From Wikipedia, the free encyclopedia
Sima Qian ( 司馬遷 , pinyin Sīmǎ Qiān, (~ 145 - ~86 KJK), a oa penndiellour (太史公 , Tài shǐ gōng, “priñs an dielloù foran”[1]) e-kerzh ren ar remziad Han kornogel (202 KJK – 9 GJK). En abeg d’e oberenn veur Kounskrid an Istorour ( 史记 , shǐ jì), anezhi un Istor eus Sina a-hed tremen daou vil bloavezh adalek ren an impalaer Huang Di (ren ~2697 - ~2598 KJK) betek hini an impalaer Han Wudi (156 KJK – 87 GJK), e vez lakaet da istorour pennañ Sina. Diwar e labour peurampart – ur sammad skiant ha meiz, holloueziek ha marzhus, prederouriezhel hag arzel – e voe roet lañs d’ar skridoù istorel sinaek.
Reizh pe jener | paotr, Tizhog ![]() |
---|---|
Bro ar geodedouriezh | Western Han ![]() |
Anv e yezh-vamm an den | 司马迁, 司馬遷 ![]() |
Anv-bihan | Qiān, Zǐcháng ![]() |
Anv-familh | Sima ![]() |
Courtesy name | 子長 ![]() |
Anv e kana | しば せん ![]() |
Deiziad ganedigezh | 145 BCE ![]() |
Lec'h ganedigezh | Hejin ![]() |
Deiziad ar marv | 86 BCE ![]() |
Lec'h ar marv | Republik Pobl Sina ![]() |
Tad | Sima Tan ![]() |
Bugel | Sima Qian's daughter (Yang Bis wife), Sima Lin ![]() |
Yezh vamm | yezhoù sinaek ![]() |
Yezhoù komzet pe skrivet | yezhoù sinaek ![]() |
Yezh implijet dre skrid | yezhoù sinaek ![]() |
Tachenn labour | history of China ![]() |
Oberenn heverk | Records of the Grand Historian ![]() |
Statud e wirioù aozer | Ar gwirioù aozer ne dalvezont ket ken ![]() |
E Longmen, nepell diouzh Hancheng er rannvro Shaanxi a-vremañ, e voe ganet Sima Qian en un tiegezh urisinourien ( 太史 , tài shĭ, “istorour an Heol”) a oa bet e karg e lez an impalaer a rummad da rummad kent ma voe torret an hengoun e-pad meur a zegad. Sima Tan, tad Sima Qian, e voe an den kentañ oc’h adkavout ar garg-se dre youl an impalaer Han Wudi.
Ouzhpenn an urisinouriezh e oa Sima Tan, evel e hendadoù, e karg eus ar steredoniezh, an deiziadur hag an aberzhioù ; ul labour pouezus ivez e oa ober war-dro Levraoueg an Impalariezh, delc’her an dielloù ha skrivañ bloazdanevelloù al lez. Diwar e labour e teuas Sima Tan mennet da sevel Istor ar Bed gant ur sell neptuek war an dud ha war an darvoudoù.
Ken abred hag an oad a zek vloaz e oa e vab Qian ampart war al lenn skridoù kozh, pa heulie kentelioù e dad ha re daou Gonfusian[2].
Pa voe ugent vloaz e voe aotreet gant e dad da redek bro a-benn dastum danvez istorel evit labour e vuhez, ar Shi Ji ; pal ar veaj e oa gwiriañ mojennoù ha brudoù kozh, gweladenniñ lec’hiennoù kozh ha reoù nevet evel bezioù roueed Sina gozh.
Echu gantañ e enklaskoù war an dachenn e voe dibabet da enseller a-berzh Stad e rannvro ar Yunnan a oa nevez-gounezet gant an impalaer ; enselladennoù all a reas e pevar c’horn an Impalaeriezh, war-bouez ar rannvroioù Fujian (e-tal Taiwan) ha Guangdong (rannvro Hong Kong) ma veze komzet ur sinaeg disheñvel diouzh hini Shaanxi.
