From Wikipedia, the free encyclopedia
گر نانک | |
---|---|
![]() 19ویں صدی وچّ چھاپی گردوارہ بابا اٹل دی دوار اتے گر نانک دی خیالی پینٹنگ | |
ذاتی | |
پیدائش | نانک 1469 رائے بھوئ دی تلونڈی (ہن ننکانہ صاحب، پنجاب، پاکستان) |
وفات | ۲۲ ستمبر ۱,۵۳۹69 سال) | (عمر
مدفن | گردوارہ دربار صاحب کرتارپور، پاکستان |
مذہب | سکھی |
شریک حہات | ماتا سلکھنی |
اولاد | شری چند اتے لکھمی داس |
والدین |
|
بانئ | سکھی |
مرتبہ | |
جانشین | گر انگد |
گر نانک (1469 – 22 ستمبر 1539) سکھی دے بانی اتے گیاراں سکھ گوروآں وچوں پہلے سن۔ ایہناں دا جنم دنیا وچّ گرپرب وجوں منایا جاندا، جو نانک شاہی کلینڈر 2003 متابک 1 ویساکھ اتے بکرمی نانک شاہی کلینڈر متابک کتک دی پورنماشی نوں ہر سال اکتوبر-نومبر مہینیاں وچالے وکھری طریق نوں آؤندا۔[1]
گر نانک صاحب نے دور دراڈے سفر کر لوکائی نوں اک ربّ دا سنیہا دتا جو اپنی بنائی خلقت وچّ ہادر اتے دائم سچائی دی ہکیکت ہے۔[2] برابرتا، برادرانا پیار، اتفاق، چنگیائی اتے گن اتے مبنی اوہناں نے اک انوکھا رہانی، سماجک، اتے سیاسی پلیٹ فارم تیار کیتا۔[3][4]
سکھی دے ماجھ گرنتھ، گورو گرنتھ صاحب وچّ گر نانک صاحب دے 974 واک شاعرانہ انداز وچّ درج ہن، جہناں وچوں جپجی صاحب، آسا دی وار اتے سدھ-گوسٹ کجھ مکھ ہن۔ ایہہ سکھ مذہبی یقین ہے کہ گر نانک دی حرمت، دوتا اتے دھرم اختیار والی الٰہی جوت بعد والے دس گروآں وچّ وی سی۔[5]
گرو نانک دیو[6] (گرمکھی پنجابی: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ) دی پیدائش شہر ننکانہ صاحب، لاہور، پنجاب موجودہ پاکستان وچ 15 اپریل، 1469ء نوں ہوئی تے وفات 22 ستمبر، 1539ء نوں شہر کرتار پور وچ ہوئی۔ گرونانک سکھ مت دے بانی تے دس سکھ گروواں وچوں پہلے گرو سن ۔ انہاں دا یوم پیدائش گرو نانک گرپورب دے طور اُتے دنیا بھر وچ ماہ کاتک (اکتوبر–نومبر) وچ پورے چاند دے دن، یعنی کارتک پورن ماشی نوں منایا جاندا اے۔[7]
گرونانک نوں ’’زمانے دا عظیم ترین مذہبی موجد‘‘ قرار دتا جاندا اے۔ انھاں نے دور دراز سفر کرکے لوکاں نوں اس اک خدا دا پیغام پہنچایا جو اپنی ہر اک تخلیق وچ جلوہ گر اے تے لازوال حقیقت اے۔[8] انھاں نے اک منفرد روحانی، سماجی تے سیاسی نظام ترتیب دتا جس دی بنیاد مساوات، بھائی چارے، نیکی تے حسن سیرت اُتے اے۔[9][10][11]
گرونانک دا کلام سکھاں دی مقدس کتاب، گرنتھ صاحب وچ 974 منظوم بھجناں دی صورت وچ موجود اے، جس دی چند اہم ترین مناجات وچ جپجی صاحب، اسا دتی وار تے سدھ گھوسٹ شامل نيں۔ سکھ مذہب دے عقائد دے مطابق جدوں بعد وچ آنے والے نو گروواں نوں ایہ منصب عطا ہويا تاں گرو نانک دے تقدس، الوہیت تے مذہبی اختیارات دی روح انہاں وچوں ہر اک وچ حلول کرگئی۔[12]
نانک نے 15 اپریل 1469ء نوں لاہور دے نیڑے رائے بھوئی دی تلونڈی (موجودہ ننکانہ صاحب، پنجاب، پاکستان) وچ جنم لیا۔ انہاں دے والدین مہتا کالو (مکمل ناں کلیان چند داس بیدی) تے ماندا ترپتا سن، جو مذہباً ہندو سن تے تاجر ذات نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں دے والد تلونڈی پنڈ وچ فصل دی محصولات دے مقامی پٹواری سن ۔
ان دی اک بہن سن، جنہاں دا ناں بی بی نانکی سی۔ اوہ انہاں توں پنج سال وڈی سن۔ 1475ء وچ انہاں دی شادی ہوئی تے اوہ سلطان پور چلی گئياں۔ نانک نوں اپنی بہن توں بہت لگاؤ سی چنانچہ اوہ وی اپنی بہن تے بہنوئی دے نال رہنے دے لئی سلطان پور جا پہنچے۔ تقریباً 16 سال دی عمر وچ نانک نے دولت خان لودھی دے ماتحت کم کرنا شروع کيتا جتھے بی بی نانہاں دتی دا شوہر وی کم کردا سی۔ پوراتن جنم سکھی دے مطابق، ایہ نانک دی تشکیل دا مرحلہ سی تے انہاں دے بھجناں وچ سرکاری ڈھانچے توں متعلق جو حوالے ملدے نيں، غالب اندازہ ایہی اے کہ انہاں دا علم ايسے عرصے وچ حاصل کيتا گیا سی۔
سکھ روایات دے مطابق، گرو نانک دی پیدائش دے وقت تے زندگی دے ابتدائی برساں وچ کئی ایداں دے واقعات رونما ہوئے جنہاں توں ظاہر ہُندا سی کہ نانک نوں خدا دے فضل و رحمت توں نوازیا گیا اے۔ انہاں دے سوانح نگاراں دے مطابق، اوہ کم عمری ہی توں اس حقیقت توں پوری طرح آگاہ سن ۔ پنج برس دی عمر وچ نانک نوں مقدس پیغامات اُتے مشتمل آوازاں سنائی دینے لگاں۔ ست برس دی عمر وچ انہاں دے والد نے انھاں اس وقت دے رواج دے مطابق پنڈ دے مدرسے وچ داخل کروایا۔ روایات دے مطابق، کم عمر نانک نے حروف تہجی دے پہلے حرف وچ ، جو حساب وچ عدد 1 توں مشابہت رکھدا اے، جس توں خدا دی وحدانیت یا یکتائی ظاہر ہُندی اے، مضمر رموز بیان کرکے اپنے استاد نوں حیران کر دتا۔ انہاں دے بچپن دی ہور روایات وی نانک توں متعلق حیرت انگیز تے معجزانہ واقعات بیان کردیاں نيں، مثلاً رائے بولر توں منقول اک روایت دے مطابق کم سن نانک جدوں سوئے ہوئے سن تاں انھاں تیز دُھپ توں بچانے دے لئی اک درخت یا دوسری روایت دے مطابق، اک زہریلا ناگ انہاں اُتے سایہ کیتے رہیا۔
