![cover image](https://wikiwandv2-19431.kxcdn.com/_next/image?url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Calif_al_Mustansir_Misr_1055.jpg/640px-Calif_al_Mustansir_Misr_1055.jpg&w=640&q=50)
مستنصرباللہ
From Wikipedia, the free encyclopedia
مستنصرباللہ المستنصر باللہ الفاطمي | |||||
---|---|---|---|---|---|
![]() مستنصرباللہ دے دور دا سونے دا سکہ، مصر، 1055 عیسوی۔ | |||||
سلطنت فاطمیہ دا خلیفہ | |||||
راج ویلہ | 13 جون 1036ء– 10 جنوری 1094ء | ||||
پیشرو | علی الظاہر | ||||
جانشین | المستعلی | ||||
نسل | المستعلی الماجد | ||||
| |||||
پیؤ | علی الظاہر | ||||
ماں | ? | ||||
جم | 5 جولائی 1029 قاہرہ | ||||
موت | 10 جنوری 1094 (عمر 64 سال) مصر | ||||
مذہب | اہل تشیع |
ابوتمیم معد المستنصرباللہ دولت فاطمیہ دا اٹھواں خلیفہ تے اسمعلیہاں دا اٹھارواں امام 427ھ تا 487ھ
مستنصر 724ھ وچ نہایت کمسنی وچ امام بنا، یعنی ست سال دی عمر وچ ایہ خلیفہ بن گیا سی۔ اسنوں بنو فاطمین وچ ایہ امتیاز حاصل اے کہ اس دی حکومت تمام فاطمین خلیفاواں توں زیادہ طویل یعنی نال سال چار مہینے تک رہی، اس دے ناں دا خطبہ بغداد تے عراق وچ اک سال تک پڑھیا گیا البتہ حجاج تے یمن انہاں دے قبضہ وچ ویہہ سال رہیا۔ مستنصر دے عہد وچ شام، صقلیہ تے بلاد مغرب توں فاطمی حکومت ختم ہوئے گئی سی۔ ايسے دے دور وچ ناصر خسرو نے مصر دا دورہ کیتا سی۔ اس نے فاطمی دربار دی شان و شوکت تے دولت و ثروت دے چشم دید واقعات لکھے نيں ۔
ابتداءی عہد
مستنصر دی کمسنی دی وجہ توں حکومت کیتی باگ ڈرو اس دے وزیر علی بن احمد جر جرائی دے ہتھ وچ رہی۔ اس نے ہی لوکاں توں ظاہر کیتی بیعت لئی۔ اس دا دور امن تے خوشحالی دا زمانہ سی۔ 429ھ وچ بنو فاطمہ تے قیصر قسطنیطنہ دے درمیان وچ صلح ہوجانے توں حلب تے شام دے دوسرے شہر محفوظ ہوئے گئے ۔
مستنصر دی والدہ دا رسوخ
436ھ وچ جرجرائی دے انتقال دے بعد حسن بن علی بہ معروف ابن الانباری وزیر بنیا۔ ظاہر کیتی والدہ اک حبشی کنيز سی۔ جسنوں اک یہودی تاجر ابو سعد ابراہیم توں خریدتا گیا سی۔ ابن الانباری دا ابو سعید ابراہیم توں کچھ جھگڑا ہوئے گیا۔ یہودی تاجر نے مستنصر دی والدہ دے ذریعہ اسنوں معزل کرادتا تے وزارت اک یہودی صدقہ بن یوسف فلاحی نوں وزارت دلوادی۔ معزولی دے بعد وی یہودی تاجر ابن الانباری دی تاک وچ رہیا۔ آخر اپنی سازش وچ کامیاب ہويا تے ابن الانباری نوں 440ھ وچ قتل تے اس دی جائداد ضبط کروا دتی گئی ۔
