![cover image](https://wikiwandv2-19431.kxcdn.com/_next/image?url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Flag_of_Guinea.svg/langps-640px-Flag_of_Guinea.svg.png&w=640&q=50)
ګينه
د لوېديځې افريقا يو خپلواک دولت / From Wikipedia, the free encyclopedia
ګینه په فرانسوي République de Guinée رسمي نوم یې (د ګینه جمهوریت) دی چې د افریقا په شمال لویدیځ کې د اطلس سمندر غاړو ترڅنګ پروت هیواد دی. د یاد هیواد پلازمینه کوناکری د وګړو شمیر یې ۱۰ میلیونه او رسمي ژبه یې فرانسوي ده. او نوري سیمه ییزی ژبي عبارت دي له فولاني ژبه مالینکه او سوسو څخه.
ګينه | |
---|---|
![]() |
![]() |
![]() Location of ګينه (dark blue) – in Africa (light blue & dark grey) Location of ګينه (dark blue) – in Africa (light blue & dark grey) | |
شعار | |
ملي ترانه: | |
ځمکه او استوګنه | |
کوارډينېټ | 10°شمال 11°لويديځ / 10; -11 ![]() |
ټيټه سيمه | اتلانتيک سمندر (0 متر ) ![]() |
پراخوالی | 245857 کیلومتره مربع ![]() |
پلازمېنه | کوناکری ![]() |
رسمي ژبې | فرانسوي ژبه [2] ![]() |
مشرتابه | |
حکومت ډول | ولسمشريزه ![]() |
بنسټ اېښودنه او واکمنۍ | |
خپلواکۍ نېټه | ۲ اکتوبر ۱۹۵۸ ![]() |
د عمر محدودیتونه | |
بې کارۍ کچه | 2 سلنه (۲۰۱۴)[3] ![]() |
نور مالومات | |
پیسې | د ګینه فرانک ![]() |
تګلوری | ښي لورۍ [4] ![]() |
رسمي وېبپاڼه | د تاييدولو سرچينه ![]() |
هېواد کوډ | GN |
د زنګ وهنې نړیوال کوډ | +224 ![]() |
![]() | |
ګانا هیواد په ۲ هم د مارچ ۱۹۵۸ له فرانسې نه خپله خپلواکی ترلاسه کړه. د ګانا ۸۵ سلنه وګړي مسلمان او ۱۰ مسیحيان دي.
ګينه (/ˈɡɪni/) په رسمي ډول د ګينه جمهوريت دی (فرانسوی: République de Guinée؛ انکو: : ߖߌ߬ߣߍ߫)، په لويديځه افريقا کې يو ساحلي هېواد دی. د هېواد لويديځ ته اتلانتيک سمندر، شمال لويديځ ته يې ګينه بيساو (Guinea-Bissau)، شمال ته يې سينيګال، شمال ختيځ ته يې مالي، سوېل ختيځ ته يې د “d’Ivoire” پڼډغالی او سوېل ته سيراليون او ليبريا سيمې پرتې دي. دا هېواد چې پخوا د فرانسوي ګينه (فرانسوي: Guinee Francaise) په نوم يادېده، معاصر يا نني هېواد ته ځيني وختونه د خپلې پلازمېنې کوناکري په وياړ ګينه کوناکري (Guinea-Conakry) هم وايي، چې موخه يې نومياليو سيمه کې لکه د ګينه باساو او ايکواټوري ګينه غوندې نورو سيمو څخه بېلول دي. ګينه ۱۲۴ ميليونه نفوس او ۲۴۵۸۵۷ کېلومتر مربع (۹۴۹۲۶ ميل مربع) پراخوالی لري. [5][6][7][8][9]
ياد هېواد په ۱۹۵۸ ز کال کې له فرانسې څخه خپلواکي تر لاسه کړه او د پوځي کودتا اوږد تاريخ لري. په ۲۰۱۰ ز کال کې له لسيزو واک غوښتونکي حکومت څخه وروسته ګينه خپلې لومړنۍ ديموکراتيکې ټاکنې تر سره کړې. که څه هم ګينه ګڼ ګونديزو ټاکنو په پام کې نيولو ته دوام ورکړ، مګر هېواد توکميزو شخړو، پراخه فساد او د پوځ او پوليسو له لورې له ناوړه ګټې اخيستنې سره مخامخ کېدلو ته هم دوام ورکړ. انساني حقونه په کې د بحث وړ مسئله پاتې کېږي. په ۲۰۱۱ ز کال کې د متحده ايالتونو حکومت ادعا وکړه، چې د امنيتي ځواکونو له لورې ځورونه او له ښځو او ماشومانو څخه ناسمه ګټه اخيستنه (د ښځينه سنتې يا ختنې په ګډون) په هېواد کې د انساني حقونو تل پاتې مسئلې وې. په ۲۰۲۱ ز کال کې يوې پوځي ډلې ولسمشر الفا کونډي (Alpha Conde) له واکه لرې او اساسي قانون يې وځنډاوه. [10][11][12][13][14][15][16][17]
ګينه د ۸۵ سلنه مسلمانانو په درلودلو سره، يو پراخه اسلامي هېواد دی. وګړي يې په ۲۴ توکميزو ډلو پورې اړه لري. هېواد پر څلور جغرافيوي سيمو باندې وېشل شوی دی: “Maritime Guinea” پر ښکته پروت اتلانتيک ساحل باندي، د “Fouta Djallon” يا منځنۍ ګينه لوړې يا غرنۍ سيمې، شمال ختيځ کې د پورته ګينه (Upper Guinea) وچه يا بې ونو دښته او د ګرمسېرو ځنګلونو د “Guinee forestiere” سيمه. فرانسوي چې د هېواد رسمي ژبه ده، چې په ښوونځيو، حکومتي اداره او رسنيو کې د اړيکې اصلي ژبه ده، مګر له ۲۴ څخه زياتې بومي ژبې په کې ويل کېږي. تر ټولو لويې ژبې يې سوسو (Susu)، پيولر (Pular) او مانينکا (Maninka) ژبې دي، چې په ترتيب سره په “Maritime Guinea”، “Fouta Djallon” او “Upper Guinea” سيمو کې نفوذ لري، په داسې حال کې چې د هېواد څلورمه سيمه (Guinee Forestiere) کې بېلابېلو توکميزو ژبو باندې خبرې کېږي. [18][19]
د ګينه اقتصاد زياتره د کرنې او منرالي توليد پر بنسټ دی. دا هېواد د المونيم خاورې د توليد له مخې د نړۍ دويم ستر توليدونکی دی او د الماسو او سرو زرو بډايه زېرمې لري. د هېواد جغرافيه د ۲۰۱۴ ز کال ايبولا چاودنې يا خپرېدنې په هسته کې وه. [20][21]