From Wikipedia, the free encyclopedia
Энганой, (Даьттахахь бехачех Даьттахой[1], ткъа Чечель-Хихь болчарех Чеччалхой олу[1]) (оьрс. Энгеной) — Нохчмахкахойн туккхумара нохчийн даккхийчех цхьа тайпа ду. Энганан гена боццуш тайпанан Энганойн лам[2] бу. Тайпанан юьртахь Энганахь генара схьа догӀу жӀалеш ца леладар[1]. Энгана йоцуш тайпанан юьрташ ю Даьттаха а, Чечель-Хи[1] а. Энганой Q1а гаплотобанера бу, ГӀордалой а, ЭгӀашбатой а санна [3].
Къена тайпа | |
Энганой | |
---|---|
![]() Шайх Дени́ Арса́нов — Энганой тайпанан векал | |
Кхин цӀерш | Аьнганой |
Этноиерархи | |
Раса | кавказан |
Тукхам | Нохчмахкахой |
Йукъара хаамаш | |
Мотт | нохчийн меттан нохчмахкахойн лер |
Дин | ислам (суннизм) |
Къам | нохчий |
Гергарло | ГӀордалой, ЭгӀашбатой |
Таханлера дӀасакхалхар | |
![]() ![]() ![]() ![]() |
|
Хьалхалера дӀасакхалхар | |
• шира. мохк Нохч-Мохк |
Энгана лаьтта ТӀергӀан-дукъан малхбузан басехь, Сесанан 1,5 км къилбехьа. Дийцарехь, Энгана малхбален басера дехьа йаьккхина цхьаьна дицделлачу бахьанца.
Энганан доза ду къилбаседехь Сесанца, малхбалехь Хьочин араца а, Гендарганца а, къилбехь Бенаца. Малхбуза агӀора охьадоьду Яьсси[4].
А. С. Сулеймановс шен «Нохчийчоьнан топоними» жайнахь билгалйаьхна тайпанца йоьзна микротопонимаш:
Энганой бекъало 8 некъе: Баций, Беси, ГӀанша, Денгиз, Жаммарза, Илес-Хьаьжи, Лежиг, Ябалкх.
Энганойн тайпана нах чӀогӀа шуьйра баьржина охьахевшина Нохчийчоьнан акъари тӀе[7]. Нохчийн талламхочо-мохкбовзархочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановс, билгалйаьхна Энганой беха меттигаш: Аьчка-ХитӀе, Бена-Йурт[8], БердакӀел[9], Галне[10], Гребенски[11], Гуьмсе[12], ГӀалайтӀе[13], Девкар-Эвла[14], Доьлаке, Дубовски[15], Къеди-Йурт[16], Лакха Невре[17], Лаха Невре[18], Макане[19], Минеральни[20], НогӀамирзин-Йурт[21], Сиржа-Эвла[22], Старогладовски[23], Устрада-ГӀала[24], ЧӀаьнти-Йурт[25], ЧӀулга-Йурт[26], Шела[27], Эвтара, Энгал-Йурт[28], Ӏелин-Йурт[29].
1989 шарахь чӀогӀа даккхий токхамаш хилла НГӀАССР Нажин-Йуьртан кӀоштарчу Энганахь, цигарчу нахана Гуьмсан кӀоштахь йиллина Керла-Энгана. Тахана цигахь 3550 стаг веха, 177 гектар майдан тӀехь.
А. С. Сулеймановс дуьйцу, дийцаршкахь нохчийн тайпанаш Айткхаллой, Энганой, Сесаной кхаа вешех бевлла бохуш[30], амма иза нийса ца хилар карийра генетика олучу Ӏилманна. Энганойн векалийн ДНК-тесташ гайтира уьш Q1а гаплотобанера хилар а, ГӀордалой а, ЭгӀашбатой а церан гергара хилар а[3].
Энганой этнониман маьӀна даккхало дош шина декъе а доькъуш, «эн»+«гане» – анасиз гар.
СаьӀидан эвла – Шелан кӀоштара меттиг. Шелан къилбаседа-малхбалехь хьалха Кавказан тӀом балале СаьӀидан эвла лаьттина. Йиллина иза Девкар-Эвларчу энганочо Ӏелам стага СаьӀида. Кавказан тӀамехь иза а, цуьнан гергара нах а жигара дакъа лецира паччахьан эскаршна дуьхьал тӀом беш. Цунна вовзара имам Шемал, Ташу-Хьаьжа, Кунта-Хьажа, Таймин Биболат. 1840 шеран ВалартӀа йоккхучу тӀамехь наиб вара Теркйисттерачу нохчийн.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.