D’an oad a 35 bloaz, er bloavezh 110 KJK, e voe Sima Qian kaset d’ar C’hornôg gant lu an impalaer a-benn sujañ “gouezarded” all. Eno edo pa glañvaas e dad, a c’halvas e vab da gemer ar garg el lez ha, dreist-holl, da c’hourc’hemenn dezhañ kendelc’her gant al labour a oa bet boulc’het war Istor Sina – Bloazdanevelloù an Nevezamzerioù hag an Diskar-amzerioù, anezho ar c’hentañ bloazdanevelloù en Istor Sina.
Broudet gant e dad neuze e krogas Sima Qian da gendastum ar Shi Ji er bloavezh 109 KJK. Pevar bloaz goude e voe unan eus ar ouizieien a voe dibabet gant an impalaer a-benn degas kemmoù e Deiziadur an Impalaeriezh. Da neuze e oa Sima Qian un uhelgargad el Lez, ha dre e zere e oa gouest da guzuliañ an impalaer a-zivout aferioù ar Stad.
Er bloavezh 99 KJK en em gavas Sima Qian enket gant afer Huned ( 匈奴 , xiōng nú) an Norzh.
Daou ofiser a oa bet en Norzh da sujañ an Huned a voe trec’het ha paket ganto ; an impalaer a damallas unan anezho, Li Ling, da vezañ pennabeg an drouziwezh hag holl uhelidi ar gouarnamant a heulias e ali, war-bouez Sima Qian – ne oa ket Li Ling ur mignon dezhañ hogen doujañs a vage en e geñver. Displijet-bras e voe an impalaer gant emzalc’h e urisinour neuze, ha kondaonet d’ar c’hastiz-lazh e voe Sima Qian.
Dre lezenn an impalaeriezh e c’halle ar c’hastiz-lazh bezañ kemmet pe dre un dell-gastiz pe dre c’houzañv ar spazhadur. Peogwir ne oa ket Sima Qian pinvidik a-walc’h da saveteiñ e vuhez e voe spazhet kent bezañ karc’haret e-pad tri bloavezh.
Pa voe divac’het dre c’hras an impalaer e 96 KJK ez adkavas Sima Qian e garg, ha dre ma oa un tizhog anezhañ e voe anvet da sekretour prevez an impalaer.
Adal e zivac’hadenn e voe divrudet ha disprizet gant al Lez abalamour m’en devoa dibabet bevañ e-lec’h em lazhañ evel ma oad engortoz a-berzh ur gouizieg a-c’houde ker bras un drouklamm.
En e skridoù e kont pegen poanius eo an dismegañs-se en e geñver hag e tispleg ar perag eus e zibab : un dizenor e vije bet em lazhañ a-c’houde bezañ difennet Li Ling enep an impalaer, peogwir e vije bet brudet evel un den dibennsturienn ; un enor er c’hontrol eo chom bev da beurechuiñ al labour a oa bet boulc’het gant e dad – ha fiziañs a chom ennañ bepred e vo enoret e anv pa vo e labour istorel anavezet dre ar bed[3].
Kendelc’her gant ar Shi Ji a reas Sima Qian neuze, hag er bloavezh 91 KJK e voe peuzechuet ar skrid.
Den ne oar penaos ha pegoulz e varvas an istorour meur ; e 87 KJK e varvas an impalaer Han Wudi, ha Sima Qian nebeut goude. E vez a c’haller gwelet hiziv c’hoazh, ouzh troad Menez Liangshan, un dek kilometrad bennak er Su da gêr Hancheng er rannvro Shaanxi[4].
Kant tregont levrenn a ya da ober ar Shiji, kevret e pemp pennrann.
A-fed stumm e challer kavout skridoù kent ar Shiji el lennegezh istorel sinaek, met doare Sima Qian d’o c’hendeuziñ en e bennoberenn eo perzh dibar e labour.
