From Wikipedia, the free encyclopedia
Skatt (av norrønt skattr[1]) er ytingar frå private til det offentlege utan konkret vederlag. Fråværet av formelt konkret vederlag skil skattar frå betalingar for offentlege tenester (gebyr). Hovudformålet med skattar er å finansiera offentleg forbruk og investeringar, og overføringar til privat sektor.[2]
Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask |
Skattar vert ofte delte inn i direkte og indirekte skattar. Direkte skattar skal råke den som formelt er ilagd skatten. Typiske direkte skattar er skatt på inntekt og skatt på formue. Ved indirekte skattar skal den som formelt er ilagd skatten, kunna velta skattebyrda over på kjøparen gjennom eit påslag i prisen. Typiske indirekte skattar er meirverdiavgift og særavgifter.
Dei fleste skattar fører til at produsentar og forbrukarar vel ein annan samansetnad av konsum og produksjon enn dei ville ha gjort utan skattar. Slike skattar vert kalla vridande skattar og kan føra til eit samfunnsøkonomisk tap ved at ressursbruken vert mindre effektiv. Nøytrale skattar påverkar ikkje samansetnaden av konsum og produksjon, medan effektivitetsfremjande skattar er med på å gje meir effektiv ressursbruk.
Meir om det norske skattesystemet: Skatt i Noreg.
Skattar har tre hovudoppgåver:[3]
Skattar har vore brukt og vert framleis nytta i freistnader på å nå mange andre mål, både breie og generelle mål og svært detaljerte og situasjonsbestemte mål. Skattereglar er m.a. vorte innførte for å[3]
Filosofen og økonomen Adam Smith stilte i |Wealth of Nations opp fire grunnsetningar for eit rasjonelt skattesystem.[4] Dei fire grunnsetningane er:
Dei tre første grunnsetningane kan oppsummerast i omgrepet rettferd.
Prinsippet om rettferd kan konkretiserast på fleire måtar.[5] Eit skilje går mellom horisontal og vertikal rettferd. Med horisontal rettferd meiner ein at skattytarar med like stor inntekt bør ha same skattebyrd, uavhengig av korleis inntekta er samansett. Av dette prinsippet følgjer det at like store arbeidsinntekter, kapitalinntekter og verksemdsinntekter bør skattleggjast likt. Med vertikal rettferd meiner ein at personar med høg inntekt bør svara meir i skatt enn personar med låg inntekt. Den nøgnare utforminga av prinsippet om vertikal rettferd er omstridd, og ei nærare presisering er naudsynt.
Det er gjerne fire prinsipp/omsyn som vert framdregne når omgrepet vertikal rettferd skal presiserast:
Dei økonomiske verknadene av ein skatt kan illustrerast i ein enkel grafisk modell.
Konsumentanes samla etterspørsel etter ein vare vil normalt falle når prisen på vara aukar. Dette kjem av at det ved høge priser berre er dei konsumentane med høgast betalingsvilje som vil etterspørje vara, mens ved lågare pris vil konsumentar med stadig lågare betalingsvilje ønske å kjøpe vara. Den samla etterspurnaden etter ein vare kan derfor illustrerast som ein fallande etterspørselskurve i eit pris-kvantum-diagram.
Produsentanes samla tilbod av ein vare vil normalt auke når prisen på vara aukar. Dette kjem av at det ved låge priser berre er dei produsentane med lågast produksjonskostnadar som vil tilby vara, mens ved aukande pris vil produsentar med stadig høgare produksjonskostnadar finne det lønnsamt å tilby vara. Det samla tilbodet etter ein vare kan derfor illustrerast som ein stigande tilbodskurve i eit pris-kvantum-diagram.
Marknaden vil klarere der konsumentanes marginale betalingsvilje er lik produsentanes marginale produksjonskostnadar, dvs. der etterspurnadskurven og tilbodskurven kryssar kvarandre. Marknadslikevekta vil dermed gi kvantumet K0 og prisen P0.
Anta at det vert innført ein skatt, T, på denne vara. Skatten fører til at prisen konsumenten må betale for vara, aukar frå P0 til Pk og at prisen produsenten får for vara, søkk frå P0 til Pp. Skatten blir dermed ein kile mellom konsumentanes betalingsvilje og produsentens produksjonskostnadar, slik at Pp + T = Pk. Når prisen konsumentane må betale, aukar, vil etterspurnaden etter vara søkk. Tilsvarande, når prisen produsentane får for vara, fell, vil tilbodet av vara falle. Skatten vil dermed føre til at omsett kvantum søkk frå K0 til Kt.
Skatten vil dermed føre til at ein del transaksjonar som er samfunnsøkonomisk lønnsame (konsumentanes betalingsvilje er høgare enn produsentanes produksjonskostnadar), ikkje vil bli gjennomført. Det oppstår dermed eit samfunnsøkonomisk tap, dødvektstapet, gitt ved arealet C+D. Dette arealet representerer den samfunnsøkonomiske kostnaden ved skatten. Arealet C er den delen av det samfunnsøkonomiske tapet som vert bore av konsumentane, mens arealet D er den delen av det samfunnsøkonomiske tapet som vert bore av produsentane. Fordelinga av det samfunnsøkonomiske tapet mellom konsumentar og produsentar vil avhenge av hellingane til etterspørselskurven og tilbodskurven, altså av kor prisfølsam hhv. etterspørselen og tilbodet er.
