भारतीयदर्शनशास्त्रम्
जीवनदर्शनम् भारतदर्शनम् / From Wikipedia, the free encyclopedia
भारतीयदर्शनशास्त्रस्य ( ( शृणु) (/ˈbhɑːrətiːjədərʃənʃɑːstrəm/)) (हिन्दी: मीमांसा, आङ्ग्ल: Mīmāṃsā) द्विधा विभागौ भवतः। १) वेदम्मन्यमानं दर्शनम् २) वेदविरोधिदर्शनं च।
१) वेदम्मन्यमानं दर्शनं षड्धा विभक्तं भवति -
दर्शनम् | कर्ता | सिद्धान्तः | मुख्यग्रन्थः | प्रथमसूत्रम् | विशेषम् | प्रसिद्धाचार्याः | |||||||||||||||||||||||||
साङ्ख्यदर्शनम् | कपिलमुनिः | प्रकृत्या जगदुत्पत्तिः | तत्त्वसमासः | अथ त्रिविध-दुःख-आत्यन्त-निवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थः | |||||||||||||||||||||||||||
योगदर्शनम् | पतञ्जलिः | योगेन मोक्षमार्गः | योगसूत्रम् | अथ योगानुशासनम् | यमः, नियमः, आसनं, प्रणायामः, प्रत्याहारः, धारणं, ध्यानं, समाधिः | ||||||||||||||||||||||||||
न्यायदर्शनम् | गौतमः | संसारः कार्यम् अस्ति, ईश्वरः सञ्चालकः/पालकः अस्ति | न्यायसूत्रम् | प्रमाण-प्रमेय-संशय-प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्त-अवयव-तर्क-निर्णय-वाद-जल्प-वितण्डा-हेत्वाभास-च्छल-जाति-निग्रहस्थान-अनामतत्त्वज्ञानात्निःश्रेयसाधिगमः | तर्काधारितदर्शनम् | ||||||||||||||||||||||||||
वैशेषिकदर्शनम् | कणादः | परमाणुवादः | अथातो धर्मं व्याख्यास्यामः | संसारस्य परमाणोः सृष्टेः निर्माणं, तेन एव विनाशः | |||||||||||||||||||||||||||
पूर्वमीमांसा | जैमिनी | वेदाधारितं जीवनम्, कर्मसिद्धान्तः - सञ्चितकर्म, सञ्चियमाणकर्म, प्रारब्धकर्म | मीमांसासूत्रम् | अथातो धर्मजिज्ञासा | कर्मकाण्डाधारितदर्शनम् | ||||||||||||||||||||||||||
उत्तरमीमांसा (वेदान्तः) | बादरायणः | ब्रह्मसूत्रम्, उपनिषद्, भगवद्गीता | अथातो ब्रह्मजिज्ञासा | ज्ञानकाण्डाधारितदर्शनम् |
|
२) वेदविरोधिदर्शनं त्रिप्रकारकं भवति -
दर्शनम् | कर्ता | सिद्धान्तः | मुख्यग्रन्थः | विशेषम् | प्रसिद्धाचार्याः |
चार्वाकदर्शनम् | देवगुरुः बृहस्पतिः | ||||
जैनदर्शनम् | ऋषभदेव | ||||
बौद्धदर्शनम् | भगवान् बुद्धः | अशोकस्य रुक्मिनदेई-अभिलेखः |
एतच्छास्त्रम् आविश्वं ख्यातिः वर्तते । वेदकालात् आरभ्य अनेकेषाम् ऋषीणां, मुनीनां, चिन्तकानां च सारसङ्ग्रहत्वात् भारतीयदर्शनशास्त्रस्य विस्तारः अति व्याप्तः वर्तते ।