24 ستمبر 1487ء نوں نانک نے مل چند تے چندو رانی دی دختر، ماتا سلکھنی توں بٹالا وچ شادی کرلئی- اس شادی شدہ جوڑے دے ہاں دو بیٹے ہوئے، سری چند (8 ستمبر 1494ء – 13 جنوری 1629ء) تے لکھمی چند (12 فروری 1497ء – 9 اپریل 1555ء)۔ شری چند نوں گرو نانک دی تعلیمات توں روشنی ملی تے اگے چل کے انھاں نے اداسی فرقے دی بنیاد رکھی۔
گرو نانک دا ناں نانک اینہاں دی بھین نانکی دے ناں دی وجہ توں نانک اے ۔ گرو نانک 15 اپریل 1469ء چ پنجاب چ لہور دے نیڑے ننکانہ صاحب چ اک ہندو کھتری دے گھر جمے۔ اودی جمن پو تے گردوارہ جنم استھان مہاراجہ رنجیت سنگھ نے بنوایا۔ اوناں دے پیو مہتا کلو پنڈ دے پٹواری سن۔۔ گرو نانک دا ویاہ ماتا سلکھنی نال ہویا اوناں دے دو پتر سن۔ 22 ستمبر 1539 چ کرتار پور پنجاب چ اوناں دی موت ہوئی۔
بھارتی جنتا دی دردناک حالت نوں تکدے ہوئے آپ جی نے مودیخانے دی نوکری توں استعفٰی دے دتا۔ بھائی مردانہ جی نوں نال لے کے دین-دکھیاں دی سہائتا لئی اک لمیری سنسار-یاترا لئی کمرکسے کر کے سنسار-یاترا آرمبھی۔ سری گورو نانک دیوَ جی نے اپنے دیوی سندیش نوں سمست لوکائی وچ پرچارن ہت سنسار-یاترا آرنبھ کیتی، جس بارے بھائی گرداس جی دا کتھن ہے: بابے بھیکھ بنایا اداسی کی ریتِ چلائی۔ چڑھیا سودھنِ دھرتِ لکائی۔۔ (وار 1؛24) گورو جی وشال بھارت دے ہر کونے ’تے پہنچے۔ اوہناں مدھ پورب وچ ستھت اسلامی دیشاں دے لگبھگ سارے دھرم کیندراں انتے جا کے وودھ پرکار دیاں بھارتی تے شامی دھرمی پرمپراواں نوں نیڑے ہو کے ویکھیا۔ اوہناں نے دارشنک آدھاراں تے ابھیاس پرنالیاں دا ادھٔین کیتا اتے اگیان-گرست لوکاں نوں کریاچاری کھنڈ اتے ردھیاں-سدھیاں اتھوا کرمکانڈاں، کراماتاں آدی دی نرارتھکتا دی پریرنا دتی۔ آپ جی دی لوک ادھارن دی جگتی ایہہ سی کہ آپ کسے دھرم اتسوَ ’تے اکتر ہوئے لوکاں وچ جا کے انوکھے ناٹکی انداز نال لوکاں دا دھیان اپنے ولّ کھچدے اتے اوہناں دے پھوکٹ کرماں دا کھنڈن کر کے اوہناں نوں ست ووہار کرن دی سکھیا-دیکھیاا دیندے۔ انیکاں ہی اداہرناں آپ جی دے جیون وچوں ملدیاں ہن۔ ہردوار وکھے سورج نوں پانی دین دی بجائ آپ جی نے اس کرم دی نرارتھکتا درساؤن لئی پچھم ولّ اپنے کھیتاں نوں پانی دینا شروع کیتا۔ لوکائی دے اس بھرم نوں رہسمئی ڈھنگ نال کھنڈن کر کے گورو جی نے لوکاں نوں وی پرماتما دے راہے توریا س
ایہناں اداسیاں وچوں پہلی اداسی بہت لمیری سی۔ پرو. صاحب گرمتِ پرکاش 12 نومبر 2007 سنگھ جی انوسار بھادروں سمت 1564 توں 1572 (8 سال) سنّ 1507 توں 1515 ای. تک دی ایہہ یاترا سی۔ اس یاترا دوران آپ جی نے چھ-ستّ ہزار میل دا سفر کیتا۔ اس اداسی وچ آپ جی نے پرسدھ ہندو تیرتھاں ہردوار، گورکھ متا، ایودھیا، پریاگ، بنارس، گیا، جگنناتھپوری، مدرائی، رامیشورم، سومناتھ، دوارکا، پشکر، متھرا، بندرابن اتے کروکشیتر آدی توں علاوہ سنگلا دیپ، سکم، آسام، بنگال، اڑیسہ، دراوڑ دیش بمبئی، اورنگ آباد، اجین، کچھّ، اجمیر آدی ستھاناں دی یاترا کیتی۔ اس اداسی دوران ہی ستگورو جی نے اپنے ادھیاتمک انوبھواں نوں اک سنشچت تے ودھی وت جیوندرشن دا روپ دتا اتے اس دے پرچار لئی کیندر ستھاپت کرن دی یوجنا بنائی۔ اس اداسی توں واپس آ کے آپ جی اپنے کجھ کو پرمکھ سکھ شردھالوآں دی سہائتا نال گورداس پور ضلعے وچ راوی دے کنڈھے ’تے اک نواں پنڈ کرتارپور وسایا۔ جدوں اتھے اک چھوٹی جہی دھرمشال بن گئی تاں آپ جی دے ماتا-پتا وی اتھے ہی آ گئے۔ بھائی مردانہ جی دا پروار وی اتھے ہی آ وسیا۔ کجھ چر ستگورو جی نگر وساؤن دے آہر وچ رجھے رہے پرنتو چھیتی ہی دوجی اداسی لئی چل پئے۔
دوجی اداسی دو-تنّ کو سالاں دی سی۔ پرو. صاحب سنگھ انوسار ایہہ اداسی سنّ 1517 توں 1518 تک دی سی۔ اس اداسی دوران گردیو نے جموں تے کشمیر دی یاترا کیتی۔ آپ گیان کوٹ اتے جموں توں ہندے ہوئے پہلاں ویشنو دیوی گئے، پھر مٹن وچ امر ناتھ تے اس توں وی پرھے برفاں لدی پربت مالا انتے، جتھے کجھ سدھاں نال آپ جی دا سنواد ہویا۔ بھائی گرداس جی دا کتھن ہے: -پھرِ جائ چڑھیا سمیر پرِ سدھِ منڈلی درسٹِ آئی۔ (وار 1؛28) -سبدِ جتی سدھِ منڈلی...۔ (وار 1؛31)
