέγερσης Χμελνίτσκι κατά της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας. Οι διαπραγματεύσεις κατέληξαν στη Συνθήκη του Περεϊάσλαβ (επίσης γνωστή ως Άρθρα του Μαρτίου[1] ή Συμφωνία Περεϊάσλαβ[2]). Η ίδια η συνθήκη οριστικοποιήθηκε στη Μόσχα τον Απρίλιο του 1654 (τον Μάρτιο με παλιό ημερολόγιο).
Σύμφωνα με τη ρωσική ιστοριογραφία, ο Χμελνίτσκι εξασφάλισε τη στρατιωτική προστασία του Βασίλειου της Ρωσίας με αντάλλαγμα την υποταγή στον Τσάρο. Δόθηκε όρκος πίστης προς τον Ρώσο μονάρχη από την ηγεσία του Κοζάκου Αταμάνου, ακολουθούμενος από την ορκωμοσία και άλλων αξιωματούχων, κληρικών και κατοίκων του Αταμανάτου. Η ακριβής φύση της σχέσης που προβλέπεται από τη συμφωνία μεταξύ του Αταμανάτου και της Ρωσίας είναι θέμα επιστημονικής αντιπαράθεσης.[3] Ακολούθησε το Συμβούλιο του Περεϊάσλαβ μετά την ανταλλαγή των επίσημων εγγράφων των 'Αρθρων του Μαρτίου (από τη μεριά του Αταμανάτου των Κοζάκων) και της Διακήρυξης του Τσάρου (από τη πλευρά της Μόσκοβας).
Στο Συμβούλιο παρευρέθηκε αντιπροσωπεία από τη Μόσχα με επικεφαλής τον Vasiliy Buturlin. Στη συνέχεια, ακολούθησε η υιοθέτηση στη Μόσχα των Άρθρων του Μαρτίου[2] που προέβλεπαν ένα καθεστώς αυτονομίας του Αταμανάτου στο ρωσικό κράτος. Η συμφωνία πυροδότησε Ρωσο-Πολωνικό Πόλεμο (1654-67). Η οριστική νομική διευθέτηση του ζητήματος πραγματοποιήθηκε μέσω της Συνθήκης Αιώνιας Ειρήνης του 1686 που συνομολογήθηκε από τη Ρωσία και τη Πολωνία, και επιβεβαίωσε εκ νέου την κυριαρχία της Ρωσίας στα εδάφη της αυτοδιοικούμενης Ζαπορίζια (Zaporizhian Sich) και της Αριστερής Όχθης της Ουκρανίας, καθώς και της πόλης του Κιέβου.
Τον Ιανουάριο του 1648, μια μεγάλη αντιπολωνική εξέγερση με επικεφαλής τον Μπογκντάν Χμελνίτσκι, ξεκίνησε στα εδάφη της Ζαπορίζιας. Υποστηριζόμενες από λαϊκές μάζες και από το Χανάτο της Κριμαίας, οι εξεγεθέντες κέρδισαν αρκετές νίκες κατά των κυβερνητικών δυνάμεων της Πολωνικο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, διεκδικώντας την αύξηση της συμμετοχής των Κοζάκων στο στρατό της Κοινοπολιτείας (συντηρούμενων εις βάρος του κρατικού ταμείου), την αποδυνάμωση της πολωνικής αριστοκρατικής καταπίεσης, της καταπίεσης από τους Εβραίους που διοικούσαν τη μεγάλη έγγεια ιδιοκτησία, καθώς και την ανάκτηση των θέσεων της Ορθόδοξης Εκκλησίας στα δικά της εδάφη. Ωστόσο, η αυτονομία που αποκτήθηκε από τον Χμελνίτσκι βρέθηκε να συμπιέζεται μεταξύ τριών Μεγάλων δυνάμεων: της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, του Βασιλείου της Ρωσίας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Όντας ο κύριος ηγέτης της εξέγερσης, ο Χμελνίτσκι δεν μπόρεσε να κηρύξει ανεξαρτησία επειδή δεν ήταν νόμιμος μονάρχης και δεν υπήρχε ένας τέτοιος υποψήφιος μεταξύ άλλων ηγετών της εξέγερσης. Λαμβάνοντας υπόψη τους οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους, η εξέγερση έλαβε χώρα σε καθυστερημένες περιοχές του πολωνικού στέμματος, στις επαρχίες Kijów, Czernihów και Bracław. Ο Χαν της Κριμαίας, ο μόνος σύμμαχος, δεν ενδιαφερόταν για μια αποφασιστική νίκη των Κοζάκων.
