Loading AI tools
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Zarzyczka górska, kortuza górska[5] (Primula matthioli (L.) K.Richt.) – gatunek byliny należący do rodziny pierwiosnkowatych. Pochodzi ze środkowej i południowo-zachodniej Europy[6]. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, na terenie sąsiedniej Słowacji występuje dość licznie, w niektórych miejscach masowo. W Polsce objęty ochroną[7].
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
zarzyczka górska | ||
Nazwa systematyczna | |||
Primula matthioli (L.) V.A.Richt. Természetrajzi Füz. 17: 134 (1894)[3][4] | |||
Synonimy | |||
|
Zarzyczka górska jest gatunkiem o występowaniu wybitnie dysjunktywnym, w tym wypadku podzielonym na dwa odrębne, odległe obszary. Obszar zachodni obejmuje góry środkowej Europy: Alpy, Karpaty i grupy górskie Półwyspu Bałkańskiego. Obszar wschodni obejmuje środkowy i północny Ural oraz szereg rozproszonych stanowisk w dorzeczach Dwiny i Peczory aż po północne koło podbiegunowe. Poza tym rośnie na jednym izolowanym stanowisku w okolicach Moskwy[8][9].
W Europie występuje głównie w górach: w Alpach na wysokości 1080–1870 m, w Karpatach na wysokości 500–2154 m, na Półwyspie Bałkańskim i na Uralu. W Karpatach Zachodnich występuje w Beskidach, Tatrach, na Wielkim Choczu, w Małej Fatrze, Wielkiej Fatrze, Niżnych Tatrach. Występuje także w niektórych pasmach Karpat Wschodnich i Południowych. Poza górami występuje tylko w północno-wschodnich rejonach Europy, dochodząc tam po 70° szerokości geograficznej[7].
W Polsce zlokalizowano około 15 stanowisk, rozrzuconych w kilku grupach górskich Karpat: w Beskidzie Żywieckim (masyw Pilska), w pasmie Policy, w Gorcach oraz w Tatrach i na Podhalu. Spośród nich siedem znajduje się na obszarach chronionych: w Tatrzańskim i Gorczańskim Parku Narodowym oraz w rezerwacie im. prof. Z. Klemensiewicza na Policy. Jak dotychczas nie udało się odnaleźć zarzyczki w masywie Babiej Góry, podczas gdy występuje ona w obu sąsiednich, wyraźnie niższych masywach (Pilsko i Polica)[7].
Najdalej wysunięte na zachód stanowisko zarzyczki znajduje się na północnych stokach Pilska. Najniższe znane stanowiska w Beskidach znajdują się na północnych stokach Policy (810 m n.p.m.), a w dolinie Białki na Podhalu nawet niżej (740 m n.p.m.). Najliczniejsze stanowiska znajdują się na Policy, w dolinach potoków Łopuszanka, Kamienica Gorczańska i Koninka w Gorcach oraz w Dolinie Małej Łąki w Tatrach. Inne stanowiska tatrzańskie znajdują się w Dolinie Waksmundzkiej (pojedyncze okazy), w Dolinie Białego, w Dolinie Kościeliskiej w rejonie Polany Pisanej, w Dolinie Chochołowskiej w rejonie Siwiańskich Turni oraz (nieliczne) w Stanikowym Żlebie, a także nad Cichą Wodą pod Karpielówką[7].
Gatunek tradycyjnie zaliczany był do rodzaju zarzyczka Cortusa, który na przełomie XX i XXI wieku włączony został do rodzaju pierwiosnek Primula[10][11][12]. Nazwę rodzajową Cortusa nadał roślinie włoski naturalista XVI stulecia, Pierandrea Matthioli. Uczynił to dla uczczenia pamięci swego przyjaciela Giacomo Antonio Cortuso, botanika z Padwy, który jako pierwszy zwrócił uwagę na zarzyczkę w dolinie Stagna w Alpach. Nazwę gatunkową Matthioli wprowadził z kolei w XVIII w. twórca współczesnego systemu klasyfikacji organizmów, Karol Linneusz, uwieczniając w ten sposób samego Matthioliego.
W obrębie gatunku wyróżnianych jest 11 podgatunków[4]:
W Polsce występuje jeden – subsp. sibirica (Andrz. ex Besser) Kovt. zwany zarzyczką syberyjską[7].
Roślina została objęta w Polsce ścisłą ochroną gatunkową w 2001 roku[16]. Od 2014 roku podlega ochronie częściowej[17].
Została wpisana na Czerwoną listę roślin i grzybów Polski (2006)[18] w kategorii R, czyli wśród gatunków rzadkich, potencjalnie zagrożonych. W wydaniu z 2016 roku otrzymała kategorię NT (bliski zagrożenia)[19]. Znalazła się także w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin (2001) w kategorii LR – gatunków niskiego ryzyka. W wydaniu z 2014 roku otrzymała kategorię NT – bliska zagrożeniu[20].
Duża liczebność populacji występujących w Gorcach, oraz występowanie ich w miejscach odległych od szlaków turystycznych, a nawet dróg i ścieżek powoduje, że wydają się one niezagrożone. W niewielkim stopniu zagrożone są populacje tatrzańskie – w niektórych miejscach grozi im zarastanie przez las. Na niektórych stanowiskach roślina ta jednak wyginęła wskutek zniszczenia nadrzecznych kamieńców. Z powodu małej liczby osobników silnie zagrożone są natomiast stanowiska w Dolinie Waksmundzkiej i na Pilsku (o ile jeszcze istnieją)[7].
Bywa uprawiana jako roślina ozdobna. Szczególnie nadaje się do ogródków skalnych. Może rosnąć w zacienionym miejscu. Wymaga wilgotnej, próchnicznej i żyznej gleby o odczynie zasadowym[21]. Mrozoodporność wystarczająca. Można ją rozmnażać wiosną lub w sierpniu przez podział kęp, najlepiej jednak przez nasiona, na ogół zresztą rozsiewa się sama[21].
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.