تیجی اداسی (سنّ 1518 توں 1521) تک ہے، آپ جی کرتارپور توں پچھم (مدھ پورب) دے دیشاں دی یاترا لئی چلے۔ بھائی گرداس جی دے کتھن انوسار: بابا پھرِ مکے گیا نیل بستر دھارے بنواری۔ (وار 1؛32) اوپریاں دھرتیاں اوپرے لوک پر ستگورو جی نوں تاں کجھ وی اوپرا نہیں سی لگدا۔ سارے ہی اپنے سن۔ اس وار آپ جی کرتارپور توں گرمتِ پرکاش 13 نومبر 2007 ترے تاں قصور، پاکپتن، تلمبہ، ملتان، بہاول پور، سکھر آدی کئی تھاواں توں ہندے ہوئے مسلم حاجیاں دے قافلے وچ شامل ہو کے مکران دے علاقے وچ پجے۔ پھر مکے گئے۔ مکے حاجیاں نال گورو جی دا وچار-وٹاندرا ہویا۔ رکندین نال بحث ہوئی۔ اس نوں اپنی کھڑانو نشانی دتی۔ پھر مدینے گئے، پھر بصرے تے بصرے توں کربلا، پھر بغداد۔ اس دا ورنن بھائی گرداس جی نے کیتا ہے: پھرِ بابا گیا بگدادِ نو باہرِ جائ کیا استھانا۔ اکُ بابا اکال روپُ دوجا ربابی مردانہ۔ (وار 1؛35) راگ نوں حرام سمجھے جان والے شہر وچ کیرتن، ستّ زمیں، اسمان منن والیاں نوں ‘پاتالا پاتال، لکھ آگاسا آگاس’ دسدے ہوئے پھر بغداد توں اسپھران، تہران، مستکّ بخارا تے سمرقند ہندے ہوئے قابل تے جلال آباد دے رستے راولپنڈی دے لاگے حسن ابدال پجے۔ پھر ایمن آباد توں کرتارپور۔ اس اداسی دوران سری گورو نانک دیوَ جی نے مسلم وشواساں، رہریتاں تے دھرم-گرنتھاں دا ڈونگھا ادھٔین کیتا۔ ایمن آباد بابر دا حملہ ہویا، جس دا ورنن آپ جی نے اپنی بانی وچ کیتا۔
اپنے جیون دے انتم اٹھ-دسٹھ ورھے آپ جی نے کرتارپور وکھے نواس کیتا۔ جتھے آپ جی نت نیم، کتھا-کیرتن تے بھجن-بندگی کردے اتے ہر کسے نوں پربھو حکم انوسار جیون بتاؤن تے ستنام دا ابھیاس کرن دی سکھیا دیندے۔ بھائی مردانہ جی نے اپنے انتم سواس آپ جی دی گود وچ لئے۔ بھائی گرداس جی کرتارپور دی دھرم شالہ دا ورنن کردے فرماؤندے ہن: گیانُ گوسٹِ چرچہ سدا انہدِ سبدِ اٹھے دھنکارا۔ (وار 1؛38) اتھے ہی آپ جی دا دیدار کرن بھائی لہنا جی آئے۔ دیدار ایسا ہویا کہ جوتی جوتِ رلی۔ دوویں اک جوت ہو گئے۔ بھائی لہنا جی سری گورو نانک دیوَ جی دا انگ بن کے سری گورو انگد دیوَ جی ہو نبڑے۔ 7 ستمبر، سنّ 1539 نوں ستگورو سری گورو نانک دیوَ جی اپنا جوتِ روپی نور بھائی لہنا جی (سری گورو انگد دیوَ جی) وچ ٹکا کے اکال ست وچ سما گئے: سورج کرنِ ملے جل کا جلُ ہوا رام۔۔ جوتی جوتِ رلی سمپورنُ تھیا رام۔۔ (پنہ 846) ڈاکٹر.پرمجیت سنگھ دے دھنواد سہت گرمت پرکاش (نومبر 2007 )وچوں
گرو نانک دی زندگی توں متعلق ابتدائی سوانحی ماخذات ہن جنم سکھی دی صورت وچ موجود نيں۔ گرنتھ صاحب لکھنے والے بھائی گرداس نے اپنی ورس وچ وی نانک دی زندگی توں متعلق لکھیا اے۔ اگرچہ ایہ دونے مسودات ہی نانک دی زندگی دے کچھ عرصے بعد تحریر کیتے گئے، اُتے انہاں وچ جنم سکھیاں دے مقابلے وچ کم تفصیل ملدی اے۔
گیان رتن والی نوں بھائی منی سنگھ توں منسوب کيتا جاندا اے جنھاں نے گرو نانک دی زندگی توں متعلق غلط واقعات نوں درست بیان کرنے دی غرض توں اسنوں تحریر کيتا۔ بھائی منی سنگھ، گرو گوبند سنگھ دے سکھ سن جنہاں توں چند سکھاں نے درخواست کيتی سی کہ انھاں گرو نانک دی زندگی توں متعلق اک مستند سوانح تیار کرنی چاہیے۔
بھائی منی سنگھ لکھدے نيں:
“ | جس طرح تیراک دریا وچ سرکنڈے نصب کردے نيں تاکہ راستے توں ناواقف لوک وی اسنوں عبور کرسکن، ايسے طرح وچ بھائی گرداس دی وار نوں بنیاد بناواں گا تے ايسے دے مطابق، تے جو واقعات ميں نے دسويں مالک دی بارگاہ وچ رہندے ہوئے سنے انھاں پیش نظر رکھدے ہوئے، جو کچھ میرے عاجز دماغ توں بن پيا، اسنوں آپ تک بیان کراں گا۔ | ” |
جنم سکھی دے انجام پر، اک اختتامیہ موجود اے جس دے مطابق مکمل کم گرو گوبند سنگھ دی خدمت وچ پیش کيتا گیا تاکہ اوہ اس اُتے اپنی تصدیقی مہر ثبت کرن۔ گرو صاحب نے اس اُتے دست خط کیتے تے اسنوں سکھ عقائد توں متعلق علم حاصل کرنے دا ماخذ قرار دتا۔
اک دوسری معروف جنم سکھی توں متعلق دعویٰ کيتا جاندا اے کہ اسنوں گرو دے اک نیڑےی ساسی، بھائی بالا نے تحریر کيتا۔ پر، اس دے انداز تحریر تے بولی توں محققاں، جداں کہ میکس آرتھر مکالیف، نوں یقین اے کہ ایہ انہاں دے انتقال دے بعد ترتیب دتی گئی نيں۔ محققاں دے مطابق، اس دعوے نوں تسلیم کرنے وچ شکوک و شبہات نيں کہ اس دا مصنف گرو نانک دا نیڑےی ساتھی سی تے انہاں دے کئی اسفار وچ انہاں دے نال رہیا سی۔
مقامی زمیندار، رائے بولر تے نانک دی بہن، بی بی نانہاں دی، کم عمر نانک وچ مقدس خصوصیات پہچاننے والے اولین افراد سن ۔ انھاں نے نانک نوں مطالعہ کرنے تے سفر کرنے دی ہمت بندہائی۔ سکھ روایات دے مطابق 1499ء دے لگ بھگ، 30 سال دے عمر وچ انھاں اک کشف ہويا۔ اوہ غسل کرکے واپس نہ پرت سکے تے انہاں دے کپڑے کالی بین نامی مقامی چشمے دے کنارے ملے۔ قصبے دے لوکاں نے ایہ خیال کيتا کہ اوہ دریا وچ ڈُب گئے نيں؛ دولت خان نے اپنے سپاہیاں دی مدد توں دریا نوں چھان ماریا، مگر انہاں دا نشان نہ ملا۔ گم شدگی دے تن دن بعد نانک دوبارہ ظاہر ہوئے، مگر خاموشی اختیار کیتے رکھی۔
جس دن اوہ بولے تاں انھاں نے ایہ اعلان کيتا:
“ | نہ کوئی ہندو اے تے نہ کوئی مسلمان اے، بلکہ سب صرف انسان نيں۔ تاں مینوں کس دے راستے اُتے چلنا چاہیے؟ مینوں خدا دے راستے اُتے چلنا چاہیے۔ خدا نہ ہندو اے تے نہ مسلمان، تے وچ جس راستے اُتے ہون، اوہ خدا دا راستہ اے ۔ | ” |
