From Wikipedia, the free encyclopedia
Быуынтығаяҡлылар (рус. Членистоногие, лат. Arthropoda, бор. грек. ἄρθρον — ,sesy һәм πούς, ποδός) — кәүҙәләре бүлкәттәргә (сегменттар) бүленгән, ә аяҡтары (ослоҡтары) айырым-айырым быуынтыҡтарҙан торған умыртҡаһыҙ хайуандар тибы.
Быуынтығаяҡлылар | |||||||||||||||
![]() | |||||||||||||||
Фәнни классификация | |||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
арауыҡтағы ранг
| |||||||||||||||
Халыҡ-ара фәнни исеме | |||||||||||||||
Arthropoda Siebold и Stannius, 1848 | |||||||||||||||
Аҫҡы тип: | |||||||||||||||
| |||||||||||||||
|
Төп үҙенсәлектәре:
Был тип 1,5 млн тирәһе төрҙө берләштерә. Бер нисә классты берләштерә. Мәҫәлән: ҡыҫала һымаҡтар, үрмәксе һымаҡтар, бөжәктәр һ. б.
Беренсе быуынтыҡаяҡлылар боронғо иң ябай төҙөлөшлө күп төклө селәүсендәрҙән килеп сыҡҡандар.
Ҡабул ителгән баһаларҙың береһе буйынса бөгөнгө көндә миллиондан ашыу төр артропод тасуирланған (төп өлөшө — бөжәктәр). Был хайуандарҙың бөтә тасуирланған төрҙәренең 80 проценттан ашыуын тәшкил итә. Тере бәүелсәк төрҙәренең дөйөм һаны 10 миллионға етергә мөмкин.[5]
Быуынтыҡаяҡлылар диңгеҙ, сөсө һыу, ер һәм һауа экосистемаларында йәшәй. Хордалылар менән бер рәттән ҡоро ерҙәге йәшәү рәүешен үҙләштергән ике өҫтөнлөклө хайуан тибының береһе булып тора.
Быуынтыҡаяҡлыларҙың кәүҙәһе сегментланған һәмайырым быуынтыҡтарҙан тора. Тәне тулыһынса кутикулалы хитин япма менән ҡапланған.
япмала тығыҙ ҡатлам — склерит һәм һығылмалы мембрананан торған өлөштәре бар. Шуға улар ҡау һалған осорҙа ғына үҫеп ҡалалар.
Ҡыҫалаларҙың һөлдәһенә кальций карбонаты (CaCO3) менән ҡатырылған. Тәненең хәрәкәтле өлөштәренә быуынтыҡлы ослоҡтары ғына керә. Улар хәрәкәт итеү, аҙыҡ эләктереү, һаҡланыу, хәрәкәт, һулыш алыу, һөжүм итеү һәм башҡа функцияларҙы башҡара.
Аш һеңдереү системаһы махсуслашҡан. Ашҡаҙандарында ҡаты аҙыҡты иҙеү өсөн хеҙмәт иткән хитин тештәре бар. Ауыҙ аппараты үҙгәртелгән ослоҡтарҙан хасил булған.Һулыш алыу — айғолаҡтар (ҡыҫалаларҙа), үпкә моҡсайҙары йәки трахеялар селтәре (үрмәксе һымаҡтарҙа һәм бөжәктәрҙә).
Ҡан әйләнеше системаһы йомоҡ түгел.
Ҡан тамырҙары тән ҡыуышлығына асыла. Улар эсендә шыйыҡ тоташтырғыс туҡыма— гемолимфа әйләнә. Нервы системаһы йотҡолоҡ яны нервы төйөндәренән торған баш мейеһе (алғы, урта, артҡы ) һәм ҡорһаҡ нервы сылбырынан тора. Күп кенә быуынтыҡаяҡлыларҙа һиҙеү ағзалары яҡшы үҫешкән. Бүлеп сығарыу ағзаларына метанефридийҙар һәм мальпиги тамырҙары инә.
Башлыса айырым енеслеләр. . Гермафродитизм осраҡтары һирәк осрай. Үҫеш тулы йәки тулы булмаған әүерелеш менән бара. Тулы булмаған әүерелеш ( метаморфоз) осрағында бөжәктәрҙең ҡурсаҡ стадияһы булмай.
