بومەلەرزەیەک لە تورکیا و سووریا - ٢٠٢٣ From Wikipedia, the free encyclopedia
لە ٦ی شوباتی ٢٠٢٣، بوومەلەرزەیەکی بەھێز لە باکووری کوردستان و باشووری تورکیا، بە دیاریکراوی لە ڕۆژاوای شاری غازی عەنتاب دا، ئەمەش لە کاتژمێر ٠٤:١٧ بەیانی بوو. زیانەکانی ئەو بوومەلەرزەیە گەیشتە شارەکانی دیکەی کوردستان لە تورکیا و سووریادا. بوومەلەرزەکە بە پێوانەی ٧٫٨ بووە. بەپێی تۆمارەکانی ٢٤ی شوبات ٥٠ ھەزار کەس گیانیان لەدەست دا ٤٤ ھەزار لە تورکیا و ٦،٦ ھەزار لە سووریا[5][6]و ٨٠ ھەزار کەسیش لە تورکیا بریندار بوون. ھەروەھا کاریگەری بوومەلەرزەکە لە شاری ھەولێر، باشووری کوردستان ھەستی پێکرا.[7][8][9] دوای ئەو بوومەلەرزانە زیاتر لە دوو هەزار و ١٠٠ بوومەلەرزەی دوای بوومەلەرزە بەدوای خۆیدا هێنا. زنجیرە بومەلەرزەییەکان لە ئەنجامی هەڵەی قووڵی لێدان-خلیسکان بوو. تا ٢١ی شوباتی ٢٠٢٣ زیاتر لە ٥٠ هەزار و ٢٠٠ حاڵەتی مردن پشتڕاستکراوەتەوە: زیاتر لە ٤٣ هەزار و ٥٠٠ لە تورکیا، و زیاتر لە ٦٦٠٠ کەس لە سوریا. زریانێکی گەورەی زستانە هەوڵەکانی ڕزگارکردنی ڕێگری لێکرد و بەفری بەسەر وێرانەکاندا کەوت و پلەکانی گەرما زۆر دابەزی. بەهۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی بەستووی ناوچەکە، ئەو کەسانەی لە مردن ڕزگاریان بووە، بە تایبەت ئەوانەی لە ژێر داروپەردوودا گیریان خواردووە، مەترسییەکی زۆریان لەسەر بووە کە تووشی کەمبوونەوەی پلەی گەرمی ببن. بە کۆی گشتی بوومەلەرزەکان بە بەهای ٨٤.١ ملیار دۆلاری ئەمریکی زیانیان پێگەیشتبێت، بەمەش چوارەم بوومەلەرزە کە تێچووی زۆری تۆمارکراوە. کوشندەترین کارەساتی سروشتییە لە مێژووی هاوچەرخی تورکیادا.[10]
![]() | |
The epicenter of the mainshock
| |
کاتی کگھ | ٦ی شوباتی ٢٠٢٣، ٠١:١٧:٣٥ |
---|---|
ISC event | 625613033 |
USGS-ANSS | ComCat |
ڕێکەوتی خۆجێیی | ٦ی شوباتی ٢٠٢٣ |
کاتی خۆجێیی | ٠٤:١٧ی بەرەبەیان (بە کاتی تورکیا) |
گوڕ | Mw mag. from W-phase ٧٫٨ (زەویناسیی ئەمریکا)[1] Moment mag. scale ٧٫٧ (ڕەوانگەی کەندیلی)[2] |
قووڵی | 17.9 kiloمەترs (11 میلs) (زەویناسیی ئەمریکا)[1] 5 kiloمەترs (3 میلs) (ڕوانگەی کەندیلی)[2] |
چەقی بوومەلەرزە | 37.166°N 37.032°E |
قڵیش | قڵیشی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات[3] |
چەشن | لێکەوتن-ترازان |
ناوچە کارتێکراوەکان | زۆرتر لە تورکیا و سووریا |
زیانی گشتی | ٨٤٫١ ملیار دۆلاری ئەمریکی (مەزەندەکراو) |
ئەوپەڕی بەھێزی | XI (کارەسات) |
لووتکەی تاودان | ١٫٦٢ جی |
تسۆنامی | 0.17 مەترs (6.7 ئینچ) |