نانک نے کہیا کہ انھاں خدا دی بارگاہ وچ لے جایا گیا سی۔ اوتھے انھاں امرت توں بھریا اک پیالہ دتا گیا تے حکم ملیا کہ
“ | یہ ناں خدا دی عقیدت دا پیالہ اے۔ اسنوں پی لو۔ وچ تواڈے نال ہون۔ میری تسيں اُتے رحمت اے تے وچ تواناں بڑھاندا ہون۔ جو تواناں یاد رکھے گا، اوہ میرے احسانات توں لطف اندوز ہوئے گا۔ جاؤ، میرے ناں دی خوشی مناؤ تے دوسرےآں نوں وی ايسے دی تبلیغ کرو۔ ميں نے اپنے ناں دی عنایات توں تواناں نوازیا اے۔ اسنوں ہی اپنی مصروفیت بناؤ۔ | ” |
اس واقعے دے بعد توں، نانک نوں گرو (اتالیق، استاد) کہیا گیا تے سکھ مت نے جنم لیا۔
سکھ مت دا بنیادی عقیدہ انتقام تے کینہ پروری دی بجائے رحم دلی تے امن دا پیغام پھیلیانا اے۔ سکھ مت حالیہ ترین قائم شدہ مذاہب وچوں اک اے۔ سکھ گرنتھ صاحب دی تعلیمات دی پیروی کردے نيں؛ ایہ مقدس کتاب سکھ مت دے دس وچوں چھ گروواں دے علاوہ بعض ہور بزرگاں تے عقیدت منداں دی تعلیمات اُتے مشتمل نيں۔ گرنتھ صاحب نوں سکھ مت وچ سب توں زیادہ بالادستی حاصل اے تے اسنوں سکھ مت دا گیارھواں تے آخری گرو تصور کيتا جاندا اے۔ سکھ مت دے پہلے گرو دی حیثیت توں، گرو نانک دے اس کتاب وچ کل 974 بھجن شامل نيں۔
نانک دی تعلیمات سکھ صحیفے گرو گرنتھ صاحب وچ موجود نيں، جو گرمکھی وچ لکھے گئے اشعار دا مجموعہ اے۔
گرو نانک دی تعلیمات توں متعلق دو نظریات پائے جاندے نيں۔ اک دی بنیاد، بقول کول تے ساموی، مقدس جنم سکھی اُتے اے جس دے مطابق سکھ مت 15واں صدی وچ اسلام تے ہندو مت دی ہم آہنگی دی کوشش یا معاشرتی احتجاج دی تحریک نئيں، بلکہ نانک دی تعلیمات تے سکھ مت خدا دی طرف توں الہام سی۔ دوسرا نظریہ، بقول سنگھا، کہندا اے کہ ’’سکھ مت اوتار دا نظریہ یا پیغمبری دا تصور پیش نئيں کردا۔ بلکہ اس دا محور گرو دا تصور اے جو خدا دا مظہر نئيں ہُندا تے نہ ہی پیغمبر ہُندا اے۔ اوہ تاں بس اک روشن روح ہُندا اے ۔‘‘
مقدس جنم سکھیاں نانک نے خود نئيں لکھی سن، بلکہ بعد وچ انہاں دے پیروکاراں نے تحریر کيتیاں سن جنہاں وچ تاریخی صحت دا خیال نئيں رکھیا گیا تے نانک دی شخصیت نوں محترم بناکر پیش کرنے دی غرض توں متعدد داستاناں تے قصے تخلیق کیتے گئے۔ کول تے سامبھی واضح کردے نيں کہ سکھ مت وچ ’مکاشفہ‘ دی اصطلاح صرف نانک دی تعلیمات توں مخصوص نئيں، بلکہ اس وچ تمام سکھ گروواں دے علاوہ ماضی، حال تے مستقبل دے مرد و عورتاں دے اقوال وی شامل نيں، جنھاں مراقبے تے غور و فکر کے ذریعے الہامی طور اُتے علم حاصل ہويا۔ سکھ مکاشفات وچ غیر سکھ بھگتاں دے اقوال وی شامل نيں، جو نانک نال کیندی پیدائش توں پہلے ہی انتقال کر گئے سن تے انہاں دی تعلیمات سکھ صحیفاں وچ شامل نيں۔ منڈیر دے مطابق، ادی گرنتھ تے جانشین سکھ گرووواں نے مسلسل اس گل اُتے زور دتا کہ سکھ مت ’’خدا دی طرف توں آوازاں سننے دا ناں نئيں اے، بلکہ ایہ یہ انسانی دماغ دی خاصیت تبدیل کرنے توں متعلق اے تے کسی وی شخص نوں کسی وی وقت براہ راست مشاہدہ تے روحانی کاملیت مل سکدی اے ۔‘‘ گرو نانک نے تاکید دی کہ تمام انسان بغیر کسی رسوم یا مذہبی پیشواواں کے، خدا تک براہ راست رسائی پاسکدا اے۔
نانک اک ہندو گھرانے وچ پلے ودھے سن تے بھگتی سنت عقائد نال تعلق رکھدے سن ۔ محققاں دا کہنا اے کہ گرو نانک تے سکھ مت دیاں بنیاداں قرون وسطیٰ دے ہندوستان وچ بھگتی تحریک دے نیرنگی (بے ہیئت خدا) عقائد توں متاثر ہوئیاں۔ پر، سکھ مت صرف بھگتی تحریک دی توسیع نئيں سی۔ بلکہ سکھ مت کئی معاملات وچ بھگتی سنت کبیر تے روی داس توں اختلاف کردا اے۔
لوئس فینیچ دے مطابق، سکھ عقائد دی جڑاں غالباً ہندوستان دے سنت-عقائد توں جڑی نيں، جنہاں دے نظریات نے بھگتی عقائد دی صورت اختیار کيتی۔ فینیچ ہور کہندے نيں کہ، ’’مقدس سکھ صحیفے، گرو گرنتھ صاحب تے ثانوی صحیفے، دسم گرنتھ وچ ہندوی داستاناں پھیلی ہوئیاں نيں تے عصر حاضر دے سکھاں تے انہاں دے اسلاف دے مقدس علامتی جہان وچ بہت نازک فرق شامل کردیاں نيں۔‘‘
سکھ روایات دے مطابق نانک نے بھائی لہنا نوں اپنا جانشین گرو مقرر کيتا تے انہاں دا ناں گرو انگد رکھیا، جس دے معنی ’’بہت ہی اپنے‘‘ یا ’’اپنے حصے‘‘ دے نيں۔ بھائی لہنا نوں اپنا جانشین مقرر کرنے دے کچھ ہی عرصے بعد، گرو نانک 22 ستمبر 1539ء نوں کرتار پور وچ ، 70 برس دی عمر وچ انتقال کر گئے۔