Тәбиғәттә быуынтығаяҡлыларҙың роле бик ҙур. Бөтә төр йәшәү мөхиттәрен биләйҙәр һәм уларға йоғонто яһайҙар. Быуынтыҡаяҡлылар башҡа хайуандар өсөн аҙыҡ булып хеҙмәт итә, тупраҡ барлыҡҡа килеүҙә һәм тәбиғәттә органик матдәләр циклында ҡатнаша, үҫемлектәр һеркәләндерә, йоғошло ауырыуҙарҙы тарата һәм сәсеүлектәргә зыян килтерә.
Ҡайһы бер вәкилдәре (бал ҡорто, ебәк ҡорто) үҙенсәлекле йорт хайуаны булып тора
Быуынтығаяҡлылар төркөмө эсендә субтаксондарҙың классификацияһында күп нәмә аңлашылып бөтмәй. 4 төп төркөм (ҡыҫала һымаҡтар, хелицералар, трахея аша һулаусылар һәм юҡҡа сыҡҡан трилобиттар) субтиптар дәрәжәһенә эйә. Бынан тыш, ҡайһы бер юғары дәрәжәле ҡаҙылма төркөмдәр ҙә бар (күбеһенсә Түбәнге кембрийҙан). Уларҙы айырмалары арҡаһында, шулай уҡ туғанлыҡ мөнәсәбәттәренең билдәһеҙлеге арҡаһында ниндәй ҙә булһа билдәле төркөм менән бәйләүе ҡыйын.
Ҡырғаяҡтар менән бөжәктәрҙе йыш ҡына тулы булмаған мыйыҡлылар ( неполноусые) төркөмөнә берләштерәләр. Ләкин ҡайһы бер һуңғы тикшеренеүҙәр бөжәктәрҙең ҡырғаяҡтарға ҡарағанда ҡыҫала һымаҡтар яҡыныраҡ булыуын күрһәтә.
Аҫта иң билдәле классификациялар килтерелә. Уларҙа был төп төркөмдәр төрлө ысулдар менән субтиптарға (йәки төрҙәргә) һәм суперкласстарға берләштерелә.
Быуытығаялыларҙың полифилетик килеп сығышы гипотезаһына нигеҙләнгән. Шунлыҡтан быуытығаялыларҙы өс үҙ- аллы типҡа бүләләр.[1].
Тип Хелицералар
Тип Ҡыҫала һымаҡтар
Тип Трахеялылар
Быуытығаялыларҙың монофилетик килеп сығышы гипотезаһына нигеҙләнгән. Бында быуытығаялыларҙы онихофорҙар һәм әкрен йөрөүселәр (русс.тихоходки, лат.Lobopoda) менән берләштерәләр
Аҫтип Трилобит һымаҡтар (Trilobitomorpha — парафилетик таксон)
Аҫтип Хелицералар (Chelicerata)
Аҫтип Яңаҡлылар (русс.Жвалоносные , лат.Mandibulata)
Аҫтип Тулы булмаған мыйыҡлылар (Atelocerata) йәки трахеялылар
Һуңғы ваҡытҡа тиклем үрҙә әйтелгән система дөйөм ҡабул ителгән. Әле ул әүҙем рәүештәтикшереү үтә. Шулай итеп, «Pancrustacea» төшөнсәһе нығыраҡ раҫлана бара. Сөнки ҡыҫала һымаҡтар һәм бөжәктәрҙең (бергә Pancrustacea барлыҡҡа килтерә) ҡырғаяҡтар менән бөжәктәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәренә ҡарағанда яҡыныраҡ туғандар икәнлеге раҫлана (башҡа классификацияларҙа улар Atelocerata төркөмөнә берләштерелә):
Euarthropoda |
|
3-32 Биология. 7 класс. Тере организмдарҙың күп төрлөлөгө: Дөйөм белем биреү учреждениелары өсөн дәреслек / В. Б. Захаров, Н. И. Сонин. — 9-сы стереотип баҫманан тәржемә. Өфө: Китап, 2007. — Һүрәттәре менән 248 бит.
![]() |
Был зоология буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ. |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.