پاشەلەرزەکان | ٢٬١٠٩ (ھەتا ١٢ی شوبات) +٢٣٠ بە Mw 4.0 یان زیاتر گەورەترین: Mw ٧٫٧ لە کاتژمێر ١٣:٢٤ لە ٦ی شوباتی ٢٠٢٣ |
قوربانییەکان | > ٤٣,٨٥٠ مردوو، ١٢٠,٠٠٠ بریندار&#٩١;نوێکردنەوە پێویستە&#٩٣; |
سەرچاوەکان | [4] |
بەپێی ڕاپۆرتی دامەزراوەی جیۆلۆجیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (USGS)، دوای یازدە خولەک لە یەکەم زەمینلەرزە ئەوا زەمینلەرزەیەکی بەھێز دوای ١١ خولەک دووبارە بووەتەوە بە پلەی ٦٫٧ی مەگنیتیود. دوای ٩ کاتژمێر لەوە، ئەوا بەرزترین پلە بە ٧٫٥ مەگنیتیود ڕوویدا.[11]
ڕۆژ | کات
(UTC) |
پلە بە
مەگنیتیود |
MMI | قووڵی | ژێدەر |
---|---|---|---|---|---|
٦ی شووبات | 01:26 | 5.6 | VII | 17.0 km (10.6 mi) | [12] |
٦ی شووبات | 01:28 | 6.7 | VIII | 14.5 km (9.0 mi) | [13] |
٦ی شووبات | 01:36 | 5.6 | VII | 10.0 km (6.2 mi) | [14] |
٦ی شووبات | 01:58 | 5.1 | – | 10.0 km (6.2 mi) | [15] |
٦ی شووبات | 02:03 | 5.5 | VII | 10.0 km (6.2 mi) | [16] |
٦ی شووبات | 02:23 | 5.2 | IV | 11.4 km (7.1 mi) | [17] |
٦ی شووبات | 04:18 | 5.0 | VI | 14.5 km (9.0 mi) | [18] |
٦ی شووبات | 10:24 | 7.7 | [19] | X10.0 km (6.2 mi) | [20] |
٦ی شووبات | 10:26 | 6.0 | VII | 20.1 km (12.5 mi) | [21] |
٦ی شووبات | 10:35 | 5.8 | VII | 10.0 km (6.2 mi) | [22] |
٦ی شووبات | 10:51 | 5.7 | VII | 10.0 km (6.2 mi) | [23] |
٦ی شووبات | 11:01 | 5.0 | VI | 10.0 km (6.2 mi) | [24] |
٦ی شووبات | 11:05 | 5.2 | IV | 10.0 km (6.2 mi) | [25] |
٦ی شووبات | 12:02 | 6.0 | VII | 10.0 km (6.2 mi) | [26] |
٦ی شووبات | 13:07 | 5.0 | VII | 17.1 km (10.6 mi) | [27] |
٦ی شووبات | 13:39 | 5.1 | VII | 10.0 km (6.2 mi) | [28] |
٦ی شووبات | 13:44 | 5.0 | VI | 10.0 km (6.2 mi) | [29] |
٦ی شووبات | 15:14 | 5.3 | V | 10.0 km (6.2 mi) | [30] |
٦ی شووبات | 15:33 | 5.2 | – | 8.8 km (5.5 mi) | [31] |
٦ی شووبات | 16:43 | 5.0 | VI | 10.0 km (6.2 mi) | [32] |
٦ی شووبات | 18:04 | 5.3 | VI | 10.0 km (6.2 mi) | [33] |
٦ی شووبات | 20:38 | 5.3 | III | 10.0 km (6.2 mi) | [34] |
٦ی شووبات | 20:44 | 5.0 | – | 10.0 km (6.2 mi) | [35] |
٦ی شووبات | 21:58 | 5.1 | II | 10.0 km (6.2 mi) | [36] |
٧ی شووبات | 03:13 | 5.5 | VII | 10.0 km (6.2 mi) | [37] |
٧ی شووبات | 07:11 | 5.4 | VII | 10.0 km (6.2 mi) | [38] |
٧ی شووبات | 10:18 | 5.4 | VII | 10.0 km (6.2 mi) | [39] |
٧ی شووبات | 15:48 | 5.0 | VII | 8.3 km (5.2 mi) | [40] |
