From Wikipedia, the free encyclopedia
Эве́нктар (үҙ атамаһы — эвенкил, 1931 йылдан рәсми этноним булып китә. Боронғо атамаһы — тунгустар) — Рәсәй Федерацияһының (Көнсығыш Себер) төп халыҡтарының береһе.
![]() | |
Үҙ атамаһы |
эвэнкил |
---|---|
Һаны һәм йәшәгән урыны | |
Барлығы: ▼ яҡынса 77 000 кеше
| |
Археологик культура |
Глазков мәҙәниәте |
Тел | |
Дин |
шаманлыҡ, православие, тибет буддизмы[6][7][8] |
Халыҡ |
тунгус-маньчжур халыҡтары |
Туғандаш халыҡтар |
Маньчжурҙар |
Шулай уҡ, Монголияла һәм Ҡытайҙың төньяҡ-көнсығышында йәшәйҙәр.
Эвенктарҙың орочендар, бирарҙар[9], манегрҙар, солондар тип аталған төркөмдәре бар[10].
Эвенк теле алтай телдәре ғәиләһенән тунгус-маньчжур төркөменә инә. Өс диалектҡа бүленә: төньяҡ, көньяҡ һәм көнсығыш. Һәр диалект эсендә һөйләш төрҙәре бар.
Эвенктар көнбайышта Йәнәсәйҙән көнсығышта Охот диңгеҙенә тиклем ятҡан ерҙәрҙе биләйҙәр.
Көньяҡ сиге Амурҙың һул ярынан һәм Ангара буйлап үтә.
Административ бүленеш буйынса эвенктар Иркутск, Амур, Сахалин өлкәләре, Саха һәм Бүрәт республикалары, Красноярск, Байкал аръяғы һәм Хабаровск крайҙары биләмәләрендә йәшәйҙәр.
Эвенктарҙың бер аҙы Томск һәм Төмән өлкәләрендә йәшәй. Был тиклем киң биләмәлә бер ерҙә лә улар күпселекте тәшкил итмәй. Урыҫтар, сахалар, бүрәттәр һәм башҡа халыҡтар араһында таралып урынлашҡан.
Эвенктар Көнсығыш Себерҙең төп халҡының (аборигендар) Байкал яны һәм Байкал аръяғынан килгән тунгус ҡәбиләләре менән ҡушылыуҙан ойошҡан халыҡ.
Тунгустарҙың боронғо ата-бабаларын глазков мәҙәниәтенә ҡарай тип һанайҙар.
Уларҙың төп ата-бабалары Байкал аръяғы халҡы увандыр тиергә тулы нигеҙ бар.Ҡытай йылъяҙмалары буйынса, (яңы эраның V—VII быуаттарында), был халыҡ Баргузин менән Селенганан төньяҡ-көнсығышта, таулы тайга зонаһын биләп торған. Увандар Байкал аръяғының аборигендары түгел. Бында улар көнъяғыраҡ ятҡан ерҙәрҙән күсеп килгән малсылыҡ менән шөғәлләнеүсе күсмәндәр булған.
Себер киңлектәрендә күсеп йөрөп, тунгустар урындағы халыҡтарҙы «йота» барған.
Тунгустарҙың ошолай ойошоуы һөҙөмтәһендә, уларҙа өс антропологик тән төҙөлөшө осрай. Шулай уҡ, хужалыҡ итеүҙең һәм мәҙәниәттең өс төрө бар: болансылыҡ, малсылыҡ һәм балыҡсылыҡ.
Яңы эраның I — II меңлектәре сигендә эвенктар араһынан себергә күсеүсе сахалар тарафынан телгеләнеп ҡалғандар. Көнсығыш эвенктары эвендар этносын төҙөй.
XVII быуатта урыҫтар килгәнсе эвенктар (тунгустар) Ангара, Вилюй, Витим, Йәнәсәй, Үрге Лена, Амур (орочондар) йылғалары буйында, шулай уҡ, Байкал яры буйлап йәшәгәндәр.[11].
Урыҫтарҙан беренсе булып тунгустар янына барып сығыусы казак Бекетов булған. Был осрашыу Ангара буйында, күренекле тунгус кенәзе Гантимур идара иткән мәлдә булған. Урыҫ документтарында шул мәлдәге башҡа кенәздәрҙең исемдәре лә теркәлгән: Бабуг, Тякш, Кагил, Топук, Болдоной һәм Индак. Кенәздәр ырыуҙар һәм ерҙәр менән идара иткәндәр.[12].
XVIII быуатта Даурияның тунгустары урыҫ миссионерҙарының йоғонтоһона эләккәндәр[13].
