Рӯихати кишварҳои форсизабони таърихӣ
саҳифаи феҳристӣ From Wikipedia, the free encyclopedia
саҳифаи феҳристӣ From Wikipedia, the free encyclopedia
Аз асри XII сар карда, забони форсӣ на танҳо миқёси истифодабарии хешро зиёд кардааст, балки инчунин ҷойивазкунии забони адабии арабӣ ва ҷуғрофиёи паҳншавиро ба таври назаррас тавсеа медиҳад. Он забони маъмулии аҳолии Эрони Бузург ва дар тамоми шарқи ҷаҳони ислом, аз Анатолия то шимоли Ҳиндустон мегардад. Ҳамчун забони расмии сулолаи Хуросонии Сомониён арзи ҳастӣ намуда маҳз дар замони Сомониён забони форсӣ аз амирони Сомониён пуштибонии васеъ дарёфт, ки ин ба азбайнравии забонҳои шарқии эронӣ кумак кард. Форсӣ на танҳо забони идоракунии маъмуриро аз даст надодааст, балки дар адабиёти бадеӣ ва адабиёти илмӣ дар асрҳои оянда, вақте ки ҳукуматдорони аслашон турктабор (сулолаҳои Ғазнавиён, Салҷуқиён, Усмониён, Хоразмшоҳиён, Темуриён, Бобуриён, Сафавиён, Коҷориён ва дигарон) сари қудрат буданд, боқӣ монда нашъу намо кардааст. Маҳз дар давоми асрҳои Х - XIV эҷодкории дар ҷаҳон машҳур, шоирони форсизабон аз қитъаҳои гуногуни мамолики шарқ ва ҷаҳони мусалмонон, мероси оламшумулеро офаридаанд, ки ба мероси классикии адабиёти ҷаҳон ворид гардидааст: Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Хайём, Носири Хусрав, Низомӣ, Саъдӣ, Ҷалолуддини Румӣ, Аттор, Ҳофиз, Ҷомӣ, Деҳлавӣ ва бисёр дигарон.
Забони форсӣ ҳамчун забони муоширати байналмилалӣ ва ҳамчун забони адабӣ ба таври васеъ истифода мешуд, аз ҷумла дар минтақаҳое, ки гӯяндагони он ҳеч гоҳ аксарияти аҳолиро ташкил намедоданд. Дар Осиёи Миёна лаҳҷаҳои гуфтугӯии тоҷикӣ, ки аз ҷониби забонҳои туркӣ танг карда мешуданд, сарчашмае ба зеризаминаи забонҳои туркӣ ӯзбекӣ ва туркманӣ гардиданд ва адабиёти форсӣ ба ташаккули забони адабии чағатойӣ таъсири мустақим дошт. Дар канори дигари ҷаҳони шарқӣ Салҷуқиён ва ҳокимони имперотурии Усмонӣ, ки баъзеашон шоирони маъруфи форсизабон буданд, дар тӯли асрҳо форсии адабиро сарпарастӣ мекарданд ва таъсири форсӣ ба забони туркии усмонӣ хеле бузург буд. Дар Ҳиндустон, забони форсӣ аз ҷониби султонҳои мусулмон сарпарастӣ карда шуда, аз Ғазнавиён (асри X) сар карда, ҳамчинчунин наслҳои Темуриён — Бобуриён буданд. Забони урдуи Ҳиндустон зери таъсири назарраси забони форсӣ рушд кардааст, то кунун ин таъсир дар забони гуфтугӯии аҳолӣ дар саросари Ҳиндустони Шимолӣ намоён аст. Марказҳои аслии забони форсии Хуросон (асрҳои IX - XII) баъди забтшавии он аз ҷониби туркҳо ва муғулҳо тадриҷан хароб шуданд. Марказҳои ҳаёти адабӣ ба ғарб, ба Форс, ба "Ироқи форсӣ" (Эрони муосир), Озарбойҷон ва минбаъд ба Осиёи Хурд (асрҳои XIII - XVI), ки дар он ҷо лаҳҷаҳҳои хуроснии дарӣ ҳанӯз талаффуз нашуда буданд (лаҳҷаҳои сершумори форсии эронӣ нигоҳ дошта мешаванд ва ҳанӯз ҳам вуҷуд доранд). Забони адабӣ ба тағйирот дучор шуда, "хусусиятҳои ғарбиро" бештар мегирад. Боз як шохаи "шарқии" анъанаҳои ҳаёти адабӣ дар байни мусалмонони Ҳиндустон қавӣ шудааст.
Ин феҳристи давлатҳо ва сулолаҳои таърихиро, сарфи назар аз пайдоиш, ки онҷо забони форсӣ мақоми расмӣ дошт ё ин забон васеъ истифода мешуд, дарбар мегирад.
Номгузорӣ | Пойтахт | Давраи мавҷудият | Забонҳо | Харитаи таърихӣ | |
---|---|---|---|---|---|
Мулки Уструшан | Бунҷикат | Асри IV - 893 | Суғдӣ Форсӣ |
![]() | |
Давлати Тоҳириён | Марв Нишопур |
821 — 873 | Форсӣ | ![]() | |
Давлати Саффориён | Заранҷ Нишопур |
873 — 900 | Форсӣ [1] Арабӣ |
![]() | |
Давлати Сомониён | Самарқанд дар солҳои 819 — 892, Бухоро дар солҳои 892 — 999 |
819 — 999 | Форсӣ ( ҳукми расмӣ ва динӣ / забони модарӣ ),[2][3] Арабӣ ( қарори динӣ ) [4] |
||
Давлати Саҷидҳо | Ардабил | 889 — 929 | Форсӣ | ![]() | |
Давлат Зиёридҳо | Исфаҳон (931 – 935) Рей (935–943) Гургон (943-1035) Омул (1035-1090) |
930 — 1090 | Форсӣ Гилонӣ Мозандаронӣ |
||
Давлати Бӯйиҳо | Шероз Теҳрон |
934 — 1062 | Форсӣ | ![]() | |
Давлати Ғуриён | Фирузкӯҳ Ҳирот Ғазнӣ (1170 -121215) Лоҳур (1186-1215) |
879 — 1215 | Форсӣ [5] | ![]() | |
Давлати Куртҳои Ҳирот | Ҳирот | 1244 — 1381 | Форсӣ | ![]() | |
Давлати Сарбадорон | Сабзавор | 1337 — 1381 | Форсӣ | ![]() | |
Давлати Салгуриён | Шероз | 1148 — 1282 | Форсӣ Туркӣ |
![]() | |
Давлати Бовандиён | Ардабил (651-1074) Сорӣ (1074-1210) Омул (1238–1349) |
651 — 1349 | Мозандаронӣ Форсии миёна Форсӣ |
![]() | |
Давлати Бовандиён | Шероз | 1148 — 1282 | Форсӣ Туркӣ |
![]() | |
Давлати Хотаки | Қандаҳор Исфаҳон |
1709 — 1738 | Пушту Форсӣ |
![]() | |
Давлати Падуспанидҳо | Номаълум | 655 — 1598 | Форсӣ Забонҳои Каспий |
![]() | |
Сулолаи Афросиёб | Омул Фирузкӯҳ |
1349 — 1504 | Форсӣ Мозандаронӣ |
![]() | |
Давлати Зенд | Шероз | 1751 — 1794 | Форсӣ | ![]() | |
Номҳо | Пойтахт | Давраи мавҷудият | Забонҳо | Харита | |
---|---|---|---|---|---|
Ғазнавиён | Ғазнӣ (963 — 1151) Лоҳур (1151 — 1187) |
977 — 1186 | Форсӣ | ||
Қарохониён | Балосоғун Самарқанд Узгенд Қошғар ( 1151 — 1187 ) |
940 — 1212 | Форсӣ | ![]() | |
Хонигарии Қарохониёни Ғарбӣ | Самарқанд | 1040 — 1212 | Форсӣ Туркӣ |
![]() | |
Салҷуқиён | Нишопур (1037-1043) Рей (1043-1051) Исфаҳон (1051–1118) Ҳамадон дар (Ғарб) (1118–1194) Марв дар (Шарқ) (1118-1153) |
1037 — 1194 | Форсӣ | ![]() | |
Хоразмшоҳиён | Гурганҷ 1097-1220 1212-1220 Самарқанд 1220-1221 Ғазнӣ 1221-1224 Деҳлӣ 1224-1231 Табриз |
1097 — 1231 | Форсӣ | ||
Кара-Коюнлу | Табрез | 1375 — 1468 | Форсӣ, Оғузӣ, Арабӣ, Курдӣ, Арманӣ [6] | ![]() | |
Ак-Коюнлу | Диярбакир (1453-1471) Табрез (1468-1478) Бағдод |
1468 — 1501 | Форсӣ | ![]() | |
Темуриён | Самарқанд (1370-1405), Ҳирот (1405-1507) |
1370 — 1507 | Форсӣ | ![]() | |
Давлати Афшориҳо | Машҳад | 1736 — 1796 | Забони порсӣ (расмӣ; забони мурофиаи судӣ; маъмурияти шаҳрвандӣ ва молиявӣ) [7][8] Туркӣ (маъмурияти ҳарбӣ) [9] |
![]() | |
Сафавиён | Табрез (1501-1555) Қазвин (1555-1598) Исфаҳон (1598-1736) |
Соли 1501 — 1722 / 1736 | Форсӣ Озарбойҷонӣ |
![]() | |
Давлати Коҷориён | Теҳрон | 1789 — 1925 | Форсӣ Озарбойҷонӣ |
![]() | |
Номҳо | Пойтахт | Давраи мавҷудият | Забонҳо | Харита | |
---|---|---|---|---|---|
Cултонияти Деҳлӣ | Лоҳур (1206-1210) Бадайун (1210-1214) Деҳлӣ (1214-1327) Давлатобод (1327–1334) Деҳлӣ (1334-1506) Агра (1506-1526) |
1206 — 1555 | Форсӣ | ![]() | |
Cултонияти Баҳманӣ | Гулбарга (1347-1425) Бидар (1425-1527) |
1347 — 1527 | Форсӣ | ![]() | |
Cултонияти Бангола | Гаур Сонаргаон Панду |
1352 — 1576 | Форсӣ ( суд ва дипломатия ) Бенгалӣ ( гуфтугӯй ) Арабӣ ( динӣ ) |
![]() | |
Cултонияти Аҳмаднагар | Аҳмаднагар, Харки, Давлатобод | 1490 — 1636 | Форсӣ ( расмӣ ) [10] Дакинӣ Маратҳӣ |
![]() | |
Cултонияти Гуҷарот | Анахилвар, Аҳмадобод, Муҳаммадобод | 1407 — 1573 | Форсӣ Гуҷароти қадимӣ |
![]() | |
Cултонияти Бидар | Бидар | 1527 — 1619 н | Форсӣ ( расмӣ ) Урду |
![]() | |
Cултонияти Биҷапур | Биҷапур | 1490 — 1686 | Форсӣ ( расмӣ ) [11] Декан Урду [12] |
![]() | |
Cултонияти Голканд | Голканд Ҳайдаробод |
1512 — 1687 н | Форсӣ (расмӣ) Телугу Урду Декан |
![]() | |
Муғулони Бузург | Агра (1526-1571) Фатҳпур Сикри (1571-1585) Лоҳур (1585-1598) Деҳлӣ (1598-1857) |
21 апрели соли 1526 — 21 сентябри 1858 | Форсӣ (расмӣ ва судӣ; забони судӣ) [13][14] Чағатойӣ Урду (гуфтугӯ) |
![]() | |
Имперотурии Дуронӣ | Қандаҳор (1747-1773 / 1774) Кобул (1773 / 1774-1823) |
1747 — 1823 | Форсӣ Пушту |
![]() | |
Вилояти Ҳайдаробод | Аурангобод (1724-1763) Ҳайдаробод (1763-1948) |
1724 — 1948 | Форсӣ Урду, телугу, маратҳӣ, каннада |
![]() | |
Калат (Хонигарӣ) | Калат | 1638 — 1952 | Форсӣ Брауӣи |
![]() |
Номҳо | Пойтахт | Давраи мавҷудият | Забонҳо | Харита | |
---|---|---|---|---|---|
Ҷумҳурии Халқии Советии Бухоро | Бухоро | 1920 — 1924 | Узбекӣ, форсӣ | ![]() | |
Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон дар ҳайати Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон | Бухоро (1925); Самарқанд (1925-1930); | Солҳои 1924-1929 | Узбекӣ, форсӣ | ||
Номҳо | Пойтахт | Давраи мавҷудият | Забонҳо | Харита | |
---|---|---|---|---|---|
Афғонистон | Кобул | Форсӣ (Дарӣ) Пушту |
![]() | ||
Эрон | Теҳрон | Форсӣ | ![]() | ||
Тоҷикистон | Душанбе | Тоҷикӣ | ![]() | ||
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.