٧ی شووبات | 18:10 | 5.3 | IV | 18.1 km (11.2 mi) | [41] |
٨ی شووبات | 11:11 | 5.4 | VI | 7.5 km (4.7 mi) | [42] |
٨ی شووبات | 14:20 | 5.1 | – | 5.9 km (3.7 mi) | [43] |
تێبینییەکان
██ ٧ مەگنیتیود یان زیاتر██ ٦ - ٦.٩ مەگنیتیود██ ٥.٤ - ٥.٩ مەگنیتیود |
پارێزگا | مردنەکان | برینداران |
---|---|---|
ئادانا[44] | 408 | 7,450 |
ئادیەمان[45] | 3,105 | 11,778 |
پارێزگای باتمان | 0 | 20 |
دیاربەکر | 255 | 901 |
خارپێت | 5 | 379 |
دیلۆک[44] | 2,141 | 11,563 |
خەتای[46] | 5,111 | 15,613 |
مەرعەش | 5,323 | 9,243 |
کلیس[47] | 22 | 518 |
مەلەدی[44] | 289 | 7,300 |
عوسمانیە[44] | 878 | 2,224 |
ڕحا[44][48] | 304 | 4,663 |
بەگشتی نزیکەی ١٬٣١٠ باڵەخانە لە دە شاری سەرتاسەری باکووری کوردستان و تورکیادا ڕووخاون.[49] لە سەمسوور و ئامەد چەندین باڵەخانە وێران بوون.[50] لە ئامەد مۆڵێکی بازرگانی داڕما.[51] پارێزگاری عوسمانییە ڕای گەیاند، ٣٤ باڵەخانە لەو پارێزگایە ڕووخاون.[52] نزیکەی ١٣٠ داڕمانی بینا لە شاری مالاتیا ڕوویداوە.[53] مزگەوتێکی ناسراوی سەدەی ١٣ی ئەو پارێزگایە بەشێکی داڕما.[54] قەڵای دێرینی غازی ئەنتێب زیانێکی زۆری بەرکەوت.[55] ئاگر لە سەرتاسەری ناوچەکە کەوتەوە.[56] لە پارێزگای ھاتای، ڕێڕەوی فڕینی فڕۆکەخانەی ھاتای جیاکرایەوە.[57] دوو نەخۆشخانەی پارێزگاکە و بنکەیەکی پۆلیس ڕووخان.[58] بەگوێرەی ئامارەی دەزگای کارەسات و باری لەناکاوی تورکیا (AFAD) ژمارەی ئەو کەسانەی بەھۆی بوومەلەرزەکان لە باکووری کوردستان و تورکیا گیانیان لەدەستداوە بۆ ١٢ ھەزار و ٣٩١ بەرزبووەوە، ھەروەھا ژمارەی برینداراەکان گەیشتە ٦٢ ھەزار و ٩١٤ کەس.[59]
بەرگری شارستانی سووریا دۆخی بەشی باکووری ڕۆژاوای ئەو وڵاتەی بە «کارەساتبار» ناوبرد. زۆرێک لە باڵەخانەکان داڕما و خەڵک گیریان خوارد. داڕمان لە شارەکانی حەلەب و لازقیە و حەما ڕوویدا. لە دیمەشق خەڵکێکی زۆر لە ماڵەکانیان ھەڵھاتنە سەر شەقامەکان.[60] زۆرێک لە بیناکان لە سووریا پێشتر بەھۆی شەڕی ناوخۆیی سووریا زیانیان بەرکەوتبوو.[61] بەپێی دوایین ئامار ژمارەی گیان لەدەستدان بەھۆی بوومەلەرزەکان لە ڕۆژاوای کوردستان و سووریا گەیشتە ٣٠٤٢ کەس، ٥ ھەزار و ١٨٥ کەسیش بریندارن.[59]
وڵات | مردنەکان |
---|---|
![]() |
٦٥ |
قوبرسی باکوور | ٧ |
![]() |
٤ |
![]() |
٣ |
![]() |
٣ |
![]() |
٣ |
![]() |
٣ |
![]() |
٢ |
![]() |
٢ |
![]() |
١ |
![]() |
١ |
![]() |
١ |
![]() |
١ |
![]() |
١ |