جب گرو نانک جی 1474ء وچ پنج سال دے ہوئے تاں تعلیمی دور شروع ہويا۔ جنم ساکھی بھائی بالے والے اردو دے صفحہ 17 اُتے لکھیا اے کہ جدوں پنڈت گوپال جی نے آپ نوں پڑھانا شروع کيتا۔ تاں انہاں نے اسنوں کھری کھری گلاں سنانی شروع کر دتیاں۔ کہنے لگے پنڈت جی سب پڑھنا لکھنا فضول اے۔ پڑھائی اوہی ٹھیک اے جو سنسار دی پڑھائی اے۔ ایہ تاں ایسی اے۔ جداں کسی دتے دی سیاہی ، کاغذ سنی ، قلم کانے دا ، من لکھنے والا۔ لکھیا تاں کيتا کیہ لکھیا مایا جنجال لکھیا؟ رائے بلارتلونڈی دا اک مسلمان راجپوت رئیس سی۔ جدوں اس نے سنیا کہ گرو نانک اداس تے خاموش رہندے نيں تے کالو رام جی بیٹے دی وجہ توں دکھی رہندے نيں تاں بلار نے کالو رام نوں بلیا کے کہیا : کالو! آپ فکر نہ کرن۔ گرو نانک نوں ملاواں دے پاس پڑھنے دے لئی بٹھا داں ، جدوں فارسی پڑھیاں گے تاں خود بخود عقلمند ہوئے جاواں گے۔ سوڈی مہربان جی بیان کردے نيں کہ گرو نانک جی نوں اسلامی تعلیم دلانے دا انتظام خود انہاں دے والد بزرگوار نے کيتا سی۔ چنانچہ انہاں دے پڑوس وچ اک مسلمان درویش سید حسن رہیا کردے سن جنہاں نے بخوشی پڑھانا قبول کر ليا۔ مولوی غلام محمد صاحب مصنف سیر المتاخرین تے محمد لطیف مصنف پنجاب دی تریخ نے اپنی کتاب وچ لکھیا اے کہ اک مشہور مسلمان درویش سید حسن صاحب نے نانک جی نوں ہونہار دیکھ کے اسلام دے مستند عقائد توں واقفیت کرا دی۔ انہاں دے زیر گرو جی نے پنجابی دے محاورے مادری زبان وچ بانی بنانی شروع کر دتی سی۔
گرو جی نوں اپنے آبائی مذہب ہندو دھرم تے ویدک دھرم دے اک اک عقیدہ تے اک اک رسم توں اس لئی اِنّی نفرت ہوئے گئی سی کہ آپ دے اتالیق مسلمان بزرگ سن تے انہاں نے وڈی محبت تے پیار توں آپ نوں تعلیم دی۔ دینی تے دنیاوی علوم سکھائے جنہاں دا آپ دے دل اُتے وڈا گہرا اثر ہويا تے اوہ آپ دی تمام زندگی اُتے حاوی رہیا۔ سیرۃ المتاخرین وچ لکھیا اے کہ نانک شاہ دا باپ بقال کھتری نال تعلق رکھدا سی۔ فیر جوانی وچ ایہ شخص اپنے حسن کردار تے حسین چہرہ دی وجہ توں بہت مشہور ہويا۔ انہاں ہی دناں سید حسن نامی درویش ہوئے گزریا اے جس دی فصاحت و بلاغت تے مال و زر دا بہت چرچا سی۔ اوہ چونکہ لاولد سی اس لئی اوہ نانک شاہ دی خوبصورتی توں اِنّا محسور ہويا کہ اس نے نانک شاہ اُتے دست شفقت پھیریا تے اس دی تربیت کرنے لگا۔ اس درویش دے فیض توں نانک جی نے شعور و دانش حاصل کيتا۔ علم معرفت تے حقائق دا گہرا مطالعہ کيتا تے درس علم توں اِنّا متاثر ہويا کہ اوہ صوفیاں دے انہاں اقوال نوں پنجابی وچ ترجمہ کرنے لگیا جس نوں پڑھ کر اوہ جھوم جاندا سی۔ اس دے ذہن وچ اپنے بزرگاں دی طرح تعصب نہ سی اوہ اس عیب توں بالکل مبرا تے پاک سی۔[13]
جب بابا گرو نانک جی بائیس سال دے ہوئے تاں سلطان پورہ وچ دولت خان لودھی دی دوکانداری کردے سن ۔ انہاں نوں دناں وچ آپ دے گھر دو لڑکے پیدا ہوئے۔ جنہاں دا ناں سری چند تے دوسرے دا لکھمی داس سی۔ تب مولا چونا نواب صاحب دے پاس جا کے فریاد کرنے لگا۔ نواب دولت خاں نے کہیا: ارے یار خاں ایہ کون اے تے کس دے او اُتے فریاد کر رہیا اے۔ تب مولا نے کہیا ميں آپ دے مودی نانک دا سسر ہاں تے انہاں اُتے فریادی ہون۔ نواب نے کہیا ارے یارخاں اسنوں اگے لے آؤ۔ یار خاں مولا نوں نواب دے نزدیک لے گیا۔ نواب نے پُچھیا۔ آپ انہاں اُتے کيتا فریاد چاہندے نيں۔ مولا نے کہیا نواب سلامت ست سو سٹھ روپے جو حساب توں نانک دے آپ دی طرف نکلدے نيں۔ اوہ آپ نانک دے قبیلے (بیوی) نوں دے دتیاں ارے مولا نانک نے تاں کہہ دتا اے کہ اوہ روپیہ فقیراں نوں دے دو۔ تب فیر مولا نے کہیا جی نانک دا تسيں کیہ ذکر کردے نيں۔ ذرا آپ ہی انصاف دی نگاہ توں دیکھو تب نواب نے کہیا ارے یار خاں حق تاں اک انہاں دا ہی اے مگر نانک کہے تو۔ مولا جا کے فیر نانک توں جھگڑنے لگیا گر کما کر نئيں لیائے تاں فیر ایہ کمایا ہويا فقیراں نوں کیوں دیندے ہوئے۔ میری بچی دا تاں خیال کرو۔
نانک جی نواب بہت غصے ہورہیا اے لہذا آپ دا جانا ہی بہتر اے۔ ایہ سن کر نانک جی اٹھیا کھڑے ہوئے تے نواب دے پاس آئے مگر سلام نہ کيتا۔ تب نواب نے کہیا ارے نانک آپ کیوں نئيں آندے سن ۔ نانک جی نے کہیا جدوں ميں آپ دا نوکر سی تاں آپ دا تابعدار بنیا ہویا سی تے آپ دے پاس آندا جاندا سی ، ہن اسيں آپ دے نوکر نئيں نيں۔ ہن تاں ایشور دے چاکر ہوئے گئے نيں۔ تب نواب نے کہیا چنگا جے ایسا ہی اے تاں چ لئی ساڈے نال نماز گزاریے اج جمعہ دا روز اے۔ نانک نے جواب دتا بہت چنگا چ لئی۔ جِنّے لوک نماز پڑھ رہے سن سب کہنے لگے ایہ عجیب معاملہ اے کہ گرو نانک جی نماز گزارنے آئے نيں۔ ادھر جِنّے مہاجن لوک سلطان پور وچ رہندے سن سب وچ ایہ شورو غل مچ گیا کہ نانک جی مسجد وچ نماز گزارنے چلے گئے۔ بھائی جیرام (آپ دا بہنوئی) وی بہت رنجیدہ ہوئے کے گھر ہوٹے۔ نانہاں دتی جی (نانک جی دی بہن) سمجھ گئی تے کہنے لگی کہ آپ اِنّے دلگیر کس لئی نيں۔ جیرام جی نے جواب دتا کہ اج تواڈا بھائی نانک نے کیہ کيتا۔ نانہاں دتی جی نے کہیا کیوں کيتا گل اے۔ جیرام نے کہیا کہ نانک جی نواب دے نال جمعہ دی نماز پڑھنے دے لئی مسجد دے اندر چلے گئے تے سارے شہر دے ہندوواں تے مسلماناں وچ اس گل دا چرچا ہوئے گیا اے کہ اج نانک ترک ہوئے گیا اے۔[14]
