Prifddinas Irac From Wikipedia, the free encyclopedia
Prifddinas a dinas fwyaf Irac yw Baghdad (ynganiad: Baghdad ). Mae hi'n sefyll ar lannau Afon Tigris yng nghanolbarth y wlad. Mae poblogaeth Baghdad oddeutu 8,126,755 (2018)[1] ac mae ganddi arwynebedd o 673 cilometr sgwâr. Gorwedd y ddinas ger adfeilion y ddinas Akkadiaidd a hynafol Babilon a phrifddinas hynafol Iran yn Ctesiphon, Baghdad yn yr 8g a daeth yn brifddinas yr Abassiaid. O fewn dim, esblygodd Baghdad yn ganolfan ddiwylliannol, fasnachol a deallusol sylweddol yn y Byd Mwslemaidd. Roedd hyn, yn ogystal â bod yn gartref i sawl sefydliad academaidd allweddol, gan gynnwys Bayt al-Ḥikmah (y "Tŷ Doethineb"), yn ogystal â chynnal amgylchedd aml-ethnig ac aml-greiddiol, wedi ennill enw da ledled y byd fel y "Ganolfan Ddysg".
![]() | |
Math | dinas fawr, y ddinas fwyaf ![]() |
---|---|
Poblogaeth | 8,126,755 ![]() |
Sefydlwyd | |
Pennaeth llywodraeth | Manhal Al habbobi ![]() |
Cylchfa amser | UTC+03:00 ![]() |
Gefeilldref/i | |
Daearyddiaeth | |
Sir | Baghdad Governorate, Kingdom of Iraq, Mandatory Iraq, Baghdad Vilayet, Baghdad Eyalet ![]() |
Gwlad | ![]() |
Arwynebedd | 673 km² ![]() |
Uwch y môr | 34 metr ![]() |
Gerllaw | Afon Tigris ![]() |
Cyfesurynnau | 33.3153°N 44.3661°E ![]() |
Cod post | 10001–10090 ![]() |
Pennaeth y Llywodraeth | Manhal Al habbobi ![]() |
![]() | |
Sefydlwydwyd gan | Al-Mansur ![]() |
Baghdad oedd y ddinas fwyaf yn y byd am y rhan fwyaf o oes yr Abassiaid, yn ystod yr Oes Aur Islamaidd, a ddaeth i'w anterth pan oedd yno boblogaeth o fwy na miliwn.[2] Dinistriwyd y ddinas i raddau helaeth yn nwylo Ymerodraeth y Mongol ym 1258, gan arwain at ddirywiad a fyddai’n aros trwy ganrifoedd lawer oherwydd plaau mynych a llawer o ymerodraethau olynol. Gyda chydnabyddiaeth Irac fel gwladwriaeth annibynnol (a adnabyddwyd fel 'Mandad Prydain ym Mesopotamia' ) ym 1932, adenillodd Baghdad rywfaint o'i amlygrwydd blaenorol, yn raddol fel canolfan sylweddol o ddiwylliant Arabaidd, gyda phoblogaeth o tua 6 neu 7 miliwn.[3][4]
Yn y cyfnod modern, difrodwyd y ddinas yn ddifrifol, yn fwyaf diweddar oherwydd goresgyniad Irac dan arweiniad yr Unol Daleithiau yn 2003, a'r Rhyfel Irac dilynol a barhaodd tan fis Rhagfyr 2011. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae'r ddinas wedi gweld llawer o wrthryfela, ffrwydro ac ymosodiadau. Mae hyn i gyd wedi arwain at golled sylweddol o fywydau a threftadaeth ddiwylliannol ac arteffactau hanesyddol. O 2018 ymalen, rhestrwyd Baghdad fel un o'r lleoedd lleiaf croesawgar i fyw ynddo, wedi'i raddio gan Mercer fel y ddinas fawr waethaf y byd o ran ansawdd bywyd.[5]
Mae'r enw Baghdad yn deillio o gyfnod cyn-Islamaidd, ac mae dadl ynghylch ei darddiad.[6] Mae'r safle lle datblygodd dinas Baghdad wedi'i phoblogi ers milenia. Erbyn yr 8g OC, roedd sawl pentref wedi datblygu yno, gan gynnwys pentrefan Persiaidd o'r enw Baghdad, yr enw a fyddai'n cael ei ddefnyddio ar gyfer y metropolis Abassaidd.[7][8][9]
