Loading AI tools
słownik języka staropolskiego Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Słownik staropolski – polsko-łaciński słownik języka staropolskiego obejmujący cały zasób słów zapisanych w średniowieczu czerpanych ze źródeł, które zachowały się do czasów współczesnych. Obejmuje tylko słownictwo polskie zapisane rękopiśmiennie w XIV oraz XV wieku przed wynalezieniem druku. Opracowany został w latach 1953–2002 przez członków Polskiej Akademii Umiejętności oraz Instytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk. Zawiera około 23 tys. haseł[1] .
Autor |
Kazimierz Nitsch, Jan Łoś, Zenon Klemensiewicz, Stanisław Urbańczyk, Jan Safarewicz, Wacław Twardzik |
---|---|
Tematyka |
słownik |
Wydanie oryginalne | |
Miejsce wydania | |
Język | |
Data wydania |
1953–2002 |
Wydawca |
Polski słownik języka staropolskiego opracowywany był niemal 130 lat. Pomysł napisania go pojawił się jeszcze pod zaborami Polski w 1873 roku na pierwszym posiedzeniu Wydziału Filologicznego Polskiej Akademii Umiejętności. Podjęto wówczas pierwsze prace przygotowawcze polegające na gromadzeniu wypisów z historycznych źródeł. Uczestnicy tego projektu zderzyli się jednak z barierą polegającą na niepełnym opracowaniu przez historyków oraz językoznawców materiałów źródłowych. Nie zdołali również wypracować spójnej koncepcji dzieła i ten prekursorski projekt upadł[2] .
Projekt stworzenia wielkiego słownika staropolszczyzny próbował zrealizować także Jan Karłowicz. Pracę udało się zrealizować w niedoskonałym kształcie. Zebrane słownictwo opierało się na notatkach przygotowanych do Słownika staropolskiego przez A. Semenowicza, ale ostatecznie jego praca weszła w treść tzw. Słownika warszawskiego wydanego dwukrotnie w latach 1916 i 1938. Dzieło to przedstawiało jedynie słownictwo z XV wieku w niepełnym oraz niedokładnym opracowaniu[1] .
W 1920 w Warszawie wydawnictwo Michała Arcta opublikowało liczący 27 tys. wyrazów dwutomowy Słownik staropolski opracowany przez Antoniego Krasnowolskiego oraz Władysława Niedźwiedzkiego. Słownik ten miał jednak charakter popularyzatorski i nie spełniał kryteriów naukowych. Pomijał zupełnie terminy naukowe i techniczne, oraz unikał przytaczania przykładów, aby zbytecznie nie rozszerzać ram książki. Materiał językowy zaczerpnięty został z Wielkiego Słownika języka polskiego zwanego popularnie „Słownikiem warszawskim” zredagowanym przez Jana Karłowicza, Adama Antoniego Kryńskiego oraz Władysława Niedźwiedzkiego[3] .
Jeżeli chodzi o naukowe opracowania języka staropolskiego to przełomem okazała się instrukcja opracowana w 1895 roku przez Jana Baudouina de Courtenay. Dokonał on opracowania leksykalnego Psałterza floriańskiego oraz ułożył plan opisania zabytków średniowiecznych objętych tym słownikiem. Metodę opracowaną przez Courtenaya, który w 1900 roku opuścił Kraków, rozwinęli później inni polscy językoznawcy[4]. W grudniu 1902 roku redakcję słownika staropolskiego objął Jan Łoś, który wraz z młodszymi pracownikami prowadził prace mające na celu przygotowanie materiałów do prac nad słownikiem. Opublikował on w 1915 roku w Krakowie Przegląd zabytków językowych obejmujący najstarsze zabytki rękopiśmienne języka polskiego[1] . Łoś kierował pracą nad słownikiem aż do swojej śmierci w 1928 roku, a po nim kontynuowali ją Kazimierz Nitsch oraz Henryk Oesterreicher. Obaj opracowali w okresie międzywojennym większość najważniejszych zabytków, jednak przystąpienie do prac redakcyjnych przerwał wybuch II wojny światowej[5] .
Prace nad słownikiem trwały konspiracyjnie w czasie niemieckiej okupacji ziem polskich w latach 1939–1945. Polskim naukowcom pod patronatem Biblioteki Jagiellońskiej udało się ochronić przed zniszczeniem przez Niemców przygotowane materiały językowe, część najważniejszych zabytków oraz opracowane katalogi, które okupanci przeznaczyli do wyrzucenia na śmietnik. Utworzony został zespół naukowców, w którego skład weszli, oprócz prof. Nitscha, Wanda Namysłowska oraz pracownicy Biblioteki Jagiellońskiej Franciszek Sławski, Wanda Żurowska oraz Stanisław Urbańczyk. W 1944 przygotowali oni indeks liczący 1311 stron opisujący posiadane materiały, który skopiowano fotograficznie i wraz z oryginałem ukryto w różnych miejscach Krakowa na wypadek zniszczenia głównego zbioru. Zapobiegliwość ta okazała się szczęśliwie zbędna, ponieważ Kraków nie odniósł większych zniszczeń podczas działań wojennych[1] .