Un abeg zo da gement-se : pa veze ar skridoù istorel savet ez-ofisiel dindan evezh an Impalaer e voe ar Shinji skrivet ez-prevez, rak nac’hañ a rae Sima Qian skrivañ diwar-benn an uhelidi hepken. Peogwir e kontas a-zivout an dud a zere izel ivez e seller ouzh e labour evel ouzh istor wirion Sina.
En hentenn heuliet gant an aozer emañ e ijinerezh dispar : souezhus eo pegen arnevez – hiziv zoken – eo e emzalc’h diskredik ha buruteller, hag e zoare da glokaat ha spisaat an andonioù skrivet dre enklaskoù war an dachenn. Skiantel eo pennaennoù e labour : arabat eo kuzhat pe vravaat tra pe dra, delc’her d’ar fedoù, chom neptuek.
Perzhioù lennegel espar zo er Shinji ivez, pa zeu Sima Qian a-benn da ziskouez natur don un den dre e zeskrivañ meur a wezh en e skrid, bewezh dre un tu disheñvel, ha bewezh dre gomzoù hag oberennoù an den e-unan. Nevez d’e vare e oa lakaat kendivizoù er skridoù.
Kemmoù en deus degaset er yezh dre e ouiziegezh a-zivout ar skridoù kozh : kizellet en deus stumm galloudus ha lourennus ar skrivagnerien gozh a-benn pinvidikaat, gweñvaat ha spisaat ar yezh hep he gwallgas. Gouezet en deus c’hoari gant rannyezhoù ar bobl, ar c’hrennlavarioù, fent an dud vihan hag an treuzskeudennoù dre gomz, alese un doare a zo dreist ruskegezh e gentidi hag orbidusted e warlerc’hidi.
Kent Sima Qian ne veze savet skridoù istorel nemet e stumm bloazdanevelloù eus ur remziad, ur marevezh pe ur Stad. Adal ar Shinji e voe doare Sima Qian lakaet da stumm stadel an Istor e Sina.
Kement-se ne empleg ket e voe aesaet labour an istorourien sinaat war-lerc’h Sima Qian, rak diaes e voe da implijidi an Impalaeriezh karget da skrivañ an Istor Stadel heuliañ ha kompren preder dizalc’h ha hardizh ar Mestr. Alies e yae e varnadennoù dichek enep ragvarnioù al Lez, ha peogwir e kredas burutellañ emzalc’h ar remziad e voe alies lakaet e labour da “zañjerus” ha “divrudus”.
Pelloc’h eget Sina en em astennas levezon ar Shinji, pa c’haller he merzout en Istor Korea.
En abeg d’e framm skiantel ha d’e dalvoudegezh lennegel ez eo ar Shiji ur patrom a-fed buhezskrid ; dreist d’ar stad-se ez eo deuet da vezañ ur c’hlaselour diziouerus pa venner studiañ lennegezh ha yezh Sina. Peogwir eo ar skrid-se ur marzh a gempouez etre danvez ha stumm e levezonas an holl skrivagnerien war e lerc’h, ha pa vijent dramaourien pe romantourien : darev evit ar c’hoariva eo e dudennoù hag e zarvoudoù, ha red dibar an danevelliñ a roas lañs da neptuegezh vrudet ar romantoù sinaek.
A-benn an diwezh ez eus bet gounezet e glaoustre gant Sima Qian : en eskemm ouzh ar vezh pa oa bev en deus gounezet ur gador beurbadel ouzh taol skrivagnerien veur ar bed, e-kichen William Shakespeare hep mar.
Evel ur Sinaad meur all, Konfusius, ez eo bet Sima Qian anavezet evel unan eus an Douariz pennañ : d’ar 24 a viz Gwengolo 1960 e voe roet e anv d’ur gorrblanedenn[7].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.