گورونانک جی دی عمر بائیس سال دی ہوئی تاں سلطان پور لودھیاں (بئاں ندی دے کنارے اک خوبصورت قصبہ آباد اے ریاست کپور تھلہ ضلع جالندھر) وچ دولت خان لودھی دا مودری خانہ چلاندے رہے۔ بابا نانک نوں ایہ گیان مارگ تے ایہ ودیک جو ملیا اوہ بغیراستاد دے نئيں ملا۔ انہاں دے مربی میرحسین صاحب قبلہ پیر جلال ، میاں مٹھا ، پیر عبدالرحمن ، پیر سید حسن صاحب ، بابا بڈھن شاہ ، شیخ ابراہیم تے شیخ مرید ثانی جداں برگزیدہ ہستیاں توں ملا۔ جس دا گواہ خود گرو گرنتھ صاحب اے تے جس وچ فرید ثانی صاحب دا بہت سا کلام موجود اے۔ انہاں بزرگاں دی صحبت توں علم قرآن حکیم ملا۔ صوفیائے کرام دے سلسلہ وچ عربی ، فارسی تے ترکی زبان سیکھاں۔ جدوں توں ہندو دھرم نوں ترک کيتا اس توں آخری دم تک مسلمان ہی آپ دے نال رہے جدوں وصال دا وقت آیا تاں قوم دی غیرت وچ ہندوواں نے جنازہ اُتے جھگڑا شروع کر دتا۔ جب گرو جی نے ہندو دھرم نوں نجات توں خالی پا یا تاں چھتری دھرم دی بنیاد جنیئو سی۔ نو سال دی عمرماں اسنوں کڈ پھیکا۔ دھوندی تے ٹیکا ہمیشہ دے لئی ختم کر دتا تاکہ ایہ شرک دے نشانات فیر کدی نزدیک نہ آنے پاواں۔ ایسی صورت وچ ہندو آپ دے نال کیتے رہ سکدے سن ۔ آپ نے تاں ہندوواں دے بت کدہ اُتے کلہاڑا ماریا سی۔ بابا دے دو ساتھی جو ہر وقت بابا دے نال رہندے سن مسلمان سن ۔ اکٹھے کھاندے پیندے رہندے تے انہاں وچ کوئی امتیاز نئيں سی ایہ ايسے وقت ممکن اے۔ جدوں مذہبی تے نظریاتی طور اُتے اک ہون۔
شاہ شمش سبزواری ملتان شریف - شاہ شمس صاحب دے روضے دی جانب وچ اوہ مکان اے ۔ جو سپہ نانک کہلاندا اے۔ روضہ دی جنوبی دیوار وچ اک اوہ مکان اے جو محراب نما دروازےآں دی شکل دا بنیا ہویا اے۔ اس اُتے یا اللہ تے تھلے نانک صاحب دا پنجہ بنیا ہویا اے۔ حضرت تحسین شاہ صاحب رئیسں ملتان و سجادہ نشین شمس سبزواری دا بیان اے کہ با واگرونانک صاحب دے والد بھاٹی دا لو تے انہاں دے دادا مستمی بھائی سو بھحالے ايسے سلسلہ دے مرید سن ۔ خدا دی صفت ہُو اے جو شمس سبزواری دا ورد سی باوا صاحب دا وی اوہی ورد رہیا۔ بجز یاہو من ہوئے ۔ دگر چیزے لمے دانم
جنم ساکھی گرونانک جی صفحہ 137 توں معلوم ہُندا اے کہ گروجی ملتان دے مشہور بزرگ حضرت پیر بہاؤالدین صاحب دے مزار پربهی وڈی عقیدت توں گئے سن ۔
گرو نانک جی نے اپنے سفراں وچ مکہ معظمہ اک سال تک قیام کيتا تے اوتھے مختلف علما توں توحید وغیرہ دے مسائل وغیرہ اُتے تبادلہ خیال وی کيتا۔ جداں کہ مرقوم اے کہ اک سال گرو جی نے مکہ و مدینہ دے باشندےآں توں گفتگو کردے گزار دتا تے رکن الدین دی ایہ گفتگو مکے دے کسی گوشہ وچ مرقوم اے۔ (مگر اس گفتگو دا کوئی عینی ثبوت نئيں مل سکیا)[17] گرو نانک جی نے اک سال مکہ معظمہ تے مدینہ منورہ ٹھہرنے دے علاوہ بغداد شریف وچ چھ سال گزارے تے آپ نے اک مسلمان بزرگ حضرت مراد دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ سردار ہرچرن سنگھ جی نرمان نے کہیا اے کہ گرو نانک جی دا مرشد (گرو) بغداد دا اک مسلمان پیر سی۔ جس دی خدمت وچ آپ چھ سال بغداد رہ کے روحانیت دا سبق سیکھدے رہے۔[18] گرو صاحب نے عام میل جول تے برت برتاؤ وچ ہور کھانے پینے وچ ذات پات دا کوئی خیال نئيں رکھیا۔ اسلامی ملکاں وچ گئے تاں مسلماناں دے گھراں توں کھانا کھاندے رہے۔[19] پروفیسر سنگھ جی صاحب نے کہیا اے کہ تیسری اداسی وچ عرب ، ایران ، افغانستان وغیرہ اسلامی ملکاں وچ ست گرو جی نے تقریباً تن سال گزارے نيں۔ تن سال دی روٹیاں ہندوستان توں تاں پکا کر نئيں لے جا سکدے سن ۔
یہ اک گونہ آپ دی وصیت اے جو آپ اپنے چیلاں دی راہنمائی تے ہدایت دے لئی اس دنیائے فانی وچ چھڈ گئے نيں۔ ایہ چولہ کابلی مل دی اولاد دی جو آپ دی نسل وچوں نيں تحویل وچ اے۔ ایہ چلولہ ڈیرہ بابا نانک ضلع گورداسپور وچ موجود اے ۔ اس اُتے تقریباً تن صد رومال لپٹے ہوئے نيں۔ سکھاں دا بیان اے کہ اس اُتے آسمانی کلام لکھیا ہويا اے۔ جس توں بابا جی نے ہدایت پائی۔ درحقیقت ایہ چولہ آپ نوں بغداد شریف توں ملیا سی جس اُتے کلمہ طیبہ لا الہ الا اللہ محمد الرسول اللہ لکھیا ہويا اے اس دے علاوہ قرآنی آیتاں سورہ فاتحہ، سورہ اخلاص، آیت الکرسی، سورہ نصراور ہور آیات بعمہ اسمائے حق تعالے درج نيں۔ ایہ اسلام دے لئی بابا جی دی اک زبردست گواہی اے ۔ اس اُتے بسم اللہ الرحمن الرحیم تے تھلے کلمہ طیب ، سامنے خوشخط حروف وچ لکھیا ہويا اے اس اُتے موٹے حروف وچ ایہ لکھیا موجود اے ان الدين عنداللہ الإسلام ، یعنی سچا دین صرف اسلام ہی اے تے کوئی نئيں ۔ فیر چولہ صاحب اُتے ایہ وی لکھیا ہويا اے : - أشهد أن لا الہ الا اللہ واشهد انہاں محمدا عبدہ ورسولہ کسی جگہ ایہ وی لکھیا اے کہ قرآن حکیم خدا دا کلام اے اسنوں ناپاک ہتھ مت لگاواں ۔ آپ رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے عاشق زارسن ۔ آپ دین اسلام اُتے نہایت فدا ہوئے چکے سن ۔ اب ایہ چولہ آئندہ نسلاں دے لئی بطور وصیت نامہ تے ہدایت نامہ چھڈ گئے نيں۔ جس دا جی چلے ۔ اوتھے جاکے دیکھ لاں۔ اک ہور چولہ بمقام موضع چولہ ضلع امرتسر وچ وی موجود اے ۔ جو غالبا بعد وچ تیار کيتا گیا۔ جس دی ہسٹری صیغہ راز وچ اے مگر بغداد والا اصل چغہ ڈیرہ بابا نانک وچ بیدیاں دے زیرحفاظت اے جو بابا جی دی نسل وچوں اے تے بیدی صاحبان توں پکارے جاندے نيں۔ بابا گرو نانک نے اپنے پِچھے اپنے متقدین دے لئی جے کوئی قابل احترام تے تاریخی چیز چھڈی اے تاں اوہ ایہ بغداد والا چولہ اے۔ اک خدا دا بندہ رائے بھوئے بھٹی دی تلونڈی وچ جس دی ماندا ترتپا ، باپ کالورام ، چچا لالورام تے دادا بھائی سوبھا سی پیدا ہويا۔ ایہ تمام دا تمام خاندان سخت بت پرست سی۔ بت پرستاں دے گھرانے وچ جنم لےکے پنجاب دی سرزمین نوں خدا دے نور توں منور کر کے کلمہ طیبہ دا نعرہ لگایا۔ انہاں نے ایہ تاریخی چول قرآنی آیتاں والا اپنے پِچھے سچے خالصہ سکھاں دے لئی چھڈیا۔ کاش اوہ اس چولہ نوں ہور گرنتھ صاحب دے مندرجات نوں غور توں پڑھیاں تے اس اُتے عمل کرن۔ یہ چولہ اک سوندی کپڑے دا اے جس دا رنگ خاکی اے تے بعض کنارےآں اُتے کچھ سرخی نما وی اے۔ (یہ سرخی تعصب دے زمانہ وچ پائی گئی تھی) جو انگدر دی جنم ساکھی وچ لکھاہے کہ اس اُتے تیسں سپارے قرآن کریم دے لکھے نيں غلط اے۔ تیس پارے اِنّی تھوڑی جگہ اُتے کِداں لکھے جا سکدے نيں۔ تمام اسمائے الہی نئيں چند ناں اللہ دے درج نيں۔ بعض جنم ساکھیاں وچ ایہ لکھیا ہويا اے کہ چولہ اُتے عربی ، فارسی ، ترکی ، ہندی تے سنسکرت پنج زباناں وچ لکھی اے ایہ غلط گلاں جنم ساکھیاں وچ کیوں لکھ دتا کردے سن ۔ اوتھے توصرف عربی زبان وچ آیات درج شدہ نيں۔ آخر اس قسم دی اختراع کرنے دا دلی مقصد کيتا سی۔ محترمی عبدالرؤف صاحب مبلغ اسلام دیندار انجمن کراچی نمبر 19 و مصنف کتاب گرو نانک ہندو نئيں سن تاں سکھ کِداں ہندو ہون گے؟ گرو نانک دی پنج سو سالہ برسی اُتے 23 نومبر 1929 نوں بمقام ننکانہ پہنچے ، انہاں دی گفتگو ڈیرہ بابا نانک دے متولی سردار بلونت سنگھ صاحب توں ہوئی۔ جنہاں دا سلسلہ گرو نانک دی چوتھی پشت توں ملدا اے۔ شرومنی اکالی دلی کمیٹی امرتسر دی مجلس عاملہ دے رکن گیانی بھونپدر سنگھ دے علاوہ تے کئی سکھ سردار موجود سن ، انہاں نے پُچھیا سردار جی آپ بتلاواں کہ چولہ صاحب آپ دی نگرانی وچ اے ، آپ سچ سچ بتاواں کہ اس اُتے عربی آیتاں دے سوا کسی تے بولی دا لفظ موجود اے۔ انہاں نے تمام حاضرین دی موجودگی وچ اقرار کيتا کہ نئيں ، سوائے عربی دے تے کوئی حروف نئيں نيں۔ ایہ گلاں پارٹی لیڈر تھونپدر سنگھ پارلمینٹ ممبر دہلی دے سامنے ہوئیاں سن۔
سکھ تریخ توں ایہ امر واضح اے کہ گورونانک جی نے مسلماواں نال تعلق پیدا کرنے دے لئی اک مسلمان عورت نال شادی وی کيتی سی ۔ جس دا اصل ناں بی بی خانم سی لیکن سکھ تریخ وچ اسنوں ماندا مجھوت دے ناں توں موسوم کيتا گیااے۔ گرو جی دی اس شادی دا ذکر جنم ساکھیاں دے قلی نسخےآں وچ موجود اے ۔ چنانچہ مرقوم اے کہ
اس جنم ساکھی توں ایہ وی پتا چلدا اے کہ پہلی بیوی تے انہاں دے سسرال نے اس شادی نوں بہت ناپسند کيتا۔ انہاں دی ایہ نا پسندیدگی فطری تقاضا سی۔[21] یہ گل ظاہر اے کہ پورے براعظم اُتے مسلمان حکمران ہاں تاں ایسی صورت وچ کوئی معزز مسلمان اپنی معزز دختر نوں کسی ہندو لڑکے توں بیاہنے اُتے آمادہ ہوئے۔ پس گرو نانک جی دی ایہ شادی اس امر دا بین ثبوت اے کہ گرو نانک جی حلقہ بگوش اسلام ہوئے چکے سن ايسے بنا اُتے حیات خان منجھ نے اپنی لڑکی بی بی خانم نوں آپ دے نکاح وچ دے دتا سی تے اس دے بطن توں آپ دے ہاں جنم ساکھیاں دے بقول اولاد وی ہوئی سی۔ جے موجودہ دور دے سکھ وددان اس شادی توں انکار کر رہے نيں تاں اوہ مجبور نيں کیونجے رسم گرو جی دا فتوی وی ایہی اے کہ جو شخص مسلمان عورت نال شادی کرے تاں اس دے اسلام وچ کوئی شک نئيں۔[22]
سکھ تریخ وچ مرقوم اے کہ گرو نانک جی نے اپنی زندگی دے آخری حصے وچ دریائے راوی دے کنارے کرتار پورا اک قصبہ آباد کيتا سی جو اج کل تحصیل شکر گڑھ وچ دربار صاحب ناں توں یاد کيتا جاندا اے۔ اس قصہ نوں آباد کرنے دے لئی اک مسلمان رئئس مالک نے کافی زمین بھینٹ دی سی۔[23] گروجی نے جدوں ایہ قصبہ آباد کيتا سی تاں اپنے گھر دے متصل اک مسجد وی تعمیر کروائی سی تے اس وچ نماز پڑھانے دے لئی اک امام وی مقرر کيتا سی۔ گرو جی دی وفات اُتے مسلماناں نے ایہ گل وی گرو جی دے مسلمان ہونے دے ثبوت وچ پیش کيتی سی۔[24]