Po zakończeniu wojny rozpoczęto kontynuację projektu, który w 1953 roku zaowocował publikacją pierwszego zeszytu słownika staropolskiego. Prace nad nim trwały w latach 1953–2002 i jest on jedynym w Polsce ukończonym historycznym projektem językowym[1][5] .
W okresie powojennym w latach 1953–2002 pracowali nad nim naukowcy z krakowskiej Pracowni Słownika Staropolskiego (do 1973 nazywała się po prostu Pracownia)[1] . Początkowo przewodniczącym komitetu redakcyjnego był Kazimierz Nitsch (1874–1958), którego zastąpił na tym stanowisku Stanisław Urbańczyk (1909–2001). Po jego śmierci zespołem kierował Wacław Twardzik[6].
Słownik staropolski jest dziełem zbiorowym. Materiał opracowało wielu wybitnych polskich językoznawców i historyków. Nad słownikiem pracował zespół redakcyjny liczący w sumie 31 osób w tym m.in.: Jan Baudouin de Courtenay (1845–1929), Lucjan Malinowski (1839–1898), Jan Łoś (1860–1928), Kazimierz Nitsch, Henryk Oesterreicher (1892–1942), Zenon Klemensiewicz (1891–1969) oraz Stanisław Urbańczyk[1] .
Słownik obejmuje słownictwo staropolskie, dla którego twórcy przyjęli ramy chronologiczne od czasów najstarszych aż do roku 1500. Granica ta jest jednak umowna, ponieważ wiele z zachowanych zabytków piśmiennictwa nie jest datowana i historycy mieli wówczas problem z zakwalifikowaniem ich do konkretnej epoki. Część tekstów zachowała się również jedynie w późniejszych odpisach oraz kopiach z wieków nowszych[1] .
W 1935 roku wykaz źródeł do opracowania słownika staropolszczyzny wynosił w sumie 12 pozycji. W 1953, w momencie wydania 1. zeszytu słownika, wykaz ten liczył już 245 źródeł. W 2002 roku w momencie zakończenia publikacji lista źródeł liczyła 748 pozycji, która w 2014 w momencie publikacji suplementu poszerzyła się o kolejne 18 źródeł. Daje to łączną sumę 766 materiałów źródłowych. Liczba ta byłaby większa, gdyby oznaczone zostały wszystkie jednostkowe materiały użyte do prac nad tym słownikiem. Podana liczba jest bowiem jedynie liczbą użytych skrótów. Pod wieloma z nich kryją się zasoby archiwalne zawierające od kilku do kilkudziesięciu wydanych rękopisów[4][7] .
Słownik zawiera słownictwo rękopiśmienne, które w większości zostało ogłoszone drukiem do momentu jego opublikowania[6]. Dzięki dygitalizacji suplement do słownika wydany w 2014 zawiera także materiał językowy z rękopisów wcześniej nie publikowanych. Historycy i językoznawcy w pracach nad Słownikiem staropolskim wykorzystali szereg materiałów oraz dokumentów źródłowych z XIV i XV wieku opublikowanych w opracowaniach naukowych w tym[1][7] :
W 1953 roku przez Stanisława Urbańczyka uznany został za najważniejszy polski projekt językowy ostatnich 150 lat[1] .
W 1952 roku przewodniczący komitetu redakcyjnego słownika Kazimierz Nitsch ocenił: Słownik staropolski nie jest tylko zwykłą, choćby najcelniejszą publikacją naukową – jest także historycznym pomnikiem naszej kulturalnej samodzielności[1] .
Słownik staropolski początkowo planowany był jako publikacja 4–5 tomowa, a każdy tom miał ukazywać się w 5 pięcioarkuszowych zeszytach wydawanych w półrocznych odstępach[1] . Ostatecznie każdy tom ukazywał się w 6 lub 7 zeszytach, po dwa rocznie, tworząc w sumie 11 tomów złożonych z 76 zeszytów. Wydane tomy oraz zeszyty:
W 2014 roku Instytut Języka Polskiego PAN wydał uzupełnienie tego słownika pt. Słownik staropolski suplement cz. I pod redakcją Ewy Deptuchowej. W pracy nad tym suplementem, dzięki dygitalizacji, wykorzystano również oryginalne, średniowieczne rękopisy[5] .
Pracownia Języka Staropolskiego opublikowała także dodatkowe materiały naukowe do Słownika staropolskiego[6]:
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.