1761 йылда Байкал аръяғында биш йөҙлөк тунгусс казак полкы ойошторолған. Башында старшина торған.[14]
1924—25 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта советтарға ҡаршы Тунгус инҡилабы ҡуба.
Этнографик тикшереүҙәр буйынса[15], боронғо эвенктарҙа мәрхүмдәрҙе һауала ерләү йолаһы таралған булған.
Старостин С. А. фаразы буйынса, был йола телдәрҙең сино-кавказ макроғәиләһенә инеүсе башҡа халыҡтарҙа ла киң ҡулланылған.
Эвенктарҙың Рәсәй составына инеү мәленә (XVII быуат) һаны сама менән 36135 тирәһе кеше булған.
Тулыраҡ мәғлүмәтте 1897 йылғы халыҡ иҫәбе бирә.
Бөтәһе 64 500 кеше иҫәпкә алынып, туған теле тунгус булғандары — 34 471 кеше, ҡалғандары — урыҫ (31.8 %), саха, бүрәт һәм башҡа телдә һөйләшеүселәр булған.
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре Рәсәй Федерацияһында 35 527 эвенк йәшәй тип мәғлүмәт бирә.
Шуларҙың яртыһы (18 232) Саха Республикаһында булған.
Улар Ҡытайҙағы рәсми танылған 56 халыҡтың береһе булып тора.
А. Н. Радищев Тобол наместничествоһын һүрәтләгәндә, тунгустар тураһында былай тип яҙып ҡалдырған:
… Кенай һәм Тим ярҙары буйлап көнсығыш яғынан түбәндә, тәбиғәте кеүек үк ҡырағай, бик һөмғол һәм бөхтә, тунгус тигән халыҡ йәшәй. Ул халыҡта ситтән килгән кешене, бигерәк тә таныштарын өйҙәрендәге иң затлы ризығы менән һыйлау йолаһы бар. Шулай уҡ, уның ҡунаҡсыллығына насар яуап биреүсегә уҡ менән яны бар…[16]
Рәсәйҙә әлеге көндә эвенктарҙың төп йәшәү урыны Саха Республикаһы (18 мең) һәм Красноярск крайы (4,6 мең, шуның 3,8 меңе Эвенк районында).
Бүрятияла − 2,6 мең, Амур өлкәһендә − 1,5 мең, Байкал аръяғы крайыында − 1,5 мең, Байкал алдында 1,4 мең эвенк йәшәй.
1930—2006 йылдарҙа Эвенк автономиялы округы , 1931—1938 — Витим-Олёкмин милли округы булған. Эвенктар күпләп йәшәгән райондарҙа төҙөлгән.
Эвенктар өсөн борондан тәбиғи ресурстар ҡулланып хужалыҡ итеү хас.
Рәсәйҙә эвенктар иҫәбе:
2010 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса Рәсәйҙә 38 396 эвенк йәшәй, шуның эсенән:
Ҡытайҙа эвенктар дүрт этнолингвистик төркөм тәшкил итәләр. Ә дөйөм һаны буйынса Рәсәйҙәгеләрҙән күберәктәр: 39 534[17] Рәсәйҙә улар — 38 396[18].
Был төркөмдәр ике рәсми милләткә берләшә. Эске Монголияның автоном районы Эвенк автоном хошунында һәм күршеләге Хэйлунцзян провинцияһында (Нэхэ өйәҙе):
44,54%-ы Эске Монголияла, ә 51,52%-ы — Хэйлунцзян провинцияһында, 1,2%-ы — Ляонин провинцияһында.
Сама менән яртыһы эвенк теленең орочон диалектендә һөйләшә. Һөйләштәрен айырым тел тип ҡарау ҙа осрай. Ҡалғандары ҡытай телендә һөйләшә.
Хамнингандар, саха-эвенктар кеүек үк әҙ һанлы халыҡ. (тәүгеләре 2000 тирәһе[20]. икенселәре 200 тирәһе[19]) Ҡытайҙағы эвенк тип яҙылғандарҙың күбеһе солондар. Солондар 1957 йылда 7200, 1982 йылда — 18 000 һәм 1990 йылда 18 000[21].
Уның етәкселеге аҫтында эвенктар (солондар) маньчжурҙарҙың баҫҡынсылығына ҡаршы көрәш алып барғандар. Ваҡыты менән һуғышсыларының һаны 6000-гә еткән.
Бомбогор 1640 йылда маньчжурҙар ҡулына эләгә. Уны баш ҡалаға, маньчжурҙарҙың (циндар династияһынан) императоры Абахай Мукденға алып киләләр һәм язалап үлтерәләр.[23].