؎ صاحب میرا ایکو ہے
ایکو ہے بھائی ایکو ہے
؎ آپے مارے آپے چھوڑے
آپ لیو دیئے
؎ آپے دیکھے وگے
آپے نذر کریئے
؎ جو کچھ کرنا سو کر رہیا
اور نہ کرنا جائی
؎ جیسا درتے تیسو کہیئے
سب تیری وڈیائی
گورو گرنتھ صاحب راگ رام کلی محلہ 5 صفحہ 1234 پر ہے
؎ ایکو جپ ایکو صالاح
ایک سمرا ایکو من آہ
؎ ایکس کے گن گاؤ اننت
تن من بھگو نت
؎ ایکو ایک ایک ہر آپ
پورن پور رہیو پربھو بھوبیاپ
؎ ایک لبتھار ایک تے بھئے
ایک ارادھ پراچھت گئے
؎ من تن انتر ایک پربھو داتا
گورو پرساد نانک اک جاتا
گوڑی سکھمنی محلہ 1 صفحہ 430 پر ہے
؎ نام لیو جس اکھر دا
اسنوں کر یو چوگنا
؎ دو ہور ملا کے پنج گنا
کا لٹو بیس بٹا
؎ باقی بچے سو نو گن کر دو ہور ملا
نانکا ہر اس اکھر وچوں نام محمدا
اسنوں دوسری شکل وچ ایويں وی دتا گیا اے
؎ لو نام چرا چر
چوگنا کرو تا
؎ دو ملا کر پانچ گنا
کا لٹو بیس بٹا
؎ جو باقی رہے سو نو گن دو نو ہور ملا
نانکا اس بد ہر کے نام محمد لو بنا
کوئی ناں لو اس دے حروف گن لو فیر اس دی تعداد نوں 4 دے نال ضرب دو۔ حاصل ضرب وچ 2 جمع کر دو۔ جو جواب ملے اسنوں 5 دے نال ضرب دے دو۔ ہن حاصل ضرب وچ 2 نوں جمع کرو۔ جواب ہمیشہ 92 آئے گا۔
؎ پڑھ پکار قرآن بوہ خاطر جمع نہ ہوئے
جو راہ شیطانی گم تھیئے جان کر نہ کوئے
جنم ساکھی بھائی بالا صفحہ 213 پر ہے
؎ تریہی حرف قرآن دے تہی سپارے کیں
تس وچ بہت نصیحتاں سن کر کرو یقین
ماگھی بھائی بالا والی وڈی صفحہ 440 پر ہے
؎ لعنت بر سر تنہا جو ترک نماز کریں
تھوڑا بہت کھٹیا ہتھوں ہتھ گوین
جنم ساکھی بھائی بالا صفحہ 284 پر ہے
انہاں لوکاں اُتے لعنت جو نماز ترک کرن ، جو کچھ تھوڑا بہت عمل کيتا سی اسنوں وی دست بدست ضائع کيتا۔
؎ سوئی قاضی جن آپ تجیا
ایک اک نام کیا ادھا رو
؎ ہے بھی ہو سی جائے نہ جا سی
سجاسہ جن ہا رو
؎ پنج وقت نماز گزارے
پڑھے کتب قرآنا
؎ نانک آکھے گور سد پہی
رہیو پینا کھانا
جنم ساکھی سری گرو نانک جی صفحہ 16 اُتے اے
؎ فریدا بے نماز کتیا
ایہہ نہ بھلی ریت
؎ کبھی چل نہ آیا
پنچ وقت مسیت
؎ اٹھ فریدا نماز ساج
صبح نماز گزار
؎ جو سر سائیں نہ نیویں
سو سرکپ اتار
؎ جو سر سائیں نہ نیویں
سو سر کیجئے کائیں
؎ کنے ہیٹھ جلائیے
بالن سنڈرے تھائیں
گورو گرنتھ شلوک فریدا اردو صفحہ 2199 پر ہے
؎ پنج نمازاں وقت پنجے
پنجے نیچا ناؤں
؎ پہلا سچ حلال دوئے
تیجا خیر خدائے
؎ چوتھی نیت راس من
پانچویں حمد بیان کرنا
؎ کرنی کلمہ آکھ کے
تاں مسلمان سدائے
؎ نانک جیتے کوڑ یار
کوڑے کوڑی پائے
گورو گرنتھ صاحب وار ماجھ شلوک محلہ اردو صفحہ 119 پر ہے
ڈکشنری آف اسلام صفحات 583 تا 591 اُتے لکھیا اے کہ جدوں نانک تے شیخ فرید نے سفرماں مدافقت اختیار کيتی تاں اک پنڈ بسیار نامی وچ پہنچے جتھے کدرے بیٹھے تاں انہاں دے اٹھیا جانے دے بعد اوتھے دے ہندو لوک جگہ نوں گائے دے گوبر توں لپائی کرکے پاک کردے۔ اس دا باعث صاف ایہ اے کہ سنحت پابند مذہب دے ہندو انہاں دونے رفیقاں دی نشت گاہاں نوں ناپاک خیال کردے سن ۔ جے نانک مذہب دے لحاظ توں ہندو رہندا تاں ایسی گلاں اس دی نسبت کدی تذکور تر ہُندیاں۔ سکھاں دے گراں دی تعلیمات وچ اسيں صاف صاف تصوف دی آمینرش پاندے نيں تے اس وچ شک نئيں کہ پہلے گرو فقراء دے لباس تے وضع وچ زندگی بسر کيتا کردے سن تے اس طریق توں صاف ظاہر کردے سن کہ مسلماناں دے فرقہ صوفیائے کرام توں انہاں دا تعلق اے۔ تصاویر وچ انہاں نوں ایسا دکھایا گیا اے کہ چھوٹے چھوٹے گلدستے انہاں دے ہتھوں وچ نيں (جداں کہ مسلماناں دا طریقہ سی) تے طریق ذکر کے اداکرنے اُتے آمادہ نيں ۔ انہاں دی کی نسبت جو روایات جنم ساکیباں وچ محفوظ نيں اوہ پوری شہادت دیندی نيں کہ انہاں دا تعلق دین اسلام توں سی۔
ایہی پنجہ صاحب دی ناں وجہ اے۔ گوردوارہ پنجہ صاحب توں متعلق وی سکھ تریخ وچ مرقوم اے کہ اس وچ حوض تے بارہ دری وغیرہ اے اس دی تعمر خود شمش الدین نے کروائی سی۔[43]
نے گرو صاحب توں کہیا کہ وچ اپنے مہمان دی ہن ہور خدمت نئيں کرسکدا۔ اس لئی ہن وچ اپنا مکان ہی مہمان (گرو جی) نوں پیش کردا ہون۔[48]
گرو نانک سنہ 1539ء نوں کرتار پور وچ فوت ہوئے تاں روایت کہ مطابق مقامی سکھ، ہندو تے مسلمان انہاں دی آخری رسومات دے حوالے توں آپس وچ لڑنے لگ گئے۔ دونے اپنی اپنی مذہبی روایت دے مطابق انہاں دی آخری رسومات کرنا چاہندے سن ۔ اس اُتے اختلاف پایا جاندا اے، اُتے اس گل اُتے اتفاق اے کہ بابا گرو نانک دی میت چادر دے تھلے توں غائب ہوئے چکيتی سی تے اس جگہ مقامی لوکاں نوں پھُل پئے ملے سن ۔[56]
سانچہ:Col div
سانچہ:Col div end
بلیؤ چراگ ،جیونی گورو نانک دیوَ جی کرت پرو ستبیر سنگھ
پیشرو – |
سکھ گرو 20 اگست 1507ء – 7 ستمبر 1539ء |
جانشین گرو انگد دیو |
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.