From Wikipedia, the free encyclopedia
Bivalvia – u prošlim stoljećima označavane i kao Lamellibranchiata i Pelecypoda, a na bosanskom jeziku školjke ili školjkaši – razred morskih I slatkovodnih mehkušaca koji imaju bočno spljošteno tijelo u oklopu koji se sastoji od dva zglobna dijela. Bivalvia kao grupa nemaju glavu i nedostaju im uobičajeni organi mehkušaca, poput radule i odontofora. Uključuju školjke, ostrige, krape i brojne druge porodice koje žive u slanoj vodi, kao i određeni broj porodica slatkovodnih mehkušaca. Većina je se hrami filtracijom hranjivih čestica iz vodenog okruženja. Škrge su evoluirale u ktenidije, specijalizirane organe za ishranu i disanje. Većina školjkaša se zadržava u sedimentima, gdje su relativno sigurni od predatora. Ostali leže na morskom dnu ili se pričvršćuju na stijene ili druge tvrde površine. Neke školjke, kao što su skute i ljuskaste, moguplivati. Brodski crvi prodiru u drvo, glinu ili kamen i žive unutar ovih supstrata.[1]
Bivalvia (Razred Školjkaši; Vremenski raspon: Rani kambrij → Sadašnjost | |
---|---|
![]() "Acephala" (Ernst Haeckel, 1904.) | |
Sistematika | |
Carstvo | Animalia |
Koljeno | Mollusca |
Razred | Bivalvia Linnaeus, 1758 |
Životinjska školjka bivalvija sastoji se od kalcij-karbonata, u dva, obično slična dijela koja se nazivajuvalve. Oni se spajaju duž jednog ruba (zglobna linija) fleksibilnim ligamentom koji je obično u kombinaciji sa isprepletanim "zubima" na svakoj od valve, tvoreći šarku (“baglamu”). Ovakav raspored omogućava da se školjka otvori i zatvori bez odvajanja dviju polovina. Školjka je tipično dvostrano (bilateralno) simetrična, sa šarkama u sagitalnoj ravni. Veličine ljuske odraslih ljuštura variraju, zavisno od grufe, od milimetra do preko metra, ali većina vrsta ne prelazi 10 cm.[2]
Školjke su odavno dio prehrane obalne i priobalne ljudske populacije. Ostrige su uzgajane i u ribnjacima starih Rimljana, a marikultura je u novije vreme postala važan izvor školjki za hranu. Savremeno poznavanje reprodukcijskih ciklusa mehkušaca dovelo je do razvoja mrijestilišta i novih tehnika marikulture. Bolje razumijevanje potencijalnog trovanja školjkama uzimanjem sirovih ili nekuhanih školjki dovelo je do boljeg skladištenja i prerade. Biserne ostrige (zajedničko ime dvije vrlo različite porodice u slanoj i slatkoj vodi) su najčešći izvor prirodnih bisera. Valve školjki koriste se u zanatskim radovima, te za proizvodnji nakita i dugmadi. Također su koristne i kao biosenzori, indikatori u biokontroli zagađenja.
U fosilnim zapisima, bivalve se pojavljuje prvi put u kambriju, prije više od 500 miliona godina. Ukupni broj poznatih živih vrsta je oko 9.200. Svrstavaju se u okviru 1.260 rodova i 106 porodica. Morski školjkaši (uključujući bočatu vodu i estuarijske vrste) predstavljaju otprilike 8.000 vrsta, kombiniranih u četiri potklase i 99 porodica s 1.100 rodova. Najveće današnje morske porodice su Veneridae, s više od 680 vrsta i Tellinidae i Lucinidae, od kojih svaka ima preko 500 vrsta. Slatkovodne školjke uključuju sedam porodica, od kojih je najveća Unionidae, sa oko 700 vrsta.[3][4][5]
Većina školjkaša je razdvojenih spolova a oplodnja je vanjska. Prijenos očinske mtDNK kod školjkaša redovna je pojava, za razliku od ostalih organizama.