Skatteinntektene til staten, proveny, vil vere gitt ved A+B. Normalt vil det vere produsentane som formelt skal betale skatten, men det er ikkje slik at produsentane nødvendigvis vil bære den fulle byrden av skatteprovenyet. Produsentane vil velte skatten over i prisen som konsumentane må betale. Konsumenten vil likevel heller ikkje bære den fulle byrden av skatteprovenyet. Normalt vil byrden av skatteprovenyet fordelast mellom konsumentar og produsentar slik at konsumentane vil bære byrden gitt ved A, mens produsentane vil bære byrden gitt ved B. Fordelinga av byrden av skatteprovenyet mellom konsumentar og produsentar vil avhenge av hellingane til etterspørselskurven og tilbodskurven, altså av kor prisfølsam hhv. etterspørselen og tilbodet er.
Dei fleste skattar fører til at produsentar og forbrukarar veler ein annan tilpassing enn dei ville ha gjort utan skattar. I dei fleste tilfelle leder den endra tilpassinga til eit samfunnsøkonomisk tap ved at prisane på varer og tenester ikkje lenger avspeglar dei samfunnsøkonomiske kostnadene ved å tilby varer og tenester. Desse skattane vert nemnde som vridande skattar. Eksemplar på dette er skattane på lønnsinntekter og forbruk. Slike skattar skaper ein kile mellom det arbeidsgivarane må betale i lønnsutgifter, og dei reelle inntektene som arbeidstakarane har disponibelt for forbruk. Dette kan leie til eit samfunnsøkonomisk tap ved at sysselsettinga blir lågare enn det den ville blitt utan skattar. Tilsvarande kan det å ha høgare skattar på sommer varer og tenester enn på andre påverke kor mykje som blir forbrukt og produsert av ulike varer og tenester.
Det finst likevel enkelte skattar som ikkje endrar forbrukarens samansetting av konsumet og produsentens samansetting av produksjonen. Slike skattar vert kalla nøytrale skattar. Det er relativt få døme på fullstendig nøytrale skattar. Skatt på grunnrente ved utnytting av knappe naturressursar, som til dømes vasskraft og petroleum, kan likevel virke som nøytrale skattar dersom dei er korrekt utforma. Ein rein lump-sum skatt (koppskatt) vil og vere nøytral.
Enkelte skattar kan betre samfunnets bruk av ressursar. Det kjem av at ein del aktivitetar påfører samfunnet kostnadar utan at dei som er ansvarleg for aktivitetane, må betale for ulempene dei påfører andre. Eit døme på dette er forureina utslepp, der den som forureinar, som regel ikkje har økonomisk motiv til å ta omsyn til skaden han påfører miljøet. Korrekt utforma miljøavgifter bidrar til ein meir effektiv ressursbruk ved at dei gjer miljøskadelege aktivitetar relativt sett meir kostbare. Desse skattane kan nemnes som effektivitetsfremmande skattar. I prinsippet skal miljøavgiftene setjast lik dei marginale eksterne kostnadene i samband med dei ulike aktivitetane. På den måten vil marknadsprisane på miljøskadelege aktivitetar samsvare med dei reelle samfunnsøkonomiske kostnadane som ressursbruken representerer.
På bakgrunn av grunnleggande økonomiske prinsipp er det mogeleg å trekkje opp einskilde retningsliner for korleis skattesystemet bør utformast:[6]
Økonomisk teori stiller opp einskilde prinsipp for korleis slike vridande skattar bør utformast for at effektivitetstapet skal bli minst mogeleg:
Skattenivået i eit land vert ofte målt som den delen dei totale skattane fyller av bruttonasjonalproduktet (BNP). OECD publiserer tal for skattenivået i medlemslanda sine.
