Loading AI tools
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Papirologia (łac. papyrus „papirus”, gr. pápyros) – nauka zajmująca się badaniem i odczytywaniem rękopisów (zwłaszcza greckich, rzadziej łacińskich, zwykle sporządzonych na papirusie)[1].
Papirus (Cyperus papyrus) jest rośliną wodną z rodziny turzycowatych, rosnącą w miejscowościach błotnistych Egiptu, Etiopii i Palestyny, zaaklimatyzowaną też na Sycylii. Z drewna papirusu Egipcjanie wyrabiali łodzie, z kory zaś obuwie, sznury, odzież i inne przedmioty codziennego użytku. Natomiast z włóknistego rdzenia rośliny wytwarzano materiał piśmienny dla całego regionu śródziemnomorskiego. Rdzeń ten krajano na wąskie pasma, które łamano obok siebie, po czym poprzecznie przykrywano drugą warstwą. Obie warstwy, zalawszy wodą z Nilu, stłaczano pod prasą. Na jednej stronie karty włókna papirusu biegły pionowo, a poziomo na drugiej, którą po wygładzeniu muszlą używano do pisania (niekiedy jednak dla oszczędności pisano również na odwrocie). Szereg kart sklejano w długi zwój i odcinano niego dowolnej długości kawałki.
Na papirusie pisano tuszem, sporządzanym z delikatnej sadzy zmieszanej z tartą gumą. Narzędziem pisarskim był kawałek trzciny, zwany po grecku kalamos. Listy i dokumenty pisano na oddzielnych kartkach papirusowych, zwijanych następnie w rulon i zabezpieczanych pieczęciami. Książka papirusowa miała postać zwoju, w którym tekst był ułożony w kolumnach prostopadłych do jego długości. Czytelnik rozwijał trzymany w prawej ręce zwój, lewą ręką zwijał z powrotem już przeczytaną stronę. Dla ponownego przeczytania książki należało cały zwój przewinąć z lewej strony na prawą.
Papirologia (gr. papyros – papirus + logos – słowo, nauka) jako nauka pomocnicza historii zajmuje się odczytywaniem, wydawaniem i interpretacją starożytnych tekstów greckich (także łacińskich i koptyjskich), pisanych przede wszystkim na papirusie oraz na pergaminie, tabliczkach glinianych i ostrakach (skorupkach glinianych). W uściślonym znaczeniu pojęcie to odnosi się do badań i publikowania tekstów pochodzących z grecko-rzymskiego Egiptu (332 p.n.e. – 641 n.e.), napisanych zazwyczaj na papirusach w języku greckim. Papirologia uwzględnia jednak w swych badaniach także teksty napisane w innych językach (egipskim, koptyjskim, łacińskim) i na innych materiałach (gliniane skorupy, kamień, tabliczki woskowane), jeżeli treść tych tekstów jest pokrewna treści greckich tekstów papirusowych z grecko-rzymskiego Egiptu.
Papirologiem jest wydawca odczytanych papirusów, w którego zakresie zainteresowań znajdują się także teksty napisane na innych materiałach piśmienniczych używanych w starożytnym Egipcie (np. ostrakach).
Papirologia pełni rolę nauki pomocniczej w stosunku do szeregu starszych od niej nauk, takich jak: filologia klasyczna, historia starożytna, historia państwa i prawa, historia kultury, historia religii, historia medycyny, geografia historyczna, egiptologia, antropologia i etnografia. Dostarcza im ona materiały i wyniki prac jako elementy do opracowania syntez. Ponieważ bardzo znacząca ilość tekstów papirusowych dotyczy praw i zwyczajów stosowanych w grecko-rzymskim Egipcie, szczególne znaczenie ma papirologia prawnicza.
Papirologia obejmuje teksty z całej wschodniej części basenu Morza Śródziemnego napisane w językach greckim, koptyjskim i łacińskim.
Największa ilość znalezisk papirusowych pochodzi z Egiptu. Zawdzięczamy im znajomość uważanych dotąd za zaginione tekstów dzieł antycznych pisarzy greckich. Wśród papirusów ponadto znajdują się dokumenty historyczne, prawne, świadectwa o życiu społecznym i rodzinnym Greków egipskich z okresu hellenistycznego i późniejszego. Najbogatszym źródłem papirusów są śmietniska w okolicy dawnych osiedli. Sporo znajdowano ich również w ruinach starożytnych domów, zwłaszcza tam, gdzie cała wieś lub miasteczko zostało opuszczone przez ludność. Niekiedy wkładano do trumny zmarłemu zwój papirusowy o treści literackiej, częściej magicznej.
Okres, jaki obejmują zachowane teksty, sięga od XVIII w. p.n.e. do VIII w. n.e. Najwięcej tekstów pochodzi z I i II w. n.e. Najczęściej papirusy znajdowane są w miejscu powstania. Wyjątek stanowią: listy prywatne i urzędowe papiery urzędowe, dokumenty prywatne oraz zwoje.
Papirusy, które dotrwały do naszych czasów, można podzielić na cztery grupy:
Ważną kategorię stanowią papirusy literackie. Oprócz literatury zalicza się do nich: komentarze, streszczenia utworów, słowniki, prace naukowe (z większości dziedzin), prawnicze, teksty astrologiczne, horoskopy, teksty magiczne, modlitwy. Zawierają piśmiennictwo pisarzy pogańskich i chrześcijańskich (np. apokryfy). Dotychczas odkryto ponad 3 tys. fragmentów takich zwojów. Zapoznają one z dziełami, które nie przetrwały do naszych czasów.