Πιστεύεται ότι οι διαπραγματεύσεις για την ένωση της περιοχής της Ζαπορίζιας με τη Ρωσία είχαν ξεκινήσει ήδη από το 1648. Αυτή ήταν η κοινή εντύπωση ανάμεσα των σοβιετικών ιστορικών της Ουκρανίας και της Ρωσίας, όπως η Mykola Petrovsky.[4] Πολλοί άλλοι Ουκρανοί ιστορικοί μεταξύ των οποίων οι Ivan Krypiakevych,[5] Dmitriy Ilovaisky,[6] Myron Korduba,[7] Valeriy Smoliy[8] και άλλοι ερμηνεύουν τις διαπραγματεύσεις ως μια προσπάθεια να οδηγήσουν τον Τσάρο στη στρατιωτική υποστήριξη των Κοζάκων και να τον παρακινήσουν να αγωνισθεί για την απόκτηση του πολωνικού στέμματος που έγινε διαθέσιμο μετά το θάνατο του Βλαδίσλαου Δ' της Πολωνίας.
Το 1653, η Συνέλευση των Τάξεων που έλαβε χώρα στη Μόσχα το φθινόπωρο, ενέκρινε την απόφαση να συμπεριληφθεί η Ουκρανία στο Μόσκοβα, και στις 2 Νοεμβρίου 1653, η κυβέρνηση της Μόσχας κήρυξε πόλεμο εναντίον της Πολωνικο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας. Για τη διεξαγωγή διαπραγματεύσεων μεταξύ δύο κρατών στην Ουκρανία, αναχώρησε από τη Μόσχα μια μεγάλη αντιπροσωπεία με επικεφαλής τον βογιάρο Vasili Buturlin. Η σύνθεσή της περιελάμβανε επίσης τον okolnichiy, I.Olferiev, τον αρχιδιπλωμάτη, L.Lopukhin, και εκπρόσωπους κληρικών.
Το ταξίδι διήρκεσε σχεδόν τρεις μήνες. Εκτός από τους κακούς δρόμους και την αναταραχή, έπρεπε να γίνει και ένας «βασιλικός νεωτερισμός», μιας και το κείμενο ομιλίας του Buturlin και η βασιλική ράβδος (bulawa) που ορίστηκε για τον Αταμάνο εξαφανίστηκαν μαζί με αρκετούς πολύτιμους λίθους, που ασφαλώς έπρεπε να ανακτηθούν. Επίσης, η αντιπροσωπεία έπρεπε να περιμένει σχεδόν μια εβδομάδα για την άφιξη του Χμελνίτσκι, ο οποίος καθυστέρησε στο Chyhyryn κατά την ταφή του μεγαλύτερου γιου του Tymofiy Khmelnytsky και αργότερα δεν μπόρεσε να διασχίσει τον Δνείπερο, καθώς ο πάγος στον ποταμό δεν ήταν αρκετά δυνατός.
