![cover image](https://wikiwandv2-19431.kxcdn.com/_next/image?url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/CMB_Timeline300_no_WMAP.jpg/640px-CMB_Timeline300_no_WMAP.jpg&w=640&q=50)
Зур Шартлау
From Wikipedia, the free encyclopedia
Зур шартлау (ингл. Big Bang) – Галәмнең башлангыч, сингуляр халәттә торган чорын тасвирлаучы космологик модель. Әле ХХ гасырда да без яшәгән Галәм статик структуралы, дигән фикер яшәгән. Ягъни, Галәмнең башы һәм ахыры юк, имеш, ул һәрвакыт булган һәм булачак. Бу фикер фән дөньясында бик озак, астрономия фәненең бөтен нигезләрен җимереп яңа теория барлыкка килгәнче яшәгән. Бу теориянең исеме – «Зур шартлау» теориясе.
Зур Шартлау | |
![]() | |
Исемне бирүче | Фред Хойл[d] |
---|---|
Вакыт мизгеле | 913099 тысячелетие до н. э. |
Кайда өйрәнелә | чагыштырмалылык теориясе[d] һәм космология[d] |
Ачучы яки уйлап табучы | Жорж Леметр[d] |
Ачыш датасы | 1931 |
Моның каршысы | Стационар Галәм теориясе |
![]() |
Космология |
Өйрәнелә торган объектлар һәм җәрәяннәр |
|
Галәм тарихы |
|
Күзәтелә торган җәрәяннәр |
|
Космологик модельләр |
|
Гадәттә хәзер Зур Шартлау теориясен Кайнар Галәм моделе белән бергә кулланалар, чөнки сингулярлыкны тасвирлаучы квант гравитациясе теориясе әлегә булдырылмаган. Кайнар Галәм моделендә башлангыч Галәм тыгыз кайнар плазма халәтендә карала һәм эволюциясе адиабатик космологик киңәю шартларында бара. Кайнар Галәм моделе файдасына ачылган реликт нурланыш булып тора. Кайнар Галәм халәтеннән иртәрәк булган Галәмнең инфляциясе биришсезлекләр ягъни галактикалар, йолдызлар, планеталар барлыкка килүен яхшы аңлата.
Зур шартлау теориясе буенча Галәм бер моментта юктан бар булган, колоссаль зурлыктагы шартлаудан барлыкка килгән. “Зур шартлау”ның иң беренче мизгелендә Галәмнең бөтен материаль субстанциясе бер ноктада тупланган булган. Ягъни, әле барлыкка килмәгән Җир планетасы һәм башка күк җисемнәре колосаль күләмдәге тыгызлыкка ия булган инә очыннан да кечкенә бер нокта эчендә була. Бер мизгелдә бу нокта шартлый һәм бик зур тизлек белән төрле якларга чәчелә.[1]