«Тунгус» атамаһы урыҫтарға XVI быуаттан уҡ таныш. Приамурьелағы «орочендарҙың» («орочел» — Охот диңгеҙе ярында) һәм Ангара янындағы «эвендарҙың» үҙ атамаһын XVII быуаттан беләләр.
«Эвенктар» этнонимы рәсми рәүештә 1930-сы йылдарҙан ғына таныла[27].
Һунарға ғәҙәттә яңғыҙ йөрөйҙәр. 2—3 кешенән төркөм эре януарға һунар иткәндә генә төҙөлә.
Йәшеренеп ултырған һунарсыға ҡалғандары ҡорбанды ҡыуып йүнәлтеү өсөн йәки ваҡ йәнлектәр яңы урындарға күсеп, йылға аша сыҡҡанда бергәләшер өсөн.
Төп маҡсат — ит өсөн һунар. Ҡиммәтле тире өсөн юл ыңғайы ғына һунар иткәндәр. Һунар ҡорамалдары булып уҡ-ян, һөңгө, элмәк, һаплы йәйә, ҡапҡан булған.
Йәнлекте эҙәрләп, һыуға төшкән һуҡмаҡтарыңда аңдып, кәмәләрҙә ҡыуып тотҡандар. Йәшеренеп яҡын килеү өсөн болан башының тиреһен ябынғандар.
Болансылыҡ эвенктарҙың тормошонда айырым урынды алып тора. Төп ҡулланылышы — транспорт сараһы. Эвенктарҙа, башлыса йөк ташыу өсөн булһа, орочондарҙа һыбай йөрөү өсөн.
Оҙайлы һунарға сығып киткән һунарсылар балыҡты уҡ һәм нурҙа ярҙамында тотҡан.
Ҡышҡыһын ҡарттар мәке аша балыҡтарҙы сәнсеп алғандар. Ә йәйгеһен кәмәлә уҡ менән тотҡандар. Ҙур булмаған йылғаларҙа йырҙа эшләп ҡамап тотҡандар. Балыҡ тотҡанда ирҙәр күмәкләп эш иткән.
Ирҙәр ағастан, һөйәктән, металдан төрлө ҡорамалдар, көнкүреш әйберҙәре етештергән.
Туҙҙан (туҙҙы ҡатындар әҙерләгән), бүрәнәне соҡоп кәмәләр, эт йәки болан егеп йөрөй торған тар оҙон саналар эшләгәндәр.
Ҡатындар тире эшкәрткән. Унан өҫ һәм аяҡ кейеме, чум өсөн япмалар теккәндәр, көнкүреш әйберҙәре эшләгәндәр. Туҙҙан ҡашығаяҡ, чум һәм кәмәләр өсөн япма етештергәндәр.
Ирҙәр ағас һәм һөйәктән эшләнгән әйберҙәренә, ҡатындар туҙҙан, тиренән эшләнгән әйберҙәргә биҙәк төшөрөргәндәр. Ҡатындар балаларын ҡарай һәм тамаҡҡа яраштыра.
Монголияла эвенктар өс мең генә кеше. Хамнигандар тип атала. Селенгин аймағында йәшәйҙәр.
Эвенктарҙың тарихи исеме — тунгустар топонимдарҙа һаҡланған: Түбәнге Тунгуска, Подкаменная Тунгуска. Бөтә донъяға билдәле Тунгус метеоритында дан алған. (Красноярск крайында) яҫы таулыҡ Тунгус платоһы тип йөрөтөлә.
Урыҫ ергиҙәрҙәре эвенктарҙан ҡайһы бер географик атамаларҙы үҙләштергәндәр: Алдан («Алдун»: ташлы яр), Йәнәсәй (Енисей), Лена (Елю-Енэ: ҙур йылға), Могоча (алтын төп йәки уба), Олёкма (Олоохунай: тейенле), Сахалин (Сахалян-улла: Ҡара йылға (Амур)), Чита (балсыҡ).
Рәсәйҙә (2009) һәм Ҡытайҙа бар. Рәсәйҙә Красноярск крайында (элекке Эвенк автономиялы округы) Эвенк районы, Саха Республикаһының Анабар, Жиганск һәм Оленёк улустары.
Бурятияла Баунтов эвенк районы һәм Иркутск өлкәһендә, Бурятияла, Саха Республикаһында айырым ауыл биләмәләре бар.
Боронораҡ башҡа эвенк административ биләмә яһалмыштары ла булған.
Ҡытайҙа эвенк административ биләмә яһалмыштары булып Орочон һәм Эске Монголияла Эвенкия автоном хошуны тора.
Шулай уҡ, Эске Монголияла һәм Хэйлунцзянда бер нисә автоном волостар, сомондар төҙөлгән.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.