Το Συμβούλιο Περεϊάσλαβ (Переяславська рада στα Ουκρανικά) πραγματοποιήθηκε στις 18 Ιανουαρίου. Προοριζόταν να λειτουργήσει ως το ανώτατο συμβούλιο των Κοζάκων και να δείξει την ενότητα και την αποφασιστικότητα του «έθνους των Ρους». Στρατιωτικοί ηγέτες και εκπρόσωποι περιφερειακών φρουρών, ευγενείς και δημοτικοί άρχοντες άκουσαν την ομιλία του Κοζάκου Αταμάνου Μπογκντάν Χμελνίτσκι, ο οποίος επεσήμαινε την αναγκαιότητα της ρωσικής προστασίας. Το κοινό απάντησε με χειροκροτήματα και συγκατάθεση. Η συνθήκη, που ξεκίνησε με τον Buturlin αργότερα την ίδια ημέρα, επικαλέστηκε μόνο την προστασία του κράτους των Κοζάκων από τον Τσάρο και προοριζόταν ως πράξη επίσημου διαχωρισμού της Ουκρανίας από την Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία (η ουκρανική ανεξαρτησία είχε ανακηρυχθεί ανεπίσημα νωρίτερα κατά τη διάρκεια της εξέγερσης από τον Χμελνίτσκι). Οι συμμετέχοντες στην προετοιμασία της συνθήκης στο Περεϊάσλαβ περιλάμβαναν, εκτός από τον Χμελνίτσκι, τον αρχηγό γραμματέα Ivan Vyhovsky και πολλούς άλλους Κοζάκους πρεσβύτερους, καθώς και ένα μεγάλο επισκεπτόμενο στρατιωτικό σώμα από τη Ρωσία.[3]
Οι ηγέτες των Κοζάκων προσπάθησαν μάταια να αποσπάσουν από τον Buturlin ορισμένες δεσμευτικές δηλώσεις. O απεσταλμένος αρνήθηκε, ισχυριζόμενος έλλειψη εξουσίας και αφήνει την επίλυση συγκεκριμένων ζητημάτων σε μελλοντικές αποφάσεις του Τσάρου, τις οποίες περίμενε να είναι ευνοϊκές για τους Κοζάκους. Ο Χμελνίτσκι και πολλοί Ουκρανοί (συνολικά 127.000, συμπεριλαμβανομένων 64.000 Κοζάκων, σύμφωνα με ρωσικές εκτιμήσεις) κατέληξαν να ορκίζονται πίστη στον Τσάρο. Σε πολλές πόλεις της Ουκρανίας, οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να πάνε στην κεντρική πλατεία για να πάρουν τον όρκο. Μέρος των Ορθόδοξων κληρικών πήρε τον όρκο μόνο μετά από μακρά αντίσταση και ορισμένοι ηγέτες των Κοζάκων δεν ορκίστηκαν. [3] Οι πραγματικές λεπτομέρειες της συμφωνίας αποτέλεσαν αντικείμενο διαπραγματεύσεων τον επόμενο Μάρτιο και Απρίλιο στη Μόσχα από τους εκπροσώπους των Κοζάκων και τον Βασιλείου. Οι Ρώσοι συμφώνησαν με την πλειονότητα των ουκρανικών απαιτήσεων, παραχωρώντας στο κράτος των Κοζάκων ευρεία αυτονομία, μεγάλη στράτευσή τους και διατήρηση του καθεστώτος του Ορθόδοξου Μητροπολίτη του Κιέβου, ο οποίος θα συνέχιζε να αναφέρει στον Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης (και όχι στη Μόσχα). Ο Κοζάκος Αταμάνος απαγορεύτηκε να ασκήσει ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική, ειδικά σε σχέση με την Κοινοπολιτεία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, καθώς η υπεράσπιση του Χετμανάτου είχε αναληφθεί από τον Τσάρο. Το καθεστώς της Ουκρανίας, το οποίο θεώρησαν οι διαπραγματευτές ότι είναι τώρα σε ένωση με το ρωσικό κράτος (αντί για την Πολωνία), διευθετήθηκε κατ' αυτό το τρόπο. Οι λανθασμένες αλλά επίμονες πολιτικές της Κοινοπολιτείας θεωρούνται ευρέως ως η αιτία της αλλαγής κατεύθυνσης των Κοζάκων, η οποία οδήγησε σε μια νέα και διαρκή διαμόρφωση της εξουσίας στην Κεντρική, Ανατολική και Νότια Ευρώπη.