لە کاتی بوومەلەرزەکەدا لانیکەم ٦٥ فەلەستینی گیانیان لە دەستدا کە ٤٥ کەسیان لە سووریا و ٢٠ کەسیان لە تورکیا بوون.[62] ھەروەھا چوار ھاووڵاتی لوبنانی لە ھەردوو وڵات مردن: دوو قوربانی خەڵکی تەرابلوس بوون و لە لازقییە گیانیان لەدەستداوە، دوو کەسەکەی دیکە خەڵکی وادی خالد بوون و لە غازی عەنتاب گیانیان لەدەستداوە.[63] ژنێکی خەڵکی مۆڵدۆڤا و دوو منداڵەکەی لە خاتای گیانیان سپارد.[64] سێ کەس لە ھۆڵەندا کوژران کە دوو کەسیان لە گەشتێکی بازرگانیدا بوون.[65] سێ کەسی خەڵکی جۆرجیا لە تورکیا کوژران.[66][67] ژنێکی مەغریبی لە ئەنتاکیا گیانی لەدەستدا،[68] لەکاتێکدا ھاووڵاتییەکی خەڵکی ئۆزبەکستان لە مەلاتیا کوژرا؛ ١٣ ئۆزبەکی بێسەروشوێن مانەتەوە.[69] ژنێکی تایلەندی لە شاری بەندەری ئیسکەندەرون مرد.[70] ژنێکی ئەندەنوسیا و منداڵە یەک ساڵانەکەی لە شاری مەرعەش مردن. ھەروەھا سێ ئەمریکی،[71] دوو ئۆکراینی[72] و ژنێکی ئازەربایجانی لە تورکیا کوژران.[73] ھەروەھا لە ٧ی شوباتدا حەوت قوبرسی تورکی لە پارێزگاکانی خاتای و مەرعەش گیانیان لەدەستداوە، لە ھەمان کاتدا کۆمەڵێک خوێندکاری خەڵکی فاماگوستا دوای داڕمانی ئەو ھۆتێلەی کە لە ئادییەمان دەمێننەوە گیریان خواردووە.[74] لە ٩ی شوباتدا کوژراوێکی ئوسترالی پشتڕاستکرایەوە؛[75] بەشی کاروباری دەرەوەی ئوسترالیا وتی چوار کەس لە ڕۆژی پێشوودا بێسەروشوێن ڕاگەیەندرا.[76]
ژمارەیەکی زۆر لە ئاوارەی سووری نیشتەجێی تورکیا گیانیان لە دەستدا. بەپێی ئامارەکانی سەرۆکایەتیی بەڕێوەبردنی کۆچەکانی تورکیا یەک ملیۆن و ٧٥٠ ھەزار سووری لە باشووری تورکیا دەژین؛ لە غازی عەنتاب ٤٦٠ ھەزار و ١٥٠؛ لە ئەنتاکیا ٣٥٤ ھەزار؛ لە ئورفا ٣٦٨ ھەزار؛ ٢٥٠ ھەزار لە دەدەنە. لە ڕۆژانی ٦ و ٧ی شوبات، وەزارەتی تەندروستی تورکیا تەرمی ١٣٥ قوربانی سووری لە سەرانسەری دەروازەی سنووری باب ئەلھەوا بۆ کەسوکاریان گەڕاندەوە.[77]
لە لوبنان، دانیشتووان لە خەودا بە ئاگا ھاتنەوە. بیناکانی وڵات تا ٤٠ چرکە لەرزین. لە بەیروت، دانیشتووان لە ماڵەکانیان ھەڵھاتن و لە شەقامەکاندا مانەوە و بەشێکیش بە ئۆتۆمبێلەکانیان لە کۆمەڵگاکانی نیشتەجێبوون دوورکەوتنەوە. بە گشتی زیانەکان لە لوبنان سنووردارە، ھەندێک بینا لە شارەکانی ئێل مینییە، ئێل مینیا و بورج حەموود زیانیان بەرکەوتووە.[78][79][80]
ھەروەھا بوومەلەرزەکە تا قوبرس ھەستی پێکرا.[81] سەنتەری بوومەلەرزەزانی ئەوروپی-دەریای ناوەڕاست ڕای گەیاندووە، لەرزین لە وڵاتانی یۆنان، ئەردەن، ئیسرائیل، عێراق، ڕۆمانیا، جۆرجیا و میسر ھەستی پێکراوە.[82] لە ھەولێر، باشووری کوردستان زۆرێک لە دانیشتووان لە دەرەوە مانەوە.[83]
زیاتر لە ٨٠ وڵات ئامادەیی پشتگیریان بۆ کارەساتەکە دەربڕیوە:[84]
