ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଚୀନର ଏକ ମରୁଭୂମି From Wikipedia, the free encyclopedia
ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମି (ଇଂରାଜୀରେ Taklamakan Desert; ଅନ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ - ତକଲିମକାନ ଓ ତେକଲିମକାନ) ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଚୀନର ଜିନଜିଆଂଗ୍ ପ୍ରଦେଶର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ମରୁଭୂମିର ଦକ୍ଷିଣକୁ କୁନ୍ଲୁନ୍ ପର୍ବତମାଳା, ପଶ୍ଚିମରେ ପାମିର ଓ ଟିଆନ୍ ଶାନ୍ ପର୍ବତମାଳା ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଗୋବି ମରୁଭୂମି ରହିଛନ୍ତି ।
ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମି | |
---|---|
![]() ତାକଲାମାକାନ ମରୁର ଏକ ଚିତ୍ର | |
![]() ମାନଚିତ୍ରରେ ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମି ଓ ତରିମ୍ ଉପତ୍ୟକା | |
Area | ୩୩୭୦୦୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର |
Geography | |
Country | ଚୀନ |
State/Province | ଜିନ୍ଜିଆଂ |
Coordinates | 38.9°N 82.2°E |
ମୂଳ ପାରସ୍ୟ ଭାଷାରୁ ଗୃହୀତ ଶବ୍ଦର ଉଇଘୁର୍ ଲୋକଙ୍କ ଭାଷାରେ ରୂପାନ୍ତରଣରୁ ଏହି ମରୁଭୂମିର ନାମ ପଡ଼ିଥାଇପାରେ । ପାରସ୍ୟ ଭାଷାରେ ତର୍କ୍ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଓ ମକାନ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା ସ୍ଥାନ ।[1][2] କିଛି ଉତ୍ସ ଅନୁସାରେ ତାକଲାମାକାନ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା "ଅଫେରନ୍ତା ସ୍ଥାନ" ବା "ଥରେ ସେଠାକୁ ଗଲେ ଆଉ ଫେରିହେବ ନାହିଁ" ।[3][4][5] ଆଉ ଏକ ପ୍ରସ୍ତାବ ଅନୁସାରେ ଚଗାତାଇ ଭାଷାରେ ଟକ୍ଲାର୍ ମକାନ୍ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଲା "ବିଧ୍ୱସ୍ତ ସ୍ଥାନ" ।[6][7]
ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମିର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପ୍ରାୟ ୩୩୭୦୦୦ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର୍ ।[8] କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଚାର କଲେ ଜର୍ମାନୀ ଦେଶଠାରୁ ଏହି ମରୁଭୂମି ଅଳ୍ପ ଛୋଟ । ୧୦୦୦ କି.ମି. ଦୀର୍ଘ ଓ ୪୦୦ କି.ମି. ଓସାର ତରିମ୍ ଉପତ୍ୟକା ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମିର ଅଂଶବିଶେଷ । ମରୁଭୂମିର ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣରେ ରେଶମ ପଥର ଦୁଇଟି ଶାଖା ଯାଇଛି ଏବଂ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଏହି ଶୁଷ୍କ ମରୁଭୂମି ଦେଇ ଯିବା ପସନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ ।[9] ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ବାଲିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱର ମରୁଭୂମିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ମରୁଭୂମି । ତାକଲାମାକାନର ୮୫% ଭାଗ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ବାଲୁକା ରାଶିଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ।[10] କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ମରୁଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ସ୍ଥାନ ୧୬ତମ ।[11] ବହୁ ଭୂଗୋଳବିତ୍ ଓ ଭୂବିଜ୍ଞାନୀ ଗୋବି ଏବଂ ତାକଲାମାକାନକୁ ଦୁଇଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ବୋଲି ବିଚାର କରିଥାନ୍ତି ।
ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମିରେ ଚୀନ ଦୁଇଟି ରାଜପଥ ନିର୍ମାଣ କରିଛି ଯାହା ମରୁଭୂମିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅପର ପଟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି । ତରିମ୍ ମରୁଭୂମି ରାଜପଥ ମରୁଭୂମିର ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଲୁଣ୍ଟାଇ ଓ ହୋତାନକୁ ସଂଯୁକ୍ତ କରୁଥିବା ବେଳେ ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ରୋଚିଆଂଗ୍ ଓ ବାୟିଂଗୋଲକୁ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ । ବିଗତ କିଛି ବର୍ଷରେ ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମି ଆଖ ପାଖର ଗ୍ରାମ ଓ ଚାଷଜମି ଆଡ଼କୁ ମାଡ଼ି ଯାଇ ସାମାନ୍ୟ ସଂପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି ।
