From Wikipedia, the free encyclopedia
Los fonemes[1] (del griegu φωνή phōnḗ 'voz humana, soníu de la voz') son l'articulación mínima d'un soníu vocálicu y consonánticu.[2] Per otra parte, los fonemes son unidaes teóriques básiques postulaes pa estudiar el nivel fónicu-fonolóxicu d'una llingua humana. Esto ye, un fonema ye caúna de les unidaes segmentales postulaes pa un sistema fonolóxicu que dea cuenta de los soníos d'una llingua.
Nos soníos consonánticos acordies con el puntu d'articulación podemos atopar: llabiales, labiodentales, coronales, interdentales, dentales, alveolares, postalveolares, retroflexes, palatales, velares, uvulares, faríngeas y glotales. Sicasí, ye difícil atopar llingües qu'usen simultáneamente toos estos puntos d'articulación. Respectu al manera d'articulación tiénense oclusives, fricatives, africaes y aproximantes.
Ente los criterios pa decidir qué constitúi o non un fonema ríquese qu'esista una función distintiva: son soníos de la fala que dexen estremar pallabres nuna llingua.[2] Asina, los soníos [p] y [b] son fonemes del español porque esisten pallabres como /pata/ y /bata/ que tienen significáu distintu y la so pronunciación namái difier en rellación con esos dos soníos (sicasí, en mandarín los soníos [p] y [b] son percibíos como variantes posicionales del mesmu fonema).
Dende un puntu de vista estructural, el fonema pertenez a la llingua, ente que el soníu pertenez al fala. La pallabra <casa>, por casu, consta de cuatro fonemes (/k/, /a/, /s/, /a/). A esta mesma pallabra tamién correspuenden nel fala, actu concretu, cuatro sonidos, a los que la fonoloxía va denominar alófonos, y estos postreros pueden variar según el suxetu que lu pronuncie. La distinción fundamental de los conceutos fonema y alófono, ta en que'l primeru ye una buelga psíquica de la neutralización (un modelu) del segundu que s'efectúa na fala.
Los fonemes nun son soníos con entidá física, sinón astracciones mentales o astracciones formales de los soníos de la fala. Nesti sentíu, un fonema puede ser representáu por una familia o clase d'equivalencia de soníos (téunicamente denominaos fonos), que los falantes acomuñen a un soníu específicu mientres la producción o la perceición de la fala. Asina por casu n'español el fonema /d/ [+ obstruyente, + alveolar, + sonoru] pue ser articuláu como oclusiva [d] a principiu de pallabra o tres nasal o posa llarga, pero ye pronunciáu como aproximante [δ] ente vocales o ente vocal y líquida, asina /deu/ pronúnciase [deδo] onde'l primera y tercer soníu difieren nel grau de obstrucción anque son similares nuna serie de traces (los mesmos del fonema).
Un soníu o fono carauterizar por una serie de traces fonétiques y articulatorios. El númberu de dichos traces y la so identificación ye xera de la fonética. Un fono ye cualesquier de les posibles realizaciones acústiques d'un fonema.
La fonoloxía sicasí non necesariamente trata entes claramente definibles en términos acústicos. Como realidá mental o astracta un fonema nun tien por qué tener toles traces fonétiques especificaos. Por casu, en diverses llingües l'aspiración ye relevante pa estremar pares mínimos pero un fonema del español puede pronunciase más o menos aspiráu según el contestu y la variante llingüística del falante pero polo xeneral pa un fonema del español nun ta especificáu'l grau d'aspiración. Sicasí, en llingües como'l chinu mandarín o'l coreanu un fonema tien predefinido la traza d'aspiración.
El númberu de fonemes d'una llingua ye finito y llindáu en cada llingua y el númberu de alófonos potencialmente definibles, especialmente si especificamos traces fonétiques bien sutiles, ye potencialmente ilimitáu y varia según el contestu fonéticu y l'articulación llingüística individual de los falantes, a los so estudiu dedicará la llamada fonética esperimental. En cuanto al númberu de fonemes, esti nun tien por qué ser fixu, y puede camudar col cambéu llingüísticu, de fechu nun intre dau, pue ser que puedan construyise dos sistemes fonolóxicos con distintu númberu de fonemes si introducen regles de pronunciación más complexes. Sicasí, la mayoría d'analís del español ta en redol a 24 unidaes (5 vocales y 19 consonantes), anque non toles variedaes d'español tienen el mesmu númberu de fonemes.