مزگەوتەکان لە باکووری کوردستان و تورکیا وەکو پەناگە بۆ ئەو کەسانە بەکارھێنران کە ناتوانن بگەڕێنەوە سەر ماڵ و دۆخی خۆیان، ئەمەش بەھۆی نزمبوونەوەی پلەی گەرمی و بەفربارین لەو پارێزگایانەی کە تووشی بوومەلەرزەکە ھاتوون.[98]
ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆک کۆماری تورکیا لە ھەژماری تایبەتی خۆی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی تویتەر ڕای گەیاند، «دەستبەجێ تیمەکانی گەڕان و فریاگوزاری ڕەوانەی ناوچە زیانلێکەوتووەکان کراون». سولەیمان سۆیلو وەزیری ناوخۆی تورکیا داوای لە دانیشتووانی ئەو شارە کرد کە خۆیان لە چوونە ناو باڵەخانە زیانلێکەوتووەکانەوە بپارێزن.[99] لە ٧ی شوباتدا سەرۆک ئەردۆغان باری نائاسایی بۆ ماوەی ٣ مانگ لە ١٠ پارێزگای زیانلێکەوتوو ڕاگەیاند.[100]
حکوومەتی نیشتمانی «ئاگاداری ئاستی چوار»ی بۆ بانگەوازکردن بۆ یارمەتییە نێودەوڵەتییەکان ڕاگەیاند.[101] بەپێی ئامارەکانی سەرۆکایەتی کارەسات و ئیدارەی فریاکەوتن، ٢٥ ھەزار کارمەندی گەڕان و فریاگوزاری ڕەوانەی ١٠ پارێزگای زیانلێکەوتوو کراون.[102] بەلایەنی کەمەوە ٧٠ وڵات پێشنیاریان کرد کە ھاوکاری بکەن لە ئۆپەراسیۆنەکانی گەڕان و ڕزگارکردندا.[103]
لە ٨ی شوباتدا زیاتر لە ٨ ھەزار کەس لەژێر داروپەردوو لە سەرانسەری ١٠ پارێزگا ڕزگار کران. نزیکەی ٣٨٠ ھەزار کەس تاک پەنایان بردووەتە بەر پەناگەی فریاگوزاری یان ھۆتێلەکان.[104]
جەمیل بایک، ھاوسەرۆکی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ڕێکەوتی ١٠ی شوباتی ٢٠٢٣دا، ئاگربەستی ڕاگەیاند و داوای لە گەریلاکانی پەکەکە کرد لە تەواوی ناوچەکاندا چالاکییەکانیان لەدژی ھێزەکانی سوپای تورکیا ڕابگرن و جەختی کردەوە ھەتا حکوومەتی تورکیا ھێرش نەکاتە سەر ھێزەکانیان چالاکی ناکەن.[105]
لە سووریا زیاتر لە ٥،٨١٤ کەس گیانیان لەدەستدا،[106][107] و زیاتر لە ١٤،٥٠٠ کەسیش بریندار بوون.[108] وەزارەتی تەندروستیی سووریا زیاتر لە ٢،٠٦٨ حاڵەتی مردن و ٢،٩٥٠ حاڵەتی برینداربوونی بەھۆی بوومەلەرزەوە لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی حکوومەت تۆمار کردووە،[107][109] کە زۆربەیان لە پارێزگاکانی حەلەب و لازقیەن.[110] لە ناوچەکانی ژێر دەستەڵاتی یاخیبووان، لانیکەم ٣،٣٤٩ کەس گیانیان لەدەستداوە[107] و ٢،٢٠٠ کەسی دیکەش بریندار بوون.[111][112] مەزەندە کرابوو کە ڕەنگە ھەتا ٥٫٣٧ ملیۆن کەس لە سەرتاسەری سووریا بێ ماڵ و حاڵ بوون.[113] لە کاتێکدا بە گشتی ١٠٫٩ ملیۆن کەس کە دەکاتە نزیکەی نیوەی دانیشتووانی ئەم وڵاتە، تووشی ئەم کارەساتە بوون.[114]
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.