صدقہ ہمیشہ تاجر دے دباؤ وچ رہیا تے اوہ تاجر دے دباؤ توں تنگ آگیا۔ اس نے چند ترکی سپاہیاں دے ذریعہ مزکور تاجر تے اس دے بھائی ابو نصر نوں قتل کروا دتا۔ انہاں دونے دے انتقام وچ مستنْْصرکی والدہ نے صدقہ نوں خود اپنے ہتھ توں قتل کر دتا ۔
صدقہ دے بعد ابو البرکات صفی الدین حسین بن محمد جرجرائی وزیر بنایا گیا۔ اس نے حبشیاں نوں بھرتی کیتا کہ ترکاں تے حبشیاں وچ توازن رہے۔ لیکن ایہ معزول ہويا۔ اس دا قائم مقام ابو الفضل قائم بن مسعود وزیر بنا تے تن ماہ دے بعد معطل ہويا ۔
صدقہ دے بعد ابو البرکات صفی الدین حسین بن محمد جرجرائی وزیر بنایا گیا۔ اس نے حبشیاں نوں بھرتی کیتا کہ ترکاں تے حبشیاں وچ توازن رہے۔ لیکن ایہ معزول ہويا۔ اس دا قائم مقام ابو الفضل قائم بن مسعود وزیر بنا تے تن ماہ دے بعد معطل ہويا ۔
اس دے بعد 443ھ وچ یازوری وزیر مقرر رہیا۔ اس دی اٹھ سالہ ( 443ھ تا 450ھ ) وزارت نہایت کامیاب رہی ۔
یاذوری تے بدر الجمالی دے درمیان وچ وزیر
یازوری جو زہر توں 450ھ وچ فوت ہويا۔ اس دے بعد کثرت توں وزیر منتخب تے معزول ہوئے۔ بدر الجمالی تک چالیس وزیراں دا تقرر ہويا۔ ایہی حال قاضیاں دا اے، انہاں دی تعداد بیالیس اے۔ بعض وزیر تے قاضیاں دا تقرر دو دو تن تین بار تقرر ہويا۔ اس دا سبب خلیفہ دی کمزوری تے دربار فوج دا باہمی اختلاف دا نتیجہ اے۔ مستنصر معمولی لوک دے ہتھوں پھنس گیا سی تے اوہ اسنوں تجربہ کار لوکاں نال ملن نئيں دیندے سن ۔ ناصر خسرو جداں داعی نوں مستنصر نال ملن دے لئی ڈیرھ سال تک انتظار کرنا پيا ۔
بزنطین نال کشمکش
یازوری دے دور وچ کساناں نے غلے دا بھاؤ بہت ودھیا دتا۔ یازوری نے سرکاری گوداماں توں محفوظ غلے نوں کم قیمت اُتے ویچیا۔ اس طرز عمل توں محصول گھٹنے توں حکومت نوں نقصان ہويا۔ بدقسمتی توں 446ھ وچ قحط پيا۔ مستنصر نے قیصر تھیوڈر توں غلہ منگیا۔ تھیوڈر نے اس شرط لگائی کہ غلہ اس صورت وچ دتا جائے گا کہ دشمن دے حملہ دے وقت ساڈی مدد کيتی جائے۔ مستنصر نے ایہ شرط تسلیم نئيں کيتی۔ تھیوڈر نے غلہ روک لیا۔ مستنصر نے روم توں لڑنے دے لئی مکن الدولہ حسن بن ملسانوں لازقیہ روانہ کیتا۔ افاقیہ دے نیڑے چند معرکے ہوئے تے حسن نوں رومی کشتیاں نے گرفتار کر ليا۔ مستنصر نے قاضی ابو عبد اللہ قضاعی نوں صلح دے لئی قسطنطنیہ بھیجیا۔ ايسے وقت طغرل بک نے قیصر توں خواہش دی کہ جامع قسطنطنیہ وچ عباسی خلیفہ ( قائم بامراللہ ) دا خطبہ پڑھایا جائے۔ رومیاں نے فاطمیاں دے مقابلے وچ بنو عباس توں صلح کرنا زیادہ مناسب سمجھیا۔ چنانچہ مستنصر نے کینسئہ قمامہ دا پورا خزانہ ضبط کر ليا، جس اُتے قسطننطیہ توں فاطمیاں دے تعلقات ہور بگڑ گئے تے رومیاں نے شام دے ساحلی شہر جو فاطمیاں دے قبضہ وچ سن انہاں اُتے قبضہ کر ليا۔ تھیوڈریا دے غلہ روکنے توں زیادہ نقصان نئيں پہنچیا، اگلے سال نیل وچ کافی پانی آیا تے قحط دور ہوئے گیا ۔