Land | Totale skattar | Skatt på inntekt, overskott, kapitalgevinst mv. | Trygde- og pensjonspremiar | Skatt på formue, eigedom mv. | Skatt på varer og tenester | Andre skattar |
---|---|---|---|---|---|---|
![]() |
33,3 | 16,6 | 4,8 | 3,3 | 7,9 | 0,7 |
![]() |
18,0 | 5,0 | 2,8 | 0,3 | 9,5 | 0,4 |
![]() |
28,3 | 13,9 | 6,6 | 3,1 | 4,7 | 0,0 |
![]() |
30,8 | 18,2 | - | 2,7 | 8,2 | 1,5 |
![]() |
28,3 | 10,3 | 10,3 | 2,5 | 5,1 | 0,1 |
![]() |
26,5 | 8,4 | 5,5 | 3,4 | 8,3 | 0,9 |
![]() |
35,7 | 22,5 | - | 1,9 | 11,3 | 0,0 |
![]() |
42,3 | 12,7 | 14,2 | 0,6 | 11,7 | 3,1 |
![]() |
43,9 | 16,5 | 13,6 | 2,3 | 11,0 | 0,1 |
![]() |
37,4 | 9,4 | 16,2 | 0,4 | 11,1 | 0,3 |
![]() |
48,7 | 29,0 | 1,0 | 1,9 | 16,3 | 0,1 |
![]() |
43,0 | 16,9 | 11,9 | 1,1 | 12,9 | 0,2 |
![]() |
43,5 | 10,4 | 16,1 | 3,5 | 10,7 | 2,8 |
![]() |
36,2 | 11,3 | 13,2 | 0,9 | 10,6 | 0,2 |
![]() |
32,0 | 7,5 | 11,7 | 1,4 | 11,4 | 0,0 |
![]() |
39,5 | 10,0 | 12,9 | 0,8 | 14,9 | 0,9 |
![]() |
40,9 | 18,5 | 3,1 | 2,5 | 16,5 | 0,3 |
![]() |
30,8 | 12,1 | 4,7 | 2,5 | 11,1 | 0,4 |
![]() |
43,5 | 14,7 | 13,0 | 2,1 | 11,0 | 2,7 |
![]() |
36,5 | 12,8 | 10,2 | 3,6 | 9,9 | 0,0 |
![]() |
37,5 | 10,9 | 13,6 | 1,2 | 11,2 | 0,6 |
![]() |
43,6 | 21,0 | 9,1 | 1,2 | 12,4 | 0,0 |
![]() |
34,9 | 8,0 | 12,0 | 1,2 | 13,3 | 0,4 |
![]() |
36,4 | 9,4 | 11,7 | 1,4 | 13,7 | 0,2 |
![]() |
29,4 | 5,8 | 11,7 | 0,4 | 11,3 | 0,2 |
![]() |
37,2 | 12,4 | 12,1 | 3,0 | 9,5 | 0,2 |
![]() |
48,3 | 18,7 | 12,6 | 1,2 | 12,9 | 2,9 |
![]() |
28,9 | 13,2 | 6,7 | 2,4 | 6,5 | 0,1 |
![]() |
23,7 | 5,6 | 5,1 | 0,9 | 11,3 | 0,9 |
![]() |
36,1 | 14,3 | 6,6 | 4,5 | 10,5 | 0,2 |
Tabellen illustrerer at skattenivået (målt i høve til BNP) i Noreg er lågare enn i Danmark og Sverige, og omtrent på nivå med Belgia, Frankrike, Italia og Finland. Dei fleste OECD-land har likevel eit lågare skattenivå. Det er særleg skatten på inntekt, overskot og kapitalgevinst som er høg i Noreg samanlikna med dei andre OECD-landa.
Skatt som del av BNP kan være nyttig som ein indikator på rolla det offentlege spelar i økonomien og rolla skattesystemet spelar for å finansiera offentlege varer og tenester og omfordeling av inntekt, men denne målemetoden har klare grenser:
På grunn av veikskapar ved indikatorar som måler skattenivå i Noreg og andre land, er det viktig å vera varsam i tolkinga av endringar frå år til år, og skilnader mellom land.
Noreg har i tillegg ein svært spesiell næringsstruktur med ein stor verdiskaping i petroleumssektoren. Petroleumssektoren er kjenneteikna ved ei meiravkasting (grunnrente) som er gjenstand for ein særskilt grunnrenteskatt. Dette gjer det vanskeleg å samanlikna skattenivået i Noreg med skattenivået i andre land.
Dei fleste land har utforma skattesystemet slik at personar som bur i landet og selskap som høyrer heime i landet, har alminneleg skatteplikt til landet for all sin inntekt, uansett kor i verda den er opptent (globalinntektsprinsippet). Dei fleste land har og utforma skattesystemet slik at all inntekt som er opptent i landet, er skattepliktig til landet (kjeldeprinsippet). Dermed oppstår det ein fare for dobbelt skattlegging, ved at inntekta vert skattlagd både der inntekta oppstår og der den som mottar inntekta høyrer heime.
Dobbel skattlegging er uheldig fordi det mellomanna gir sterke insentiv til ikkje å drive med grenseoverskridande økonomisk aktivitet, og på den måten kan hemme investeringane i land som treng investeringar. For å unngå dobbelt skattlegging er det derfor inngått ei rekkje skatteavtaler mellom land. I skatteavtalene vert det avklart korleis grenseoverskridande økonomisk aktivitet mellom landa skal skattleggast. Avtalene inneheld normalt reglar om kor ein person eller eit selskap skal reknast å høyre heime og regler om korleis ulike inntektskomponentar for personar og selskap skal skattleggast. Skatteavtalene inneber også at skattemyndigheitene i dei ulike landa skal utveksle informasjon og hjelpe kvarandre i skatteinnkrevjinga. Slikt samarbeid mellom skattemyndigheitene er viktig for å unngå skattesvik.
OECD har over lang tid arbeida for å motverke internasjonal dobbelt skattlegging og for å standardisere skatteavtalene.[10]