Podemos dicir que fonema ye una unidá fonolóxica diferenciadora, indivisible linealmente y astracta.
=== Definición formal de fonema Dada la distinción ente fonema y fono, esiste otra forma de concebir un fonema como una especificación incompleta de traces fonétiques. Esta rellación ye de fechu equivalente a la del fonema como conxuntu de fonos: el fonema sería los conxuntu de traces fonétiques comunes a tolos fonos que formen la clase d'equivalencia del fonema.
Más formalmente si ye un fonema que puede ser articuláu como tou un conxuntu de fonos entós podemos definir una rellación de pertenencia de cada unu d'esos alófonos al fonema si definimos la función qu'asigna a cada fono o fonema'l conxuntu de traces relevantes. Un alófono ye una realización posible d'un fonema si pertenez a la clase d'equivalencia de soníos acomuñada al fonema, qu'en términos de traces equival a que:
Pela cueta a partir del conxuntu de fonos del mesmu fonema puede definise el conxuntu de traces relevantes pa definir el fonema:
Podemos aplicar les idees anteriores a analizar los fonemes obstruyentes /b, d, g/ del español. Como ye sabíu ente estes podemos estremar una realización oclusiva y otra aproximante, polo que podemos escribir:
Y si introducimos un conxuntu de traces fonétiques relevantes como [+obstruyente], [+oclusivu], [+ aproximante], [+ llabial], [+alveolar], [+velar], [-fricativu], [+sonoru], ... tiense que:
fonema | traces | rellación |
---|---|---|
Afitáu un conxuntu de traces fonétiques pueden definise los soníos de la llingua, en principiu nun hai llende pa finar que pueda ser la distinción qu'establecen estes traces; potencialmente la llista de soníos puede faese tan grande como se quiera si inclúyense más y más traces. Sicasí'l númberu de fonemes ye un asuntu distintu, yá que munchos de los anteriores soníos van ser equivalentes dende'l puntu de vista llingüísticu. Un sistema fonolóxicu ye un par onde ye un inventariu de fonemes astractos definíos por unos pocos traces del conxuntu total (les llingües naturales polo xeneral bazcuyen ente 10 y 30 fonemes, anque se describieron llingües con cerca de 100 fonemes), y ye'l conxuntu de regles qu'en función del contestu relativu d'apaición de los fonemes definen totalmente les traces fonétiques, asina'l conxuntu de regles puede pensase como una aplicación del conxuntu de secuencies almitibles de fonemes nel conxuntu de secuencies almitibles de soníos:
Onde representen el conxuntu de secuencies finitas de fonemes y el conxuntu de secuencies finitas de soníos o alófonos.
Toles variedaes d'español tienen estos fonemes, pa los que s'especifiquen los traces fonétiques o traces distintives mínimos:
Pueden faese les siguientes xeneralizaciones sobre la pronunciación:
Delles variedaes consten amás de los fonemes:
Amás d'estes variaciones nel inventariu fonémico, el númberu de alófonos que presenten los fonemes del español presenten peculiaridaes en delles variedaes. Por casu na modalidá llingüística andaluza les secuencies /s+b/, /s+d/ y /s+g/ dan llugar a les fricatives sordes [ɸ], [θ] y [x] (tando'l primera alófono ausente d'otres variedaes d'español).
Tocantes a la grafía cabo tener en cuenta que:
Frecuencies d'apaición (en porcentaxe):[3]
Fonema | Grafemes | Frecuencia [%] |
---|---|---|
/y/ | y | 14,99 |
/a/ | a | 13,27 |
/o/ | o | 10,75 |
/s/ | s, c, z | 9,39 |
/n/ | n | 7,14 |
/i/ | i | 6,59 |
/r/ | r-, -rr- | 5,40 |
/t/ | t | 4,48 |
/k/ | k, c, qu- | 4,31 |
/d/ | d | 4,00 |
/l/ | l | 3,88 |
/m/ | m | 3,17 |
/b/ | b, v | 3,08 |
/o/ | o | 2,79 |
/p/ | p | 2,68 |
/ɡ/ | g | 1,11 |
/ʝ̞/ | y, (ll) | 0,72 |
/x/ | g, j | 0,70 |
/f/ | f | 0,53 |
/tʃ/ | ch | 0,40 |
/ɾ/ | -r- | 0,39 |
/ɲ/ | ñ | 0,24 |