زوال شام
صالح بن مدراس دا لڑکا نصیر ( شبل الدولہ ) 420ھ وچ حلب اُتے قبضہ کر ليا۔ مستنصر نے انوشگین نوں اس دی سرکوبی دے لئی مقرر کیتا۔ حماہ دے نیڑے لڑائی وچ شبل الدولہ ماریا گیا تے اس دا بھائی ماریا گیا شمال ابو علوان ( معز الدولہ ) بھج گیا ۔
433ھ توں انوشتگین شام دا والی سی۔ اس نے عدل و انصاف توں شام دی حالت درست کردتی۔ مستنصر وی اس دی عزت کردا سی بازنطینی وی اس توں ڈردے۔ جرجرائی نوں خبر ملی کہ انوشیگین دا سکریٹری انونشگین نوں بنو فاطمہ توں منحرف کرنا چاہندا اے۔ جرجرائی نے انوشگین نوں حکم دتا کہ سکریٹری نوں برطرف کر دے۔ انوشگین نے اس حکم نوں نئيں منیا۔ جرجرائی نے انوشگین دے ساتھیاں نوں اس دی مخالفت اُتے آمادہ کیتا۔ انوشگین دے بعض لشکری تنخواہ نہ ملنے دی وجہ توں اس توں فیر گئے۔ غرض انہاں تمام لوکاں نے مل کے انوشگین دے محل اُتے چڑھائی کردتی۔ انوشگین اپنے چند ساتھیاں دے نال مل کے بعلبک تے حماۃ دی طرف نکل گیا۔ مگر اوتھے دے والیاں نے اس داخل ہونے نہ دتا۔ اس دے بعد اوہ حلب چلا گیا، جتھے اس دا انتقال ہوئے گیا ۔
انوشگین دی جگہ جرجرائی نے ناصر الدولہ حسین بن حمدان نوں اس دی جگہ مقرر کیتا۔ مگر شام دی حالت خراب ہُندتی گئی تے عرباں نے بغاوت کردتی۔ حسان بن مفرج طائی نے فلسطین اُتے چڑھائی کردتی تے معز الدولہ بن صالح کلابی نے حلب اُتے حملہ کیتا۔ مستنصر نے 440ھ وچ اک لشکر حلب روانہ کیتا مگر ناکام رہیا ۔
معز الدولہ نوں بنی کلاب نے بہت تنگ کيتا، ناچار ہوکے اس نے 448ھ وچ مستنصر توں صلح کرلئی تے حلب دی بجائے بیروت، عکہ تے جلیل دی ولایت حاصل کرلئی- حلب وچ حسن بن علی مکین الدولہ نوں والی مقرر کیتا۔ بنی کلاب نے معز الدولہ دے بھتیجے محمود نوں حلب اُتے حملہ کرنے اُتے آمادہ کیتا۔ مکین الدولہ نوں بھاگنیا پيا۔ اس دے بعد حلب اُتے بنو فاطمہ دا قبضہ نئيں ہوئے سکیا تے شام دے دوسرے شہر آہستہ آہستہ انہاں دے قبضہ توں نکل گئے ۔
زوال مغرب
مغرب دی ولایت دا والی معز بن باولیس سی۔ اوہ خود مختار سی اس دے تے وزیر یاوری دے درمیان وچ کچھ ناخشگوار مراسلت ہوئی۔ اس اُتے معز بن باویس 440ھ وچ عباسی خلیفہ دے ناں دا خطبہ پڑھنے لگیا۔ مستنصر نے مصر توں امین الدولہ نوں مغرب روانہ کیتا۔ اس دے علاوہ بنو ہلال دے عرباں نوں وی بھجا۔ انہاں دے تے معز بن باولیس دے درمیان وچ کئی لڑائیاں ہوئی۔ مگر معز بن باولیس نے مہدیہ وچ اپنی خود مختیاری برقرار رکھی۔ 443ھ وچ مغرب دے تمام شہر فاطمین دے قبضہ توں نکل گئے ۔
زوال صقیلہ
