Әбү Йәғәфәр Һарун ибн Мөхәмәт, күбеһенсә Һарун әр-Рәшит исеме аҫтында билдәле (ғәр. هارون الرشيد; февраль 766 йыл, Рей (йәки 17 март 763 йыл) — 24 март 809 йыл, Тус) — ғәрәп хәлифәһе, 786 (14 сентябрҙән) — 809 йылдарҙа Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең хакимы.
Һарун әр-Рәшит | ||
هارون الرشيد | ||
![]() | ||
| ||
---|---|---|
14 сентябрь 786 — 24 март 809 | ||
Алдан килеүсе: | әл-Һаҙый | |
Дауамсы: | әл-Әмин | |
Дине: | ислам | |
Тыуған: | 17 март 763 Рей | |
Үлгән: | 24 март 809 (46 йәш) Тус, Хөрәсән | |
Ерләнгән: | «Хәмит ибн Гахтаби» һарайы, Мәшһәд | |
Нәҫел: | Ғәббәсиҙәр | |
Атаһы: | Мөхәмәт ибн Мансур әл-Мәхди | |
Әсәһе: | әл-Хайзуран | |
Супруг: | Зубейда бинт Джафар[d] һәм Umm Muhammad bint Salih[d] | |
Балалары: | әл-Әмин әл-Мәһмүн әл-Мөхтәсим | |
![Thumb](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Dirham_of_Harun_al-Rashid%2C_Madinat_al-Salam%2C_170AH.jpg/640px-Dirham_of_Harun_al-Rashid%2C_Madinat_al-Salam%2C_170AH.jpg)
Әр-Рәшит («Хаҡлы») ҡушаматы уға тәхет вариҫы итеп тәғәйенләнгәндә атаһы хәлифә Мөхәмәт ибн Мансур әл-Мәхди тарафынан бирелә[1].
Һарун әр-Рәшит хакимлыҡ итеүенең тәүге осоро иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш менән билдәләнә. Ауыл хужалығы, кәсептәр, сауҙа һәм мәҙәниәт үҫешә башлай. Ул Бағдадта университет (мәҙрәсә) һәм китапханаға нигеҙ һала. Һарун әр-Рәшит хакимлығы дәүерендә Дейлемдә, Сүриәлә һәм хәлифәлектең башҡа өлкәләрендә ихтилалдар була.
Биографияһы
Бармакидтар фарсы аҡһөйәктәре ғаиләһенән сыҡҡан вәзирҙәр ярҙамында хәлифә була һәм хакимлыҡ итә. 803 йылда Бармакиҙар властан ситләтелгәс, бер үҙе хакимлыҡ итә[2]. Был процесс репрессиялар менән оҙатыла, бының барышында Бармакидтарҙың күп кенә вәкилдәре зинданға ябыла һәм язалап үлтерелә (улар араһында «Мең дә бер кисә» циклында хәлифәнең дуҫы һәм Бағдад буйлап төнгө сәйәхәттәрендә даими юлдашы булараҡ һүрәтләнгән билдәле вәзир Йәғәфәр ибн Яхъяла була[3].
Һарун әр-Рәшит хакимлыҡ итеүенең тәүге осоро иҡтисади һәм мәҙәни үҫеш менән билдәләнә. Ауыл хужалығы, кәсептәр, сауҙа һәм мәҙәниәт (бигерәктә әҙәбиәт) үҫешә башлай. Ул Бағдадта ҙур университет (мәҙрәсә) һәм китапханаға нигеҙ һала, фән, шиғриәт һәм музыка менән мағыуға булышлыҡ итә[3]. Һарун әр-Рәшит ярандары араһында исламға тиклемге шиғриәт ҡанундарынан баш тартҡан быуын вәкиле — шағир Ғәббәс ибн әл-Әхнәф булған.
Шул уҡ ваҡытта хәлифәлектең тарҡалыу билдәләре күренә башлай: Дейлемдә, Сүриәлә һәм башҡа өлкәләрҙә хөкүмәткә ҡаршы ихтилалдар тоҡана.
Хәлифә ул хакимлыҡ итә башлауынан күпкә алдараҡ башланған Византияға ҡаршы һуғышты дауам итә.
Урта Азияла Рафи ибн Лейс етәкселегендәге ихтилалды баҫтырыу өсөн ойошторолған хәрби яу барышында 809 йылда вафат була. Риүәйәт буйынса уның иң һуңғы һүҙҙәре ошо була «О, Үлемһеҙ! Үлемлене ғәфү ит»[4].
Мәҙәниәттә сағылышы
«Мең дә бер кисә» әкиәттәр йыйынтығында идеаллаштырып һүрәтләнә[5]. Әкиәттәрҙә Һарун ғәҙел батша булып күҙ алдына баҫа. Подданныйҙарының мохтажлыҡтарын белер өсөн, ул, кейемен алмаштырып, төндәрен Бағдад урамдарына сыға, уны бер вәзире һәм тәнһаҡсыһы ғына оҙатып йөрөй.
Шулай уҡ суахили ҡәбиләһенең фольклорында Абу Нувас тураһындағы әкиәттәрҙә осрай[6].
Николай Глазковтың шиғырында ошолай тасуирлана:
![]() |
Был Гарун-аль-Рашид когда-то Полновластным халифом Багдада. И придворные, лицемеря, Он, себя за купца выдавая, Был Гарун-аль-Рашид халифом, |
![]() |
«Франктар короллегенең анналдары»нда Һарун әр-Рәшиттең император Бөйөк Карлға фил бүләк итеүе тураһында хәбәр ителә.
Иҫкәрмәләр
Әҙәбиәт
Wikiwand in your browser!
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.