Οι φαινομενικά γενναιόδωρες διατάξεις του συμφώνου Περεϊάσλαβ-Μόσχας υπονομεύθηκαν σύντομα από την εφαρμογή της πολιτικής στη πράξη, τις αυτοκρατορικές πολιτικές της Μόσχας και τους προσωπικούς ελιγμούς του Χμελνίτσκι. Απογοητευμένος από την Εκεχειρία της Βίλνας (1656) και άλλες ρωσικές κινήσεις, προσπάθησε να εξαγάγει τον Αταμανάτο από την εξάρτηση. Η Συνθήκη του Περεϊάσλαβ οδήγησε στο ξέσπασμα ρωσο-πολωνικού πολέμου (1654-1667) και το 1667 στην ανακωχή του Ανδρούσοβο, στην οποία η ανατολική Ουκρανία παραχωρήθηκε από την Πολωνία στη Ρωσία (στην πράξη σήμαινε περιορισμένη ανάκαμψη της δυτικής Ουκρανίας από την Κοινοπολιτεία). Το Κοζάκικο Αταμανάτο, το αυτόνομο ουκρανικό κράτος που ιδρύθηκε από τον Χμελνίτσκι, περιορίστηκε αργότερα στην αριστερή όχθη της Ουκρανίας και υπήρχε υπό τη Ρωσική Αυτοκρατορία έως ότου καταστράφηκε από τη Ρωσία το 1764-1775.[3]
Τα σύγχρονα γραπτά αρχεία των συναλλαγών Pereyaslav-Moscow υπάρχουν και φυλάσσονται στο ρωσικό κρατικό αρχείο αρχαίων πράξεων στη Μόσχα.
Η τελική συνέπεια για το Αταμανάτο ήταν η διάλυση του αυτόνομου κράτους της Ζαπορίζια το 1775, και η επιβολή της δουλοπαροικίας στην περιοχή, καθώς και μια συστηματική διαδικασία ρωσοποίησης.[15]
Για τη Ρωσία, η συμφωνία οδήγησε τελικά στην πλήρη ενσωμάτωση του Αταμανάτου στο ρωσικό κράτος, παρέχοντας μια δικαιολογία για τον τίτλο των Ρώσων τσαρών και αυτοκρατόρων, του Αυτοκράτωρα πασών των Ρωσιών (ρωσικά: Самодержецъ Всероссійскій ). Η Ρωσία, που ήταν εκείνη την εποχή το μόνο μέρος των πρώην Ρους του Κιέβου που δεν ήταν υπό ξένη κατοχή, θεωρούσε τον εαυτό της ως διάδοχο αυτών των Ρους και τον επανενωτή όλων των εδαφών των Ρους. Στη συνέχεια, τον 20ο αιώνα, στην επίσημη σοβιετική προπαγάνδα και την ιστορία, το Συμβούλιο του Περαϊάσλαβ θεωρήθηκε επίσημα και αναφέρονταν ως πράξη «επανένωσης της Ουκρανίας με τη Ρωσία».
Για την Κοινοπολιτεία Πολωνίας-Λιθουανίας, η συμφωνία παρείχε ένα από τα πρώτα σημάδια της σταδιακής παρακμής της και της ενδεχόμενης κατάργησής της στα τέλη του 18ου αιώνα.
Η απόφαση που ελήφθη στο Περαϊάσλαβ θεωρείται από τους Ουκρανούς εθνικιστές ως θλιβερή και χαμένη ευκαιρία για την ουκρανική ανεξαρτησία. Το μνημείο «Ουράνιο τόξο» στην πρωτεύουσα της Ουκρανίας, το Κίεβο, που αναφέρεται ως «ζυγός των λαών», επιδεικνύει περαιτέρω τον αμφιλεγόμενο χαρακτήρα της συνθήκης. Φιλορωσικά Ουκρανικά κόμματα, από την άλλη πλευρά, γιορτάζουν την ημερομηνία αυτού του γεγονότος και ανανεώνουν εκκλήσεις για επανένωση των τριών ανατολικών σλαβικών εθνών: Ρωσία, Ουκρανία και Λευκορωσία.
Το 2004, μετά τον εορτασμό της 350ης επετείου της εκδήλωσης, η διοίκηση του Προέδρου Λεονίντ Κούτσμα της Ουκρανίας καθόρισε την 18η Ιανουαρίου ως επίσημη ημερομηνία για τον εορτασμό της εκδήλωσης, μια κίνηση που δημιούργησε αντιπαραθέσεις. Το 1954, οι εορτασμοί επετείου περιελάμβαναν τη μεταφορά της Κριμαίας από τη Ρωσική Σοβιετική Δημοκρατία στην Ουκρανική Σοβιετική Δημοκρατία της Σοβιετικής Ένωσης. Το 2014, η Κριμαία προσαρτήθηκε από τη Ρωσία.