ଗୋଲମୁଡ୍-କୋର୍ଲା ରେଳପଥ ମଧ୍ୟ ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମି ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଯାଇଛି ।
ମୌସୁମୀ ବାୟୁ ହିମାଳୟ ଯୋଗୁଁ ତାକଲାମାକାନରେ ପହଞ୍ଚି ନପାରୁଥିବାରୁ ଏପରି ଶୁଷ୍କ ମରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ପୁଣି ତାକଲାମାକାନ ହିମାଳୟର ଅପର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରହିଥିବା ତାକଲାମାକାନର ଜଳବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଶୀତଳ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ଏକ ଶୀତଳ ମରୁ କୁହାଯିବ । ଶୀତ ଋତୁରେ ଏଠାରେ ତାପମାତ୍ରା -୨୦° ସେଲସିୟସ୍ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ୪୦° ସେଲସିୟସ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥାଏ । ୨୦୦୮ ମସିହାରେ ଚୀନରେ ହୋଇଥିବା ଲମ୍ବା ଶୀତ ପ୍ରବାହ ସମୟରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମିରେ ତାପମାତ୍ରା -୨୬.୧° ସେଲସିୟସ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖସି ଯାଇଥିଲା ଓ ମରୁଭୂମି ୪ ସେଣ୍ଟିମିଟର୍ ମୋଟା ତୁଷାରରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।[12]
ହିମାଳୟ ଅପର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାରିପଟୁ ସ୍ଥଳଭାଗଦ୍ୱାରା ଘେରା ହୋଇ (ଏସିଆର ପ୍ରାୟ ମଝାମଝି) ଓ ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ବହୁ ଦୂରରେ ରହିଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ତାପମାତ୍ରାରେ ବେଶୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥାଏ ।
ତାକଲାମାକାନରେ ଖୁବ୍ କମ୍ ମାତ୍ରାରେ ପାଣି ମିଳିଥାଏ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ରେଶମ ପଥରେ ଯାତାୟତ କରୁଥିବା ବଣିକମାନେ ତାକଲାମାକାନର ମରୂଦ୍ୟାନମାନଙ୍କରେ ରହି ପୁଣି ଆଗକୁ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ ।[14] ଆମୁ ଦରିଆ ଅବବାହିକା, ଆଫଗାନିସ୍ତାନର ଗିରିପଥ ମାଧ୍ୟମରେ ଇରାନ ଓ ଭାରତ ତଥା ଚୀନର ପୂର୍ବ ପଟରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ସଭ୍ୟତାମାନଙ୍କଠାରୁ ତାକଲାମାକାନ ମରୁଭୂମି ସମଦୂରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ମରୂଦ୍ୟାନରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ପ୍ରମୁଖ ସହରଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ – ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ କାଶ୍ଗର, ମିରାନ୍, ନିୟା, ୟର୍କନ୍ଦ୍, ଖୋତାନ; ଉତ୍ତର ଦିଗରେ କୁଚା ଓ ତୁର୍ପାନ; ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଡୁନହୁଆଂଗ୍ ।[9] ବର୍ତ୍ତମାନ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମିରାନ୍, ଗାଓଚାଂଗ୍ ପରି ଅନେକ ସହର ଧ୍ୱସ୍ତ ଓ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ।[15]
ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ଖନନରୁ ମରୂଦ୍ୟାନର ବାଲୁକା ରାଶିରେ ପୋତି ହୋଇରହିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ମିଳିଛି ଯାହା ସୂଚିତ କରେ ଯେ ଏଠାରେ ତୋଚାରିଆନ୍, ଭାରତୀୟ, ହେଲେନୀୟ ଗ୍ରୀକ୍ ଓ ବୌଦ୍ଧ ସଂସ୍କୃତିର ପ୍ରଭାବ ରହିଥିଲା । ଔରେଲ୍ ଷ୍ଟାଇନ୍, ସ୍ୱେନ୍ ହେଡିନ୍, ଆଲବର୍ଟ୍ ଭନ୍ ଲେ କକ୍, ପଲ୍ ପେଲିଓ ପରି ଲେଖକଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ତାକଲାମାକାନ ମରୁର ସମ୍ପଦ ଓ ବିପଦ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ ।[16] ଏଠାରୁ ପ୍ରାୟ ୪୦୦୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ମମ୍ମି (ସଂରକ୍ଷିତ ମୃତଦେହ)ର ଅବଶେଷ ମଧ୍ୟ ମିଳିଛି ।[17]