Maksimalna veličina odraslih postojećih vrsta školjki kreće se od 0,52 mm u Condylonucula maya,[6] do dužine od 1.532 mm kod Kuphus polythalamia, izduženog "brodskog crva".[7] Međutim, vrsta koja se obično smatra najvećom živom školjkom je divovska školjka Tridacna gigas, koja može narasti do dužine od oko 1.200 mm i težine veća od 200 kg.[8] Najveća poznata izumrla školjka je iz roda Platyceramus čiji su fosili bili dugi i do 3.000 mm.[9]
U svom traktatu iz 2010. godine Compendium of Bivalves, Markus Huber daje ukupan broj živih vrsta školjkaša oko 9.200 u 106 porodica.[10] Huber navodi broj 20.000 živih vrsta, a da neke, koje se često susreće u literaturi, nije moguće provjeriti i prikazuje sljedeću tabelu radi ilustracije poznate raznolikosti:
Podrazredi | Natporodice | Porodice | Rodovi | Vrste |
---|---|---|---|---|
Heterodonta | 64 (1 slatovodna) | 800 (16 slatkovodnih) | 5600 (270 slatkovodnih) | |
Arcticoidea | 2 | 6 | 13 | |
Cardioidea | 2 | 38 | 260 | |
Chamoidea | 1 | 6 | 70 | |
Clavagelloidea | 1 | 2 | 20 | |
Crassatelloidea | 5 | 65 | 420 | |
Cuspidarioidea | 2 | 20 | 320 | |
Cyamioidea | 3 | 22 | 140 | |
Cyrenoidea | 1 | 6 (3 slatkovodne) | 60 (30 slatkovodnih) | |
Cyrenoidoidea | 1 | 1 | 6 | |
Dreissenoidea | 1 | 3 (2 slatkovodne) | 20 (12 slatkovodnih) | |
Galeommatoidea | oko 4 | oko 100 | oko 500 | |
Gastrochaenoidea | 1 | 7 | 30 | |
Glossoidea | 2 | 20 | 110 | |
Hemidonacoidea | 1 | 1 | 6 | |
Hiatelloidea | 1 | 5 | 25 | |
Limoidea | 1 | 8 | 250 | |
Lucinoidea | 2 | oko 85 | oko 500 | |
Mactroidea | 4 | 46 | 220 | |
Myoidea | 3 | 15 (1 slstkovodna) | 130 (1 slatkovodna) | |
Pandoroidea | 7 | 30 | 250 | |
Pholadoidea | 2 | 34 (1 slatkovodna) | 200 (3 slatkovodne) | |
Pholadomyoidea | 2 | 3 | 20 | |
Solenoidea | 2 | 17 (2 slatkovodne) | 130 (4 slatkovodne) | |
Sphaerioidea | (1 slatkovodna) | (5 slatkovodnih) | (200 slatkovodnih) | |
Tellinoidea | 5 | 110 (2 slatkovodne) | 900 (15 slatkovodnih) | |
Thyasiroidea | 1 | oko 12 | oko 100 | |
Ungulinoidea | 1 | 16 | 100 | |
Veneroidea | 4 | 104 | 750 | |
Verticordioidea | 2 | 16 | 160 | |
Palaeoheterodonta | 7 (6 slatkovodnih) | 171 (170 slatkovodnih) | 908 (900 slatkovodnih) | |
Trigonioidea | 1 | 1 | 8 | |
Unionoidea | (6 slatkovodnih) | (170 slatkovodnih) | (900 slatkovodnih) | |
Protobranchia | 10 | 49 | 700 | |
Manzanelloidea | 1 | 2 | 20 | |
Nuculanoidea | 6 | 32 | 460 | |
Nuculoidea | 1 | 8 | 170 | |
Sapretoidea | 1 | oko 5 | 10 | |
Solemyoidea | 1 | 2 | 30 | |
Pteriomorphia | 25 | 240 (2 slatkovodne) | 2000 (11 slatkovodnih) | |
Anomioidea | 2 | 9 | 30 | |
Arcoidea | 7 | 60 (1 slatkovodna) | 570 (6 slatkovodnih) | |
Dimyoidea | 1 | 3 | 15 | |
Limoidea | 1 | 8 | 250 | |
Mytiloidea | 1 | 50 (1 slatkovodna) | 400 (5 slatkovodnih) | |
Ostreoidea | 2 | 23 | 80 | |
Pectinoidea | 4 | 68 | 500 | |
Pinnoidea | 1 | 3 (+) | 50 | |
Plicatuloidea | 1 | 1 | 20 | |
Pterioidea | 5 | 9 | 80 |