Papirusy nieliterackie to dokumenty (listy prywatne, akty małżeństwa, rachunki, dokumenty podatkowe, urzędowe skargi, petycje itp.), które można podzielić na prywatne i publiczne. Do tej pory opublikowano ponad 20 tysięcy takich tekstów.
Właściwą pracę edytorską poprzedzają zabiegi konserwatorskie polegające na oczyszczeniu papirusu. Dokonują tego specjaliści, aby uchronić zabytek przed zniszczeniem.
Jeśli chodzi o papirusy literackie, to odczytanie tekstu nie sprawia problemu ze względu na regularność pisma i czytelność. Większość z nich jest napisana odrębnym pismem tzw. książkowym. Część jednak wymaga znajomości paleografii.
Papirusy nieliterackie są trudniejsze do odczytania. Z reguły pisane są kursywą, brak w nich regularności i dbałości. Utrudnieniem są też zatarcia liter, dziury, ubytki. Zadaniem wydawcy jest określenie rozmiarów strat i zaproponowanie uzupełnień (jeśli to możliwe). Następnie ustała się proweniencje i datowanie. To ostatnie jest dość łatwe, gdy chodzi o daty roczne (kalendarz ptolemejski, macedoński, rzymski). Daty miesięczne i dzienne są natomiast trudne do ustalenia, gdyż kalendarz egipski i macedoński miał ruchomy początek roku. Do kolejnych zadań należy wszechstronne objaśnienie tekstu. Ważna jest też identyfikacja postaci (czy występują w innych źródłach), określenie rodzaju dokumentu, wyjaśnienie terminów odnoszących się do życia publicznego. Ostatnim elementem edycji może być przetłumaczenie tekstu. Przekład traktowany jest jako integralna część interpretacji. Pomocą w tych czynnościach są słowniki specjalistyczne. Badania kolejnych osób wprowadzają poprawki do tekstu ustalonego przez wydawcę. Proponują inne uzupełnienia luk oraz zmieniają datowanie i ustalają inną możliwą proweniencję.
Duże znaczenie mają dla papirologów zespoły papirusów powiązanych ze sobą i znalezione w jednym miejscu (archiwa). Większość powstała w języku greckim, choć zdarzają się koptyjskie i łacińskie.
Pierwsze papirusy odkryto w 1752 r. w Herkulanum, willi Kalpurniusza Pizona. Za początkową datę w historii papirologii należy uznać rok 1788, kiedy profesor uniwersytetu w Kopenhadze N. Schow opublikował pierwszy grecki dokument papirusowy Egiptu (tzw. Charta Borgiana). Około 1820 r. znaleziono szereg dokumentów papirusowych w Memfis i Tebach. Pierwszy literacki papirus, zawierający XXIV pieśń Iliady, znaleziono w 1821. Największą ilość tekstów greckich znaleźli: w latach 1884–1890 egiptolog angielski W.M. Flinders Petrie, po nim Frederic George Kenyon, wreszcie dwaj uczeni angielscy B.P. Grenfell i A.S. Hunt. Papirologia jako odrębna nauka pomocnicza występuje od końca XIX wieku, kiedy rozpoczęto planowe poszukiwanie papirusów w Oksyrynchos, Elefantynie, Aphrodito, Fajum i w wielu innych miejscowościach. Bardzo duża ilość tekstów opublikowanych przez uczonych tej miary, co C. Wessey, U. Wilcken, B.P. Grenfell, A.S. Hunt, W. Schubert i L. Mittels, zwróciła na tę dyscyplinę baczniejszą uwagę historyków i pozwoliła określić jej istotne zadania.
Pewną rolę w tej dziedzinie odgrywa nauka polska. Do pionierów polskiej papirologii należał profesor UW Jerzy Manteuffel (1900–1954), w latach 30. organizator Zakładu Papirologii na Uniwersytecie Warszawskim[2]. Był on twórcą pierwszej w Polsce kolekcji papirusów oraz współautorem (wraz z Franciszkiem Ksawerym Smolką 1882–1942) pierwszego polskiego zarysu papirologii wydanego we Lwowie w 1933 r. Rafał Taubenschlag (1881–1958) był założycielem i dyrektorem Katedry Papirologii UW, będącej światowym ośrodkiem badań nad prawem grecko-rzymskiego Egiptu. Rezultaty jego badań zostały uznane przez świat za niezwykle cenne i doniosłe. Założył też pismo "The Journal of Juristic Papyrology". Ich uczniami byli Henryk Kupiszewski (1927–1994), Cezary Kunderewicz (1912–2000) i Józef Mélèze-Modrzejewski. Z młodszych należy wymienić Annę Świderkównę (1925–2008) i jej ucznia Zbigniewa Borkowskiego (1936–1991). Obecnie papirologią zajmuje się Ewa Wipszycka i jej uczniowie: Tomasz Derda, Adam Łukaszewicz, Adam Łajtar. Prowadzą oni badania w Zakładzie Papirologii Instytutu Archeologii UW.
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.