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାକଲାମାକାନରେ ତୁର୍କୀ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକ ବସବାସ କଲେ । ହାନ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସମୟରେ ରେଶମ ସଡ଼କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଚୀନୀମାନେ ତାକଲାମାକାନର ମରୂଦ୍ୟାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଧିକାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ । ତେଣୁ ଏଠାକାର ମରୂଦ୍ୟାନରେ ତୁର୍କୀ, ଚୀନୀ, ମଙ୍ଗୋଲୀୟ ଏବଂ ତିବ୍ବତୀୟମାନଙ୍କ ଶାସନ ମିଳିତ ଭାବେ ଅନ୍ତରାଳରେ ଚାଲୁଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ତାକଲାମାକାନ ଅଞ୍ଚଳରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଉଇଘୁର୍ ଓ ହାନ୍ ଲୋକେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି ।[18]
ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀର ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନସାଂ, ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଔରେଲ୍ ଷ୍ଟାଇନ୍ ତାକଲାମାକାନରେ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ଓ ପରୀକ୍ଷାମାନ କରିଥିଲେ ।
ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ପରୀକ୍ଷଣରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ତାକଲାମାକାନର ଧୂଳି ଉଡ଼ି ପୂର୍ବ ପଟେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗର ଉପର ହୋଇ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାର ପଶ୍ଚିମ ତଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ ଓ ସେଠାରେ ମେଘ ତିଆରି ହେବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ । ପରୀକ୍ଷଣରୁ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ ବାଲିରେ ଥିବା କେ-ଫେଲ୍ଡ୍ସ୍ପାର୍ (K-feldspar) କଣିକା ବରଫ ତିଆରି ହେବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଓ ଫସଫେଟ୍ ରହିଥିବା ଅମ୍ଳୀୟ ବାୟୁରେ ଏହି କଣିକାର ଅବକ୍ଷୟ ଘଟେ ଓ ଏହାର ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ତିଆରି କରିବାର କ୍ଷମତା କମିଯାଏ । ସଞ୍ଚାରିତ ଧୂଳିକଣିକାମାନ ବର୍ଷାଦ୍ୱାରା ତାକଲାମାକାନରୁ ନେଇ ଆମେରିକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥର ପ୍ରାକୃତିକ ବିତରଣ କରିଥାନ୍ତି ।[19]
୨୦୦୮ ମସିହାର ପେଣ୍ଟେଡ୍ ସ୍କିନ୍ (Painted Skin) ଏବଂ ପେଣ୍ଟେଡ୍ ସ୍କିନ୍: ଦ ରେଜରେକ୍ସନ୍ (Painted Skin: The Resurrection) ଚୀନୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଗୁଚ୍ଛ ଏହି ମରୁଭୂମିର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଚୀନୀ ଟେଲିଭିଜନ୍ ଧାରାବାହିକ କ୍ୟାଣ୍ଡେଲ୍ ଇନ୍ ଦ ଟୁମ୍ବ୍ (Candle in the Tomb)ର ଏକ ଅଂଶ ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାଚୀନ ଜିନ୍ଜୁଏ ସହରର ଖୋଜା ଚାଲିଥିଲା, ସେଇଟି ତାକଲାମାକାନ ମରୁରେ ନିର୍ମିତ ।
ନୀଲ୍ ଗାଇମାନ୍ଙ୍କ ଦ ସାଣ୍ଡମ୍ୟାନ୍ (The Sandman)ର ସଫ୍ଟ ପ୍ଲେସେସ୍ ନାମକ ୩୯ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କୋ ପୋଲୋ ଏକ ମରୁଭୂମିରେ ହଜିଯାନ୍ତି । ସେଇଟି ତାକଲାମାକାନ ମରୁରେ ନିର୍ମିତ ।
ଏହା ସହିତ କୋରିଆର ଧାରାବାହିକ କ୍ୱିନ୍ ସ୍ୟଣ୍ଡିଓକ୍ (Queen Seondeok)ର କିଛି ଅଂଶ ଏବଂ ଜାପାନୀ ଏନିମେସନ୍ ଗୁନ୍ଦମ୍ ୦୦ (Gundam 00) ପ୍ରଭୃତି ତାକଲାମାକାନ ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ନିର୍ମିତ ।
Seamless Wikipedia browsing. On steroids.
Every time you click a link to Wikipedia, Wiktionary or Wikiquote in your browser's search results, it will show the modern Wikiwand interface.
Wikiwand extension is a five stars, simple, with minimum permission required to keep your browsing private, safe and transparent.