Yn gyffredinol, roedd awduron Arabaidd, wrth sylweddoli gwreiddiau cyn-Islamaidd enw Baghdad, yn edrych am ei wreiddiau yn Persia Canol. Roeddent yn awgrymu amryw o ystyron, y mwyaf cyffredin ohonynt oedd "rhoddwyd gan Dduw".[6] Mae'r gair, felly'n air cyfansawdd, wedi'i ffurfio o bagh () "duw" a dād (
) "rhoddwyd (gan)",[10][11]
Codwyd y ddinas gyntaf gan y califf Mansur yn yr 8g. Credai Mansur mai Baghdad oedd y lleoliad perffaith i brifddinas yr Ymerodraeth Islamaidd o dan yr Abbasiaid.[12] Cofnododd yr hanesydd Mwslimaidd al-Tabari fod gan fynachod Cristnogol wagfynegiad y byddai arglwydd o’r enw Miklas ryw ddiwrnod yn adeiladu dinas ysblennydd o amgylch ardal Baghdad. Pan glywodd Mansur y stori, daeth yn llawen iawn, oherwydd yn ôl y chwedl, fe’i galwyd yn Miklas pan oedd yn blentyn. Roedd Mansur wrth ei fodd â'r safle gymaint y dywedodd: "Dyma'r ddinas y bwriadaf ei sefydlu, lle rydw i i fyw, a lle bydd fy nisgynyddion yn teyrnasu wedi hynny."[13][14]
Cynorthwywyd twf y ddinas gan ei lleoliad rhagorol, yn seiliedig ar o leiaf ddau ffactor:
Mae dŵr yn bodoli ym mhen gogleddol a deheuol y ddinas, gan ganiatáu i bob cartref gael cyflenwad digonol, a oedd yn anghyffredin iawn yn ystod yr amser hwn. Buan iawn y daeth dinas Baghdad mor fawr nes bod yn rhaid ei rhannu'n dair ardal farnwrol: Madinat al-Mansur (y Ddinas Grwn), al-Sharqiyya (Karkh) ac Askar al-Mahdi (ar y Lan Orllewinol).[15]
Am ganrifoedd bu'n ganolfan diwylliant, masnach, dysg a chrefydd nes iddi gael ei hanrheithio gan y Mongoliaid yn 1258. Roedd hynny'n ergyd sylweddol ac yn ddechrau dirywiad cyffredinol ym myd gwleidyddol y gwledydd Arabaidd.
Arhosodd Baghdad a de Irac o dan lywodraeth Otomanaidd tan 1917, pan gafodd ei gipio gan y Loegr yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Ym 1920, daeth Baghdad yn brifddinas Mandad Prydain ym Mesopotamia gyda sawl prosiect pensaernïol a chynllunio wedi'u comisiynu i atgyfnerthu'r weinyddiaeth hon. Ar ôl derbyn annibyniaeth ym 1932, daeth Baghdad yn brifddinas Teyrnas Irac. Tyfodd poblogaeth y ddinas o amcangyfrif o 145,000 ym 1900 i 580,000 ym 1950.[16]
Ar 1 Ebrill 1941, llwyfannodd aelodau o'r "Sgwâr Aur" a Rashid Ali coup yn Baghdad. Gosododd Rashid Ali lywodraeth a oedd yn bleidiol i'r Almaen a pro-Eidalaidd i gymryd lle llywodraeth Regent Abdul Ilah - a oedd o blaid Lloegr. Ar 31 Mai, ar ôl y Rhyfel Eingl-Irac ac ar ôl i Rashid Ali a'i lywodraeth ffoi, ildiodd Maer Baghdad i luoedd Lloegr a'r Gymanwlad. Ar 14 Gorffennaf 1958, llwyfannodd aelodau Byddin Irac, o dan Abd al-Karim Qasim, coup arall i drechu Teyrnas Irac. Lladdwyd y Brenin Faisal II, y cyn Brif Weinidog Nuri as-Said, y cyn-Dywysog Rhaglaw 'Abd al-Ilah, aelodau o'r teulu brenhinol, ac eraill yn greulon yn ystod y coup. Yna llusgwyd llawer o gyrff y dioddefwr trwy strydoedd Baghdad.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.