مستنصر دے زمانے وچ صقیلہ دے مسلماناں دی حالت خراب ہوئے گئی۔ اس وقت مسلماناں دے دو گروہ ہوئے گئے، جو آپس وچ لڑدے رہندے سن ۔ فرنگیاں نے اس خانہ جنگیاں توں فائدہ اٹھایا تے 453ھ وچ صقیلہ اُتے قبضہ کر ليا ۔
حجاز یمن تے عراق وچ بنو فاطمہ دی حکومت
حجاز تے یمن وچ اسمعیلی دعوت نوں کامیابی ہوئی تے ایتھے ویہہ سال تک بنو فاطمہ دا خطبہ پڑھیا جاندا رہیا۔ عیراق وچ الپ ارلسلان بساسیری نے اک سال تک بنو فاطمیہ دا خطبہ پڑھایا ۔
ترکی تے حبشیاں دی لڑائی
سانچہ:امام 453ھ وچ معمولی گل ترکی تے حبشی فوجاں وچ لڑائی چھڑ گئی۔ مستنصر دی والدہ نے درپردہ کثیر تعداد وچ حبشیاں بلايا تے پیسے تے اسلحہ توں حبشیاں دی مدد کر رہی سی۔ ایہ خبر ترکاں نوں ہوئے گئی اوہ ناصر الدولہ دی سرکردگی وچ جمع ہوئے گئی تے حبشیاں توں لڑائی چھڑ گئی تے کئی لڑائیاں دے بعد حبشیاں دی 240ھ وچ بالکل کمر توڑ دتی گئی تے اس وجہ توں ترکاں دا اثر بہت ودھ گیا ۔
ناصر الدولہ دا استبداد
ترک سالار ناصر الدولہ مستنصر توں فوج دی تنخواہ وچ اضافہ دے علاوہ جابجا مطالبات کرنے لگیا۔ اس دے مطالبات پورے کرنے دے لئی مستنصر بیش قیمت ذخیرے نوں کوڑیاں دے مول بیچنے اُتے مجبور گیا۔ ناصر الدولہ نے جدوں مال دولت خود ہضم کرنا چاہیا تاں اس دے ساتھیاں وچ پھوٹ پڑ گئی تے اس دے مقابلے دے لئی مستنصر نوں خود میدان وچ ّآنا پيا، 462ھ ناصر الدولہ نوں شکست ہوئی تے اوہ بجرہ چلا گیا۔ انہاں لڑائیاں توں ملک دی حالت خراب ہوئے گئی تے مصر حالت دن بدن تک ابتر ہُندتی گئی ۔
463ھ وچ مستنصر نے اک لشکر ناصر الدولہ دے مقابلے دے لئی بھیجیا، بدقسمتی توں اس لشکر نوں شکست ہوئے گئی تے لشکر تمام مال دولت ناصر الدولہ دے قبضہ وچ آگیا۔ جس دی وجہ توں اوہ بہت طاقت ور ہوئے گیا تے اکثر ساحلی تھاںواں مثلاً اسکندریہ تے دمیاط وغیرہ وچ اس نے اسماعیلی خطبہ موقوف کر کے عباسی خلیفہ دا خطبہ جاری کیتا۔ اس دے علاوہ اس نے مصر وچ جو غلہ جاندا سی اوہ روک لیا۔ مصری دوہری مصیبت وچ مبتلا ہوئے گئے، مصر پہلے ہی لڑائیاں دا شکار سی تے ہن غلہ وی رک گیا۔ اس مصر قحط دا شکار ہوئے گیا تے ہزاراں لوک موت دا شکار ہوئے گئے۔ مصری فوج نوں تنخواہ نئيں ملی تاں اس نے شاہی محل نوں پرت لیا۔ اس طرح مستنصر دا تمام اقتدار جاندا رہیا۔ لہذا مستنصر نوں ناصر الدولہ توں صلح کرنی پئی۔ اس شرط اُتے صلح ہوئی کہ ناصرالدولہ بجیرہ وچ ہی ٹہرے تے اسنوں اک مقرہ رقم دتی جائے گئی۔ اس دے مصر وچ غلے دی آمد ہوئی۔ لیکن اک مہنہ نئيں گزریا ناصرا لدولہ نے فیر قاہرہ دا محاصرہ کے لیا، اس دفعہ مستنصر دے لشکر نے ناصر الدولہ نوں بھگا دتا۔ فیر اوہ بجیرہ وا پس چلا گیا تے عباسی خلیفہ دا خطبہ جاری کرا دتا۔ مستنصر دی حالت خراب ہوچکیندی سی اس دا محل پرت لیا گیا۔ مستنصر نوں محل وچ پناہ لینی پئی۔ فاطمیاں دی ساری شان و شوکت جاندی رہی اس دے پاس اِنّا پیسہ نئيں رہیا کہ خانگی زندگی بسر کردا۔ ایداں دے عالم وچ اس دے اک امیر دی لڑکی روزانہ دو روٹیاں بھجواندی سی۔ ناصر الدولہ نے جدوں اپنا ایلچی بھیجیا کہ مستنصر توں پیسہ وصول کرے، اس نے دیکھیا کہ مستنصر اک چٹائی اُتے بے بسی دی حالت وچ بیٹھیا سی تے محل وچ تن نوکراں دے سوائے کوئی نہ سی۔ ایلچی نے مستنصر دا حال دسیا تاں ناصر الدو لہ نے اس دے لے ے وظیفہ مقرر کر دتا تے مستنصر نوں قید کر کے خود مصر دی حکومت اپنے ہتھ وچ لے لئی۔ مگر کچھ عرصہ دے بعد ناصر الدولہ قتل ہوئے گیا ۔
شام اُتے سلجوقیاں دا قبضہ
461ھ وچ شام اُتے سلجوقیاں دا قبضہ ہوئے گیا تے 467ھ وچ انہاں نے بیت المقدس اُتے قبضہ کر ليا۔ اس وقت خلافت فاطمیہ دی حالت ایسی خراب سی کہ وچ سلجوقی زرا ہمت کردے تاں دولت فاطمیہ سو سال پہلے ختم ہوجاندی ۔
بدر الجمالی دی مصر وچ آمد
خلافت دی حالت خراب ہوئے گئی کہ مصر وچ کوئی اس قابل نئيں رہیا کہ خلافت دی حالت درست کرے۔ اس لئی مستنصر نے بدر الجمالی نوں شام توں مصر طلب کیتا جو شام دا والی سی۔ بدر الجمالی 466ھ وچ مصر پہنچیا تے مصر دی حکومت اپنے ہتھ وچ لے لی تے اس نے وڈے وڈے فتنہ پروازاں نوں قتل کر وا دتا۔ بدرالجمالی نے ملک وچ امن و امان قائم کیتا تے کچھ مدت دے دولت فاطمیہ دی بنیاد مستحکم ہوئے گئی ۔
فرقہ نزاریہ
462ھ وچ حسن بن صباح مصر پہنچیا۔ حسن بن صباح دا بیان اے کہ اس نے مستنصر توں پُچھیا آپ دے بعد امام کون ہوئے گا۔ اس اُتے مستنصر نے کہیا کہ نزار۔ جدوں کہ بدر الجمالی چاہندا سی مستعلی نوں امامت ملے۔ اس لئی اس نے اس نے اسنوں مستنصر نال ملاقات توں روک دتا تے زبردستی اسنوں شام روانہ کر دتا ۔
وفات
مستنصر نے نال سال چار مہینے حکومت کرنے دے بعد 487ھ زہر توں وفات پائی ۔[1]
ہور ویکھو
- لسٹ حکمران مصر
- Al-Jam`e Al-Juyushi
- Badr al-Jamali
حوالے
- ڈاکٹر زاہد علی۔ تریخ فاطمین مصر
مستنصرباللہ جم: 5 جولائی 1029 موت: 10 جنوری 1094 | ||
شاہی القاب | ||
---|---|---|
پیشرو علی الظاہر |
خلفیہ فاطمی سلطنت 13 جون 1036ء– 10 جنوری 1094ء |
جانشین المستعلی باللہ |
سانچہ:فاطمیین
Persondata | |
---|---|
Name | مستنصرباللہ |
Alternative names | |
Short description | فاطمی خلیفہ |
Date of birth | 5 جولائی 1029 |
Place of birth | |
Date of death | 10 جنوری 1094 |
Place of death |
سانچہ:ابتدائی ترتیب:مستنصرباللہ
سانچہ:شیعہ ائمہ