Theksi (gjuhësi)
From Wikipedia, the free encyclopedia
Në gjuhësi, dhe veçanërisht në fonologji, theksi është theksimi ose rëndësia relative që i jepet një rrokjeje të caktuar në një fjalë ose një fjale të caktuar në një sintagmë a fjali. Ky theks zakonisht shkaktohet nga veti të tilla si rritja e zërit dhe gjatësisë së zanoreve, artikulimi i plotë i zanores dhe ndryshimet në ton.[1][2] Kur theksi prodhohet vetëm përmes lartësisë, ai quhet theks i lartësisë, dhe kur prodhohet vetëm përmes gjatësisë, quhet theks sasior.[3] Kur shkaktohet nga një kombinim i vetive të ndryshme të intensifikuara, quhet theks dinamik.
Theksi parësor | |
---|---|
ˈ◌ | |
IPA Number | 501 |
Encoding | |
Entity (decimal) | ˈ |
Unicode (hex) | U+02C8 |
Theksi dytësor | |
---|---|
ˌ◌ | |
IPA Number | 502 |
Encoding | |
Entity (decimal) | ˌ |
Unicode (hex) | U+02CC |
Meqenëse theksi mund të realizohet përmes një game të gjerë të vetive fonetike, të tilla si zëshmëria, gjatësia e zanoreve dhe lartësia (të cilat përdoren gjithashtu për funksione të tjera gjuhësore), është e vështirë të përkufizohet theksi vetëm fonetikisht.
Theksi i vendosur në rrokjet brenda fjalëve quhet theksi i fjalës. Disa gjuhë kanë theks të caktuar, që do të thotë se theksi në pothuajse çdo fjalë shumërrokëshe bie në një rrokje të caktuar, si p.sh. e parafundit (p.sh. polonishtja) ose e para (p.sh finlandishtja). Gjuhët e tjera, si anglishtja dhe rusishtja, kanë theks leksikor, ku pozicioni i theksit në një fjalë nuk është i parashikueshëm në atë mënyrë, por i koduar leksikalisht. Ndonjëherë mund të identifikohen më shumë se një nivel theksi, si theksi parësor dhe theksi dytësor.
Theksi i vendosur mbi fjalët brenda fjalive quhet theksi i fjalisë ose theksi prozodik. Ky është një nga tre komponentët e prozodisë, së bashku me ritmin dhe intonacionin. Ai përfshin theksin frazor (theksimi i paracaktuar i fjalëve të caktuara brenda frazave ose klauzave) dhe theksin kontrastiv (përdoret për të nënvizuar një artikull, një fjalë ose pjesë të një fjale, të